Parva 3, Adhyāya 26

मधोः विष्णोश्च घोरं युद्धं, देवेभिः ऋषिभिश्च श्रीविष्णोः स्तुतिः, हयग्रीवरूप धारकस्य विष्णुना मधोः वधं, पृथिव्या मेदिनी नाम प्राप्तिः बलवान् स तु दैतेयो मधुर्भीमपराक्रमः ।बबन्ध पाशैर्निशितैर्महेन्द्रं पर्वतान्तरे॥ 1 ॥

madhoḥ viṣṇośca ghoraṃ yuddhaṃ, devebhiḥ ṛṣibhiśca śrīviṣṇoḥ stutiḥ, hayagrīvarūpa dhārakasya viṣṇunā madhoḥ vadhaṃ, pṛthivyā medinī nāma prāptiḥ balavān sa tu daiteyo madhurbhīmaparākramaḥ | babandha pāśairniśitairmahendraṃ parvatāntare

तं वै प्रह्लादवचनाल्लक्षणज्ञश्च भारत ।ऐश्वर्यमैन्द्रमाकाङ्क्षन्भविष्यं बुद्धिसङ्क्षयात्॥ 2 ॥

taṃ vai prahlādavacanāllakṣaṇajñaśca bhārata | aiśvaryamaindramākāṅkṣanbhaviṣyaṃ buddhisaṅkṣayāt

बद्ध्वेन्द्रं सहसा मध्ये पाशैर्मर्मविवर्जितैः ।आयसैर्बहुभिश्चित्रैर्बलवद्भिर्विदारणैः॥ 3 ॥

baddhvendraṃ sahasā madhye pāśairmarmavivarjitaiḥ | āyasairbahubhiścitrairbalavadbhirvidāraṇaiḥ

विष्णुमेवाग्रणी रुद्रमाह्वयद् युद्धकोविदः ।मध्ये गणानां सर्वेषां कालस्य वशमागतः॥ 4 ॥

viṣṇumevāgraṇī rudramāhvayad yuddhakovidaḥ | madhye gaṇānāṃ sarveṣāṃ kālasya vaśamāgataḥ

द्वैधीभूताः काश्यपेया मधोर्वशमुपागताः ।युद्धार्थमभ्यधावन्त प्रगृह्य विपुला गदाः॥ 5 ॥

dvaidhībhūtāḥ kāśyapeyā madhorvaśamupāgatāḥ | yuddhārthamabhyadhāvanta pragṛhya vipulā gadāḥ

गन्धर्वाः किन्नराश्चैव वाद्ये गीते च कोविदाः ।प्रनृत्यन्ति प्रगायन्ति प्रहसन्ति च सर्वशः॥ 6 ॥

gandharvāḥ kinnarāścaiva vādye gīte ca kovidāḥ | pranṛtyanti pragāyanti prahasanti ca sarvaśaḥ

तन्त्रीभिः सुप्रयुक्ताभिर्मधुराभिः स्वभावतः ।मनो मधोर्विधुन्वन्ति युध्यमानस्य रागिणः॥ 7 ॥

tantrībhiḥ suprayuktābhirmadhurābhiḥ svabhāvataḥ | mano madhorvidhunvanti yudhyamānasya rāgiṇaḥ

मधोर्बलार्थं मधुनो नियोगात् पद्मयोनिनः ।एतान्विकरान्कुर्वन्ति गन्धर्वाः सत्यवादिनः॥ 8 ॥

madhorbalārthaṃ madhuno niyogāt padmayoninaḥ | etānvikarānkurvanti gandharvāḥ satyavādinaḥ

तत्र शक्तो हिं गान्धर्वे तस्मिञ्छब्दे मधुर्मनः ।दानवाश्चासुराश्चैव प्रत्यक्षं यान्ति प्राणदन्॥ 9 ॥

tatra śakto hiṃ gāndharve tasmiñchabde madhurmanaḥ | dānavāścāsurāścaiva pratyakṣaṃ yānti prāṇadan

