Parva 1, Adhyāya 26

महाराज पुरूरवा के चरित्र और वंश का वर्णन, राजा पुरूरवा का त्रेताग्नि की रचना करना और गन्धर्वो के लोक में जाना बुधस्य तु महाराज विद्वान् पुत्रः पुरूरवाः ।तेजस्वी दानशीलश्च यज्वा विपुलदक्षिणः॥ 1 ॥

mahārāja purūravā ke caritra aura vaṃśa kā varṇana, rājā purūravā kā tretāgni kī racanā karanā aura gandharvo ke loka meṃ jānā budhasya tu mahārāja vidvān putraḥ purūravāḥ | tejasvī dānaśīlaśca yajvā vipuladakṣiṇaḥ

ब्रह्मवादी पराक्रान्तः शत्रुभिर्युधि दुर्जयः ।आहर्ता चाग्निहोत्रस्य यज्ञानां च महीपतिः॥ 2 ॥

brahmavādī parākrāntaḥ śatrubhiryudhi durjayaḥ | āhartā cāgnihotrasya yajñānāṃ ca mahīpatiḥ

सत्यवादी पुण्यमतिः काम्यः संवृतमैथुनः ।अतीव त्रिषु लोकेषु यशसाप्रतिमस्तदा॥ 3 ॥

satyavādī puṇyamatiḥ kāmyaḥ saṃvṛtamaithunaḥ | atīva triṣu lokeṣu yaśasāpratimastadā

तं ब्रह्मवादिनं क्षान्तं धर्मज्ञं सत्यवादिनम् ।उर्वशी वरयामास हित्वा मानं यशस्विनी॥ 4 ॥

taṃ brahmavādinaṃ kṣāntaṃ dharmajñaṃ satyavādinam | urvaśī varayāmāsa hitvā mānaṃ yaśasvinī

तया सहावसद् राजा वर्षाणि दश पञ्च च ।पञ्च षट्सप्त चाष्टौ च दश चाष्टौ च भारत॥ 5 ॥

tayā sahāvasad rājā varṣāṇi daśa pañca ca | pañca ṣaṭsapta cāṣṭau ca daśa cāṣṭau ca bhārata

वने चैत्ररथे रम्ये तथा मन्दाकिनीतटे ।अलकायां विशालायां नन्दने च वनोत्तमे॥ 6 ॥

vane caitrarathe ramye tathā mandākinītaṭe | alakāyāṃ viśālāyāṃ nandane ca vanottame

उत्तरान् स कुरून् प्राप्य मनोरथफलद्रुमान् ।गन्धमादनपादेषु मेरुपृष्ठे तथोत्तरे॥ 7 ॥

uttarān sa kurūn prāpya manorathaphaladrumān | gandhamādanapādeṣu merupṛṣṭhe tathottare

एतेषु वनमुख्येषु सुरैराचरितेषु च ।उर्वश्या सहितो राजा रेमे परमया मुदा॥ 8 ॥

eteṣu vanamukhyeṣu surairācariteṣu ca | urvaśyā sahito rājā reme paramayā mudā

देशे पुण्यतमे चैव महर्षिभिरभिष्टुते ।राज्यं च कारयामास प्रयागं पृथिवीपतिः॥ 9 ॥

deśe puṇyatame caiva maharṣibhirabhiṣṭute | rājyaṃ ca kārayāmāsa prayāgaṃ pṛthivīpatiḥ

तस्य पुत्रा बभूवुस्ते सप्त देवसुतोपमाः ।दिवि जाता महात्मान आयुर्धीमानमावसुः॥ 10 ॥

tasya putrā babhūvuste sapta devasutopamāḥ | divi jātā mahātmāna āyurdhīmānamāvasuḥ

विश्वायुश्चैव धर्मात्मा श्रुतायुश्च तथापरः ।दृढायुश्च वनायुश्च शतायुश्चोर्वशीसुताः॥ 11 ॥

viśvāyuścaiva dharmātmā śrutāyuśca tathāparaḥ | dṛḍhāyuśca vanāyuśca śatāyuścorvaśīsutāḥ

गान्धर्वी चोर्वशी देवी राजानं मानुषं कथम् ।देवानुत्सृज्य सम्प्राप्ता तन्नो ब्रूहि बहुश्रुत॥ 12 ॥

gāndharvī corvaśī devī rājānaṃ mānuṣaṃ katham | devānutsṛjya samprāptā tanno brūhi bahuśruta

