Parva 3, Adhyāya 19

योगिनः स्थितिः, तस्य समक्षे भविष्ये प्रकटनीयानां विघ्नरूपाणां ऐश्वर्याणां वर्णनं प्राग्वंशं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण महामुने ।आद्ययोर्युगयोर्ब्रह्मन् ब्रह्मप्राप्तस्य सर्वशः॥ 1 ॥

yoginaḥ sthitiḥ, tasya samakṣe bhaviṣye prakaṭanīyānāṃ vighnarūpāṇāṃ aiśvaryāṇāṃ varṇanaṃ prāgvaṃśaṃ śrotumicchāmi vistareṇa mahāmune | ādyayoryugayorbrahman brahmaprāptasya sarvaśaḥ

शृणु विस्तरशः सर्वं यन्मां पृच्छसि मेधया ।उपपन्नेन मनसा दैवप्रत्ययसाधिना॥ 2 ॥

śṛṇu vistaraśaḥ sarvaṃ yanmāṃ pṛcchasi medhayā | upapannena manasā daivapratyayasādhinā

ऋद्धि प्राप्तस्तु भगवान् योगात्मा ब्रह्मसम्भवः ।भूतानां बहुलत्वं च चकारेहेश्वरः प्रभुः॥ 3 ॥

ṛddhi prāptastu bhagavān yogātmā brahmasambhavaḥ | bhūtānāṃ bahulatvaṃ ca cakāreheśvaraḥ prabhuḥ

स्थितो ब्रह्मासने ब्रह्मा विक्षिप्तः सहसा प्रभुः ।अचलेनैव भावेन स्थाणुभूतेन भारत॥ 4 ॥

sthito brahmāsane brahmā vikṣiptaḥ sahasā prabhuḥ | acalenaiva bhāvena sthāṇubhūtena bhārata

रक्तश्च मोक्षविषये स च ज्ञानमये पदे ।यस्मात् पदसहस्राणि प्रभवन्ति भवन्ति च॥ 5 ॥

raktaśca mokṣaviṣaye sa ca jñānamaye pade | yasmāt padasahasrāṇi prabhavanti bhavanti ca

ब्रह्मयज्ञं तु यजते योगाद् वेदात्मकं सदा ।ब्रह्मणो विपुलं ज्ञानमैश्वर्यं च प्रवर्तते॥ 6 ॥

brahmayajñaṃ tu yajate yogād vedātmakaṃ sadā | brahmaṇo vipulaṃ jñānamaiśvaryaṃ ca pravartate

ततः प्रथममैश्वर्यं युञ्जानेन प्रवर्तितम् ।ब्रह्मणा ब्रह्मभूतेन भूतानां हितमिच्छता॥ 7 ॥

tataḥ prathamamaiśvaryaṃ yuñjānena pravartitam | brahmaṇā brahmabhūtena bhūtānāṃ hitamicchatā

तदा त्वाकाशमैश्वर्यं युञ्जानस्य प्रवर्तते ।ब्रह्मणो ब्रह्मभूतस्य निर्विकारेण कर्मणा॥ 8 ॥

tadā tvākāśamaiśvaryaṃ yuñjānasya pravartate | brahmaṇo brahmabhūtasya nirvikāreṇa karmaṇā

तदान्तरिक्षं सम्प्राप्तं निर्मलं ब्रह्म चाव्ययम् ।संहारः सर्वभूतानां नराणां ब्रह्मवादिनाम् ।ध्रुवमैश्वर्ययोगानां प्रतिपद्यन्ति देहिनः॥ 9 ॥

tadāntarikṣaṃ samprāptaṃ nirmalaṃ brahma cāvyayam | saṃhāraḥ sarvabhūtānāṃ narāṇāṃ brahmavādinām | dhruvamaiśvaryayogānāṃ pratipadyanti dehinaḥ

आकाशैश्वर्यभूतेन संयुगे ब्रह्मवादिना ।प्रवर्तमानमैश्वर्यं वायुभूतं करोति च ।विकारैर्बहुभिः प्राप्तैः सम्पतद्भिर्महाबलैः॥ 10 ॥

ākāśaiśvaryabhūtena saṃyuge brahmavādinā | pravartamānamaiśvaryaṃ vāyubhūtaṃ karoti ca | vikārairbahubhiḥ prāptaiḥ sampatadbhirmahābalaiḥ