मधोश्च मन आक्षिप्य पश्यन् योगेन चक्षुषा ।मन्दरं प्रयते विष्णुर्गूढोऽग्निरिव दारुषु॥ 10 ॥

madhośca mana ākṣipya paśyan yogena cakṣuṣā | mandaraṃ prayate viṣṇurgūḍho'gniriva dāruṣu

ऋषयो दीप्तमनसं किञ्चिद् व्यथितमानसाः ।पितामहं पुरस्कृत्य क्षणेनान्तरधीयत॥ 11 ॥

ṛṣayo dīptamanasaṃ kiñcid vyathitamānasāḥ | pitāmahaṃ puraskṛtya kṣaṇenāntaradhīyata

विष्णुं सोऽभ्यहनत् क्रुद्धो मधुर्मधुनिभेक्षणः ।भुजेन शङ्खदेशान्ते न चकम्पे पदात्पदम्॥ 12 ॥

viṣṇuṃ so'bhyahanat kruddho madhurmadhunibhekṣaṇaḥ | bhujena śaṅkhadeśānte na cakampe padātpadam

विष्णुश्चाभ्यहनद् दैत्यं कराग्रेण स्तनान्तरे ।स पपात महीं तूर्णं जानुभ्यां रुधिरं वमन्॥ 13 ॥

viṣṇuścābhyahanad daityaṃ karāgreṇa stanāntare | sa papāta mahīṃ tūrṇaṃ jānubhyāṃ rudhiraṃ vaman

न चैनं पतितं हन्ति विष्णुर्युद्धविशारदः ।बाहुयुद्धे हि समयं मत्वाचिन्त्यपराक्रमः॥ 14 ॥

na cainaṃ patitaṃ hanti viṣṇuryuddhaviśāradaḥ | bāhuyuddhe hi samayaṃ matvācintyaparākramaḥ

इन्द्रध्वज इवोत्तिष्ठञ्जानुभ्यां स महीतलात् ।मधु रोषपरीतात्मा निर्दहन्निव चक्षुषा॥ 15 ॥

indradhvaja ivottiṣṭhañjānubhyāṃ sa mahītalāt | madhu roṣaparītātmā nirdahanniva cakṣuṣā

परुषाभिस्ततो वाग्भिरन्योन्यमभिगर्जतुः ।समीयतुर्बाहुयुद्धे परस्परवधैषिणौ॥ 16 ॥

paruṣābhistato vāgbhiranyonyamabhigarjatuḥ | samīyaturbāhuyuddhe parasparavadhaiṣiṇau

उभौ तौ बाहुबलिनावुभौ युद्धविशारदौ ।उभौ च तपसा शान्तावुभौ सत्यपराक्रमौ॥ 17 ॥

ubhau tau bāhubalināvubhau yuddhaviśāradau | ubhau ca tapasā śāntāvubhau satyaparākramau

दृढप्रहारिणौ वीरावन्योन्यं विचकर्षतुः ।शैलेन्द्राविव युद्ध्यन्तौ पक्षैः पाषाणसन्निभैः॥ 18 ॥

dṛḍhaprahāriṇau vīrāvanyonyaṃ vicakarṣatuḥ | śailendrāviva yuddhyantau pakṣaiḥ pāṣāṇasannibhaiḥ

विकर्षन्तौ वमन्तौ च अन्योन्यं वसुधातले ।गजाविव विषाणाग्रैर्नखाग्रैश्च विचेरतुः॥ 19 ॥

vikarṣantau vamantau ca anyonyaṃ vasudhātale | gajāviva viṣāṇāgrairnakhāgraiśca viceratuḥ

ततो व्रणमुखैश्चैव सुस्राव रुधिरं बहु ।ग्रीष्मान्ते धातुसंसृष्टं शैलेभ्य इव काञ्चनम्॥ 20 ॥

tato vraṇamukhaiścaiva susrāva rudhiraṃ bahu | grīṣmānte dhātusaṃsṛṣṭaṃ śailebhya iva kāñcanam

संसिक्तौ रुधिरौघैश्च स्रवद्भिः समरञ्जितौ ।अथाद्यतैः पदाग्रैश्च तौ व्यदारयतां महीम्॥ 21 ॥

saṃsiktau rudhiraughaiśca sravadbhiḥ samarañjitau | athādyataiḥ padāgraiśca tau vyadārayatāṃ mahīm