ब्रह्मशापाभिभूता सा मानुषं समपद्यत ।ऐलं तु सा वरारोहा समयात्समुपस्थिता॥ 13 ॥

brahmaśāpābhibhūtā sā mānuṣaṃ samapadyata | ailaṃ tu sā varārohā samayātsamupasthitā

आत्मनः शापमोक्षार्थं समयं सा चकार ह ।अनग्नदर्शनं चैव सकामायां च मैथुनम्॥ 14 ॥

ātmanaḥ śāpamokṣārthaṃ samayaṃ sā cakāra ha | anagnadarśanaṃ caiva sakāmāyāṃ ca maithunam

द्वौ मेषौ शयनाभ्याशे सदा बद्धौ च तिष्ठतः ।घृतमात्रो तथाऽऽहारः कालमेकं तु पार्थिव॥ 15 ॥

dvau meṣau śayanābhyāśe sadā baddhau ca tiṣṭhataḥ | ghṛtamātro tathā''hāraḥ kālamekaṃ tu pārthiva

यद्येष समयो राजन् यावत्कालं च ते दृढः ।तावत्कालं तु वत्स्यामि त्वत्तः समय एष नः॥ 16 ॥

yadyeṣa samayo rājan yāvatkālaṃ ca te dṛḍhaḥ | tāvatkālaṃ tu vatsyāmi tvattaḥ samaya eṣa naḥ

तस्यास्तं समयं सर्वं स राजा समपालयत् ।एवं सा वसते तत्र पुरूरवसि भामिनी॥ 17 ॥

tasyāstaṃ samayaṃ sarvaṃ sa rājā samapālayat | evaṃ sā vasate tatra purūravasi bhāminī

बर्षाण्येकोनषष्टिस्तु तत्सक्ता शापमोहिता ।उर्वश्यां मानुषस्थायां गन्धर्वाश्चिन्तयान्विताः॥ 18 ॥

barṣāṇyekonaṣaṣṭistu tatsaktā śāpamohitā | urvaśyāṃ mānuṣasthāyāṃ gandharvāścintayānvitāḥ

चिन्तयध्वं महाभागा यथा सा तु वराङ्गना ।समागच्छेत् पुनर्देवानुर्वशी स्वर्गभूषणम्॥ 19 ॥

cintayadhvaṃ mahābhāgā yathā sā tu varāṅganā | samāgacchet punardevānurvaśī svargabhūṣaṇam

ततो विश्वावसुर्नाम तत्राह वदतां वरः ।मया तु समयस्ताभ्यां क्रियमाणः श्रुतः पुरा॥ 20 ॥

tato viśvāvasurnāma tatrāha vadatāṃ varaḥ | mayā tu samayastābhyāṃ kriyamāṇaḥ śrutaḥ purā

व्युत्क्रान्तसमयं सा वै राजानं त्यक्ष्यते यथा ।तदहं वेद्म्यशेषेण यथा भेत्स्यत्यसौ नृपः॥ 21 ॥

vyutkrāntasamayaṃ sā vai rājānaṃ tyakṣyate yathā | tadahaṃ vedmyaśeṣeṇa yathā bhetsyatyasau nṛpaḥ

ससहायो गमिष्यामि युष्माकं कार्यसिद्धये ।एवमुक्त्वा गतस्तत्र प्रतिष्ठानं महायशाः॥ 22 ॥

sasahāyo gamiṣyāmi yuṣmākaṃ kāryasiddhaye | evamuktvā gatastatra pratiṣṭhānaṃ mahāyaśāḥ

निशायामथ चागम्य मेषमेकं जहार सः ।मातृवद् वर्तते सा तु मेषयोश्चारुहासिनी॥ 23 ॥

niśāyāmatha cāgamya meṣamekaṃ jahāra saḥ | mātṛvad vartate sā tu meṣayoścāruhāsinī

गन्धर्वागमनं श्रुत्वा शापान्तं च यशस्विनी ।राजानमब्रवीत् तत्र पुत्रो मेऽह्रियतेति सा॥ 24 ॥

gandharvāgamanaṃ śrutvā śāpāntaṃ ca yaśasvinī | rājānamabravīt tatra putro me'hriyateti sā