एतैर्विकारैः संवृत्तैर्निरुद्धैश्च समन्ततः ।ध्रुवमैश्वर्यमापन्नः सिद्धो भवति ब्राह्मणः॥ 11 ॥

etairvikāraiḥ saṃvṛttairniruddhaiśca samantataḥ | dhruvamaiśvaryamāpannaḥ siddho bhavati brāhmaṇaḥ

शरीरादभिनिष्क्रम्य आकाशेन प्रधावति ।निरालम्बो निरालम्बान्नालम्ब्य मनसा ततः॥ 12 ॥

śarīrādabhiniṣkramya ākāśena pradhāvati | nirālambo nirālambānnālambya manasā tataḥ

ऐश्वर्यभूतो भूतात्मा चरन् दिवि न दृश्यते ।चक्षुर्भिर्बहुभिर्लोकैः पुरन्दरसमैरपि॥ 13 ॥

aiśvaryabhūto bhūtātmā caran divi na dṛśyate | cakṣurbhirbahubhirlokaiḥ purandarasamairapi

ओङ्कारं ये त्वधीयन्ते मनसा ब्रह्मसत्तमाः ।विमुक्ताः सर्वकर्मभ्यस्ते तं पश्यन्ति साधवः॥ 14 ॥

oṅkāraṃ ye tvadhīyante manasā brahmasattamāḥ | vimuktāḥ sarvakarmabhyaste taṃ paśyanti sādhavaḥ

एतद्धि परमं ब्रह्म ब्राह्मणानां मनीषिणाम् ।अन्तश्चरति भूतानां विद्धि चेतनया सह॥ 15 ॥

etaddhi paramaṃ brahma brāhmaṇānāṃ manīṣiṇām | antaścarati bhūtānāṃ viddhi cetanayā saha

एष शब्दो महानादः पुराणो ब्रह्मसम्भवः ।वायुभूतोऽक्षरं प्राप्तो वदन्त्येवं द्विजातयः॥ 16 ॥

eṣa śabdo mahānādaḥ purāṇo brahmasambhavaḥ | vāyubhūto'kṣaraṃ prāpto vadantyevaṃ dvijātayaḥ

अरूपी रूपसम्पन्नो धातुभिः सह सङ्गतः ।अन्तश्चरति भूतेषु कामकारकरो वशी॥ 17 ॥

arūpī rūpasampanno dhātubhiḥ saha saṅgataḥ | antaścarati bhūteṣu kāmakārakaro vaśī

एतत् पूर्वमनुध्याय मनसाऽऽपूरयन्निव ।वेदात्मकं तदा यज्ञं चिन्तयन्तो मनीषिणः॥ 18 ॥

etat pūrvamanudhyāya manasā''pūrayanniva | vedātmakaṃ tadā yajñaṃ cintayanto manīṣiṇaḥ

ब्राह्मणाः शुचयो दान्ता यशोयुञ्जस्तदन्वयाः ।ब्रह्मलोकं काङ्क्षमाणा वैष्णवं पदमुत्तमम्॥ 19 ॥

brāhmaṇāḥ śucayo dāntā yaśoyuñjastadanvayāḥ | brahmalokaṃ kāṅkṣamāṇā vaiṣṇavaṃ padamuttamam

पदहेतोः क्रियाः सर्वाः कुर्वन्ति विगतज्वराः ।न ह्येते प्रसवादाने भवमिच्छन्ति भारत॥ 20 ॥

padahetoḥ kriyāḥ sarvāḥ kurvanti vigatajvarāḥ | na hyete prasavādāne bhavamicchanti bhārata

त्रिभिर्माल्योपहारैश्च प्रतिभावैश्च वै द्विजाः ।यजन्ति परमात्मानं विष्णुं सत्यपराक्रमम्॥ 21 ॥

tribhirmālyopahāraiśca pratibhāvaiśca vai dvijāḥ | yajanti paramātmānaṃ viṣṇuṃ satyaparākramam

यजनं विक्रमं चैव ब्रह्मपूर्वाः प्रचक्रिरे ।ब्रह्मापि वैष्णवं तेजो वेदोक्तैर्वचनैर्नृप॥ 22 ॥

yajanaṃ vikramaṃ caiva brahmapūrvāḥ pracakrire | brahmāpi vaiṣṇavaṃ tejo vedoktairvacanairnṛpa