अभिहत्य तु तौ वीरौ परस्परमनैकधा ।पतङ्गाविव युध्येतां पक्षाभ्यां मांसगृद्धिनौ॥ 22 ॥

abhihatya tu tau vīrau parasparamanaikadhā | pataṅgāviva yudhyetāṃ pakṣābhyāṃ māṃsagṛddhinau

शुश्रुवुश्चान्तरिक्षेऽथ सर्वभूतानि पुष्करे ।सिद्धानां वदनोन्मुक्ताः परया वर्णसम्पदा॥ 23 ॥

śuśruvuścāntarikṣe'tha sarvabhūtāni puṣkare | siddhānāṃ vadanonmuktāḥ parayā varṇasampadā

स्तुतयो विष्णुसंयुक्ताः सत्याः सत्यपराक्रमे ।शरीरं धातुसंयुक्तं संयुक्तं चेतनेन च॥ 24 ॥

stutayo viṣṇusaṃyuktāḥ satyāḥ satyaparākrame | śarīraṃ dhātusaṃyuktaṃ saṃyuktaṃ cetanena ca

तद् ब्रह्म इन्द्रियैर्युक्तं तेजोभूतं सनातनम् ।ध्रुवं तिष्ठन्ति भूतास्ते सूक्ष्मे प्रलयतां गते॥ 25 ॥

tad brahma indriyairyuktaṃ tejobhūtaṃ sanātanam | dhruvaṃ tiṣṭhanti bhūtāste sūkṣme pralayatāṃ gate

पुनश्चोद्भवते सूक्ष्मं बहुरूपमनेकधा ।प्रबोध्य भावं भूतानां त्रिषु लोकेषु कामदः॥ 26 ॥

punaścodbhavate sūkṣmaṃ bahurūpamanekadhā | prabodhya bhāvaṃ bhūtānāṃ triṣu lokeṣu kāmadaḥ

सुरूपो बहुरूपांस्ताँल्लोकान् सञ्चरते वशी ।मानसीं तनुमास्थाय बहुभिः कारणान्तरैः॥ 27 ॥

surūpo bahurūpāṃstā~llokān sañcarate vaśī | mānasīṃ tanumāsthāya bahubhiḥ kāraṇāntaraiḥ

योगात्मा धारयन्नुर्वीं नागात्मानं दिवन्धरः ।ब्रह्म भूतं परं चैव सूक्ष्मेणात्मानमीश्वरः॥ 28 ॥

yogātmā dhārayannurvīṃ nāgātmānaṃ divandharaḥ | brahma bhūtaṃ paraṃ caiva sūkṣmeṇātmānamīśvaraḥ

ब्राह्मेण विप्रान् वसति युद्धेनैव च क्षत्रियान् ।प्रदानकर्मणा वैश्याञ्छूद्रान् परिचरेण च॥ 29 ॥

brāhmeṇa viprān vasati yuddhenaiva ca kṣatriyān | pradānakarmaṇā vaiśyāñchūdrān paricareṇa ca

गावः क्षीरप्रदानेन अश्वान् यज्ञेषु प्रोक्षणैः ।पितरश्चोष्मणैवेह हविर्भागेन देवताः॥ 30 ॥

gāvaḥ kṣīrapradānena aśvān yajñeṣu prokṣaṇaiḥ | pitaraścoṣmaṇaiveha havirbhāgena devatāḥ

चतुर्भिर्व्यतिरिक्ताङ्गैस्त्रिभिरन्यैश्च धातुभिः ।सप्तभिः पितृभिर्नित्यैस्त्रीँल्लोकान् परिरक्षति॥ 31 ॥

caturbhirvyatiriktāṅgaistribhiranyaiśca dhātubhiḥ | saptabhiḥ pitṛbhirnityaistrī~llokān parirakṣati

चन्द्रसूर्यात्मकं नित्यं यथात्मनिहतात्मकम् ।प्रकाश चाप्रकाशं च निगूढं स्वेन तेजसा॥ 32 ॥

candrasūryātmakaṃ nityaṃ yathātmanihatātmakam | prakāśa cāprakāśaṃ ca nigūḍhaṃ svena tejasā