एवमुक्तो विनिश्चित्य नग्नो नैवोदतिष्ठत ।नग्नं मां द्रक्ष्यते देवी समयो वितथो भवेत्॥ 25 ॥

evamukto viniścitya nagno naivodatiṣṭhata | nagnaṃ māṃ drakṣyate devī samayo vitatho bhavet

ततो भूयस्तु गन्धर्वा द्वितीयं मेषमाददुः ।द्वितीये तु हृते मेषे ऐलं देव्यब्रवीदिदम्॥ 26 ॥

tato bhūyastu gandharvā dvitīyaṃ meṣamādaduḥ | dvitīye tu hṛte meṣe ailaṃ devyabravīdidam

पुत्रो मेऽपहृतो राजन्ननाथाया इव प्रभो ।एवमुक्तस्तथोत्थाय नग्नो राजा प्रधावितः॥ 27 ॥

putro me'pahṛto rājannanāthāyā iva prabho | evamuktastathotthāya nagno rājā pradhāvitaḥ

मेषयोः पदमन्विच्छन् गन्धर्वैर्विद्युदप्यथ ।उत्पादिता सुमहती ययौ तद्भवनं महत्॥ 28 ॥

meṣayoḥ padamanvicchan gandharvairvidyudapyatha | utpāditā sumahatī yayau tadbhavanaṃ mahat

प्रकाशितं वै सहसा ततो नग्नमवैक्षत ।नग्नं दृष्ट्वा तिरोभूता साप्सरा कामरूपिणी॥ 29 ॥

prakāśitaṃ vai sahasā tato nagnamavaikṣata | nagnaṃ dṛṣṭvā tirobhūtā sāpsarā kāmarūpiṇī

उत्सृष्टावुरणौ दृष्ट्वा राजा गृह्यागतो गृहे ।अपश्यन्नुर्वशीं तत्र विललाप सुदुःखितः॥ 30 ॥

utsṛṣṭāvuraṇau dṛṣṭvā rājā gṛhyāgato gṛhe | apaśyannurvaśīṃ tatra vilalāpa suduḥkhitaḥ

चचार पृथिवीं सर्वां मार्गमाण इतस्ततः ।अथापश्यत् स तां राजा कुरुक्षेत्रे महाबलः॥ 31 ॥

cacāra pṛthivīṃ sarvāṃ mārgamāṇa itastataḥ | athāpaśyat sa tāṃ rājā kurukṣetre mahābalaḥ

प्लक्षतीर्थे पुष्करिण्यां हैमवत्यां समाप्लुताम् ।क्रीडन्तीमप्सरोभिश्च पञ्चभिः सह शोभनाम्॥ 32 ॥

plakṣatīrthe puṣkariṇyāṃ haimavatyāṃ samāplutām | krīḍantīmapsarobhiśca pañcabhiḥ saha śobhanām

तां क्रीडन्तीं ततो दृष्ट्वा विललाप सुदुःखितः ।सा चापि तत्र तं दृष्ट्वा राजानमविदूरतः॥ 23b ॥

tāṃ krīḍantīṃ tato dṛṣṭvā vilalāpa suduḥkhitaḥ | sā cāpi tatra taṃ dṛṣṭvā rājānamavidūrataḥ

उर्वशी ताः सखीः प्राह स एष पुरुषोत्तमः ।यस्मिन्नहमवात्सं वै दर्शयामास तं नृपम्॥ 34 ॥

urvaśī tāḥ sakhīḥ prāha sa eṣa puruṣottamaḥ | yasminnahamavātsaṃ vai darśayāmāsa taṃ nṛpam

समाविग्नास्तु ताः सर्वाः पुनरेव नराधिपः ।जाये ह तिष्ठ मनसा घोरे वचसि तिष्ठ ह॥ 35 ॥

samāvignāstu tāḥ sarvāḥ punareva narādhipaḥ | jāye ha tiṣṭha manasā ghore vacasi tiṣṭha ha

एवमादीनि सूक्तानि परस्परमभाषत ।उर्वशी चाब्रवीदैलं सगर्भाहं त्वया प्रभो॥ 36 ॥

evamādīni sūktāni parasparamabhāṣata | urvaśī cābravīdailaṃ sagarbhāhaṃ tvayā prabho

संवत्सरात् कुमारास्ते भविष्यन्ति न संशयः ।निशामेकां च नृपते निवत्स्यसि मया सह॥ 37 ॥

saṃvatsarāt kumārāste bhaviṣyanti na saṃśayaḥ | niśāmekāṃ ca nṛpate nivatsyasi mayā saha