ब्राह्मणैर्ब्रह्मविद्भिश्च ब्रह्मज्ञैर्ब्रह्मवादिभिः ।शुचिभिः कर्मनिर्मुक्तैः सत्यव्रतपरायणैः॥ 23 ॥

brāhmaṇairbrahmavidbhiśca brahmajñairbrahmavādibhiḥ | śucibhiḥ karmanirmuktaiḥ satyavrataparāyaṇaiḥ

धातुभिर्मोक्षकाले च महात्मा सम्प्रदृश्यते ।तदेव परमं ब्रह्म वैष्णवं परमाद्भुतम्॥ 24 ॥

dhātubhirmokṣakāle ca mahātmā sampradṛśyate | tadeva paramaṃ brahma vaiṣṇavaṃ paramādbhutam

रसात्मकं तदैश्वर्यं विकारान्ते प्रदृश्यते ।घोररूपा विकारास्ते व्यथयन्ति महात्मनः॥ 25 ॥

rasātmakaṃ tadaiśvaryaṃ vikārānte pradṛśyate | ghorarūpā vikārāste vyathayanti mahātmanaḥ

सञ्छाद्यातीव तोयेन क्षुभ्यमाणो विचेतनः ।ऊर्मिभिश्छाद्यते चैव शीतोष्णाभिर्विकारतः॥ 26 ॥

sañchādyātīva toyena kṣubhyamāṇo vicetanaḥ | ūrmibhiśchādyate caiva śītoṣṇābhirvikārataḥ

महार्णवगतश्चैव दह्यते न च मज्जते ।मग्नश्चैव महानद्याः सलिले नैव सीदति॥ 27 ॥

mahārṇavagataścaiva dahyate na ca majjate | magnaścaiva mahānadyāḥ salile naiva sīdati

सीदमानश्च सलिले स शीते पात्यते बलात् ।व्यसनाच्छादनाच्चैव मुच्यमानो विचेतनः॥ 28 ॥

sīdamānaśca salile sa śīte pātyate balāt | vyasanācchādanāccaiva mucyamāno vicetanaḥ

श्वभ्रे प्रपद्यमानश्च तोयेन परिषिच्यते ।शुक्लवर्णेन बहुना स्रोतसा मूर्ध्नि सर्वशः॥ 29 ॥

śvabhre prapadyamānaśca toyena pariṣicyate | śuklavarṇena bahunā srotasā mūrdhni sarvaśaḥ

ऊर्ध्वं ज्योतिरवेक्षंश्च शुक्लैः पीतैश्च बाध्यते ।वारिदपूर्णैः सुगम्भीरैर्विद्युद्भिरिव भासितैः॥ 30 ॥

ūrdhvaṃ jyotiravekṣaṃśca śuklaiḥ pītaiśca bādhyate | vāridapūrṇaiḥ sugambhīrairvidyudbhiriva bhāsitaiḥ

एतैर्विकारैः संवृत्तैनिर्रुद्धैश्चैव सर्वशः ।ध्रुवमैश्वर्यमासाद्य सिद्धो भवति ब्राह्मणः॥ 31 ॥

etairvikāraiḥ saṃvṛttainirruddhaiścaiva sarvaśaḥ | dhruvamaiśvaryamāsādya siddho bhavati brāhmaṇaḥ

रसात्मकं तदैश्वर्यं जिह्वाग्रादभिनिःसृतम् ।सहस्रधारं विततं मेघत्वं समुपागतम्॥ 32 ॥

rasātmakaṃ tadaiśvaryaṃ jihvāgrādabhiniḥsṛtam | sahasradhāraṃ vitataṃ meghatvaṃ samupāgatam

रसांश्च विविधान् योगात् संसिद्धः सृजते प्रभुः ।धात्वर्थं सर्वभूतानां योगप्राप्तेन हेतुना॥ 33 ॥

rasāṃśca vividhān yogāt saṃsiddhaḥ sṛjate prabhuḥ | dhātvarthaṃ sarvabhūtānāṃ yogaprāptena hetunā

तेजसो रूपमैश्वर्यं विकारैः सह वर्धते ।आत्मनो विघ्नजननं स्वस्थो ब्राह्मणकारणे॥ 34 ॥

tejaso rūpamaiśvaryaṃ vikāraiḥ saha vardhate | ātmano vighnajananaṃ svastho brāhmaṇakāraṇe