त्रयस्तु पितरो नित्यं वर्धयन्ति दिवाकरम् ।चतुर्भिः पितृभिश्चैव चन्द्रो वर्धति मण्डले॥ 33 ॥

trayastu pitaro nityaṃ vardhayanti divākaram | caturbhiḥ pitṛbhiścaiva candro vardhati maṇḍale

त्रयः पितृगणा नित्यं पिण्डान् पश्चाददन्ति ते ।चत्वारोऽन्ये पितृगणाः सिद्धाः पञ्च क आददे॥ 34 ॥

trayaḥ pitṛgaṇā nityaṃ piṇḍān paścādadanti te | catvāro'nye pitṛgaṇāḥ siddhāḥ pañca ka ādade

त्वमेव पञ्च तान्धर्मांस्त्वमेवापञ्च तान्विभो ।सनातनमयो दिव्यः शाश्वतो ब्रह्मसम्भवः॥ 35 ॥

tvameva pañca tāndharmāṃstvamevāpañca tānvibho | sanātanamayo divyaḥ śāśvato brahmasambhavaḥ

यस्मात्त्वत्तेज आदत्ते अग्निर्वायुश्च सर्वशः ।अतस्त्वं कर्मणा तेन आदित्यः समपद्यत॥ 36 ॥

yasmāttvatteja ādatte agnirvāyuśca sarvaśaḥ | atastvaṃ karmaṇā tena ādityaḥ samapadyata

यदादत्सि जगत् सर्वं रश्मिभिः प्रदहन्निव ।युगान्तकाले सम्प्राप्ते परां सिद्धिमुपागतः॥ 37 ॥

yadādatsi jagat sarvaṃ raśmibhiḥ pradahanniva | yugāntakāle samprāpte parāṃ siddhimupāgataḥ

पक्षसन्धावमावास्यां लोकं चरसि मानुषम् ।ऋषिभिः सह गूढात्मा सूर्येन्दुवसुसम्भवैः॥ 38 ॥

pakṣasandhāvamāvāsyāṃ lokaṃ carasi mānuṣam | ṛṣibhiḥ saha gūḍhātmā sūryenduvasusambhavaiḥ

सफलं कर्म कर्तॄणां यजतां पुष्टिवर्धनः ।हेतूनामविकाराय मा भूत् कर्मविपर्ययः॥ 39 ॥

saphalaṃ karma kartṝṇāṃ yajatāṃ puṣṭivardhanaḥ | hetūnāmavikārāya mā bhūt karmaviparyayaḥ

वनस्पत्यौषधीश्चैव युगपत् प्रतिपद्यसे ।बालभावाय वसुधां पक्षे पक्षे जनिस्तव॥ 40 ॥

vanaspatyauṣadhīścaiva yugapat pratipadyase | bālabhāvāya vasudhāṃ pakṣe pakṣe janistava

भूतानां भुवि भूतेश भाव्यर्थे वसुधातले ।वसु यद् भुवि किञ्चिच्च सर्वं तत्त्वन्मयं विभो॥ 41 ॥

bhūtānāṃ bhuvi bhūteśa bhāvyarthe vasudhātale | vasu yad bhuvi kiñcicca sarvaṃ tattvanmayaṃ vibho

त्वमेव विविधं धर्मं शाश्वतं वसुधातले ।देवयज्ञं मन्त्रवाक्यमात्मयज्ञं समानुषम्॥ 42 ॥

tvameva vividhaṃ dharmaṃ śāśvataṃ vasudhātale | devayajñaṃ mantravākyamātmayajñaṃ samānuṣam

द्विविधः स्वर्गमार्गश्च सूर्यश्चन्द्रश्च निर्मलः ।चन्द्रमाः पितृयानश्च देवयानश्च भास्करः॥ 43 ॥

dvividhaḥ svargamārgaśca sūryaścandraśca nirmalaḥ | candramāḥ pitṛyānaśca devayānaśca bhāskaraḥ