हृष्टो जगाम राजाथ स्वपुरं तु महायशाः ।गते संवत्सरे भूय उर्वशी पुनरागमत्॥ 38 ॥

hṛṣṭo jagāma rājātha svapuraṃ tu mahāyaśāḥ | gate saṃvatsare bhūya urvaśī punarāgamat

उषितश्च तया सार्द्धमेकरात्रं महायशाः ।उर्वश्यथाब्रवीदैलं गन्धर्वा वरदास्तव॥ 39 ॥

uṣitaśca tayā sārddhamekarātraṃ mahāyaśāḥ | urvaśyathābravīdailaṃ gandharvā varadāstava

तान् वृणीष्व महाराज ब्रूहि चैनांस्त्वमेव हि ।वृणीष्व समतां राजन् गन्धर्वाणां महात्मनाम्॥ 40 ॥

tān vṛṇīṣva mahārāja brūhi caināṃstvameva hi | vṛṇīṣva samatāṃ rājan gandharvāṇāṃ mahātmanām

तथेत्युक्त्वा वरं वव्रे गन्धर्वाश्च तथास्त्विति ।पूरयित्वाग्निना स्थालीं गन्धर्वाश्च तमब्रुवन्॥ 41 ॥

tathetyuktvā varaṃ vavre gandharvāśca tathāstviti | pūrayitvāgninā sthālīṃ gandharvāśca tamabruvan

अनेनेष्ट्वा च लोकान्नः प्राप्स्यसि त्वं नराधिप ।तानादाय कुमारांस्तु नगरायोपचक्रमे॥ 42 ॥

aneneṣṭvā ca lokānnaḥ prāpsyasi tvaṃ narādhipa | tānādāya kumārāṃstu nagarāyopacakrame

निक्षिप्याग्निमरण्ये तु सपुत्रस्तु गृहं ययौ ।स त्रेताग्निं तु नापश्यदश्वत्थं तत्र दृष्टवान्॥ 43 ॥

nikṣipyāgnimaraṇye tu saputrastu gṛhaṃ yayau | sa tretāgniṃ tu nāpaśyadaśvatthaṃ tatra dṛṣṭavān

शमीजातं तु तं दृष्ट्वा अश्वत्थं विस्मितस्तदा ।गन्धर्वेभ्यस्तदाशंसदग्निनाशं ततस्तु सः॥ 44 ॥

śamījātaṃ tu taṃ dṛṣṭvā aśvatthaṃ vismitastadā | gandharvebhyastadāśaṃsadagnināśaṃ tatastu saḥ

श्रुत्वा तमर्थमखिलमरणीं तु समादिशन् ।अश्वत्थादरणीं कृत्वा मथित्वाग्निं यथाविधि॥ 45 ॥

śrutvā tamarthamakhilamaraṇīṃ tu samādiśan | aśvatthādaraṇīṃ kṛtvā mathitvāgniṃ yathāvidhi

मथित्वाग्निं त्रिधा कृत्वा अयजत्स नराधिपः ।इष्ट्वा यज्ञैर्बहुविधैर्गतस्तेषां सलोकताम्॥ 46 ॥

mathitvāgniṃ tridhā kṛtvā ayajatsa narādhipaḥ | iṣṭvā yajñairbahuvidhairgatasteṣāṃ salokatām

गन्धर्वेभ्यो वरं लब्ध्वा त्रेताग्निं समकारयत् ।एकोऽग्निः पूर्वमेवासीदैलस्त्रेतामकारयत्॥ 47 ॥

gandharvebhyo varaṃ labdhvā tretāgniṃ samakārayat | eko'gniḥ pūrvamevāsīdailastretāmakārayat

एवम्प्रभावो राजासीदैलस्तु नरसत्तम ।देशे पुण्यतमे चैव महर्षिभिरभिष्टुते॥ 48 ॥

evamprabhāvo rājāsīdailastu narasattama | deśe puṇyatame caiva maharṣibhirabhiṣṭute

राज्यं स कारयामास प्रयागे पृथिवीपतिः ।उत्तरे जाह्नवीतीरे प्रतिष्ठाने महायशाः॥ 49 ॥

rājyaṃ sa kārayāmāsa prayāge pṛthivīpatiḥ | uttare jāhnavītīre pratiṣṭhāne mahāyaśāḥ