त्वमेव वसुधायुक्तो विश्वं चरसि सीमया ।एकीकृत्य गणान्सर्वान् सङ्क्षिप्यामुत्र सम्भवः॥ 48 ॥

tvameva vasudhāyukto viśvaṃ carasi sīmayā | ekīkṛtya gaṇānsarvān saṅkṣipyāmutra sambhavaḥ

एकस्त्वमसि सम्भूतः पुराणपुरुषो विराट् ।अक्षयश्चाप्रमेयश्च कर्मकारकरो वशी॥ 45 ॥

ekastvamasi sambhūtaḥ purāṇapuruṣo virāṭ | akṣayaścāprameyaśca karmakārakaro vaśī

मूर्तस्तेजसि सम्भूतो वायुः पर्येति खेचरः ।सप्तभी रूपसंस्थानैर्नित्यमावृत्य तिष्ठति॥ 46 ॥

mūrtastejasi sambhūto vāyuḥ paryeti khecaraḥ | saptabhī rūpasaṃsthānairnityamāvṛtya tiṣṭhati

साधने चापि निर्वाणे संहारे प्रलये तथा ।धाता धारणकाले च दिशश्चक्षुषि धारिणि॥ 47 ॥

sādhane cāpi nirvāṇe saṃhāre pralaye tathā | dhātā dhāraṇakāle ca diśaścakṣuṣi dhāriṇi

सेव्यमानो मुनिगणैर्नित्यं विगतकिल्बिषैः ।कर्मभिः सत्यमापन्नैः समरागैर्जितेन्द्रियैः॥ 48b ॥

sevyamāno munigaṇairnityaṃ vigatakilbiṣaiḥ | karmabhiḥ satyamāpannaiḥ samarāgairjitendriyaiḥ

स्तूयमानश्च विबुधैः सिद्धैर्मुनिवरैस्तथा ।सस्मार विपुलं देहं हरिर्हयशिरो महान्॥ 49 ॥

stūyamānaśca vibudhaiḥ siddhairmunivaraistathā | sasmāra vipulaṃ dehaṃ harirhayaśiro mahān

कृत्वा वेदमयं रूपं सर्वदेवमयं वपुः ।शिरोमध्ये महादेवो ब्रह्मा तु हृदये स्थितः॥ 50 ॥

kṛtvā vedamayaṃ rūpaṃ sarvadevamayaṃ vapuḥ | śiromadhye mahādevo brahmā tu hṛdaye sthitaḥ

आदित्यरश्मयो बालाश्चक्षुषी शशिभास्करौ ।जङ्घे तु वसवः साध्याः सर्वसन्धिषु देवताः॥ 51 ॥

ādityaraśmayo bālāścakṣuṣī śaśibhāskarau | jaṅghe tu vasavaḥ sādhyāḥ sarvasandhiṣu devatāḥ

जिह्वा वैश्वानरो देवः सत्या देवी सरस्वती ।मरुतो वरुणश्चैव जानुदेशे व्यवस्थिताः॥ 52 ॥

jihvā vaiśvānaro devaḥ satyā devī sarasvatī | maruto varuṇaścaiva jānudeśe vyavasthitāḥ

एवं कृत्वा तथा रूपं सुराणामद्भुतं महत् ।असुरं पीडयामास क्रोधाद् रक्तान्तलोचनः॥ 53 ॥

evaṃ kṛtvā tathā rūpaṃ surāṇāmadbhutaṃ mahat | asuraṃ pīḍayāmāsa krodhād raktāntalocanaḥ

मधोर्मेदोऽम्बुपूर्णा च पृथिवी समदृश्यत ।प्रमदेव घना चैव शुक्लांशुकनिवासिनी॥ 54 ॥

madhormedo'mbupūrṇā ca pṛthivī samadṛśyata | pramadeva ghanā caiva śuklāṃśukanivāsinī

मेदिनीत्येव शब्दश्च लब्धः पृष्ट्या नरोत्तम ।नामासुरसहस्रेण धरण्यां सम्प्रतिष्ठितम्॥ 55 ॥

medinītyeva śabdaśca labdhaḥ pṛṣṭyā narottama | nāmāsurasahasreṇa dharaṇyāṃ sampratiṣṭhitam