उप्ररूपैर्विरूपैश्च हन्यते दण्डपाणिभिः ।घोररूपैः सुगम्भीरैः पिङ्गाक्षैर्नरविग्रहैः॥ 35 ॥

uprarūpairvirūpaiśca hanyate daṇḍapāṇibhiḥ | ghorarūpaiḥ sugambhīraiḥ piṅgākṣairnaravigrahaiḥ

नेत्रं समुद्धरन् भीमो जिह्वाग्रं चास्य विन्दति ।नदन्ति युगपन्नादं जृम्भमाणाः पुनः पुनः॥ 36 ॥

netraṃ samuddharan bhīmo jihvāgraṃ cāsya vindati | nadanti yugapannādaṃ jṛmbhamāṇāḥ punaḥ punaḥ

पुनरेव तदा भूत्वा बहुरूपास्तदाभवन् ।नृत्यमानाः प्रगायन्ति तर्पयन्तो विशेषतः॥ 37 ॥

punareva tadā bhūtvā bahurūpāstadābhavan | nṛtyamānāḥ pragāyanti tarpayanto viśeṣataḥ

स्त्रीभूताश्च ततः सर्वे युञ्जानाश्चावलम्बिरे ।कण्ठेऽस्य बहुरूपत्वाद् विघ्नैश्चैव प्रलोभयन्॥ 38 ॥

strībhūtāśca tataḥ sarve yuñjānāścāvalambire | kaṇṭhe'sya bahurūpatvād vighnaiścaiva pralobhayan

मधुरैरभिधानैश्च व्याहरन्ति न भीतवत् ।पतन्ति युगपत् सर्वे पादयोर्मूर्धभिर्युताः॥ 39 ॥

madhurairabhidhānaiśca vyāharanti na bhītavat | patanti yugapat sarve pādayormūrdhabhiryutāḥ

प्रसादं काङ्क्षमाणाश्च योगस्यान्तरविघ्नतः ।बहुप्रकारं कथयन् नृत्यन्ति च तरन्ति च॥ 40 ॥

prasādaṃ kāṅkṣamāṇāśca yogasyāntaravighnataḥ | bahuprakāraṃ kathayan nṛtyanti ca taranti ca

एतैर्विकारैः संवृत्तैर्निरुद्धैश्चैव सर्वशः ।भुवमैश्वर्यमासाद्य सिद्धो भवति ब्राह्मणः॥ 41 ॥

etairvikāraiḥ saṃvṛttairniruddhaiścaiva sarvaśaḥ | bhuvamaiśvaryamāsādya siddho bhavati brāhmaṇaḥ

तदर्चिष इवाग्नेया आदित्यस्येव रश्मयः ।तेजोरूपकमैश्वर्यं जनितास्तेजबिन्दवः॥ 42 ॥

tadarciṣa ivāgneyā ādityasyeva raśmayaḥ | tejorūpakamaiśvaryaṃ janitāstejabindavaḥ

ज्योतींषि चैव संवृत्ता आकाशे गुणसंवृताः ।चरन्ति लोके सततं सूर्याचन्द्रमसोर्गतिम्॥ 43 ॥

jyotīṃṣi caiva saṃvṛttā ākāśe guṇasaṃvṛtāḥ | caranti loke satataṃ sūryācandramasorgatim

चन्द्रसूर्यात्मकं दिव्यं ज्योतिः सघनमुत्तमम् ।एतद् विभ्राजते लोके कालचक्रं ध्रुवं वरम्॥ 44 ॥

candrasūryātmakaṃ divyaṃ jyotiḥ saghanamuttamam | etad vibhrājate loke kālacakraṃ dhruvaṃ varam

अर्धमासाश्च मासाश्च ऋतुसंवत्सराण्यथ ।क्षणा लवा मुहूर्ताश्च कलाः काष्ठास्तथैव च॥ 45 ॥

ardhamāsāśca māsāśca ṛtusaṃvatsarāṇyatha | kṣaṇā lavā muhūrtāśca kalāḥ kāṣṭhāstathaiva ca

अहोरात्रप्रमाणं च निमिषोन्मेषणं तथा ।ताराणां गतयश्चैव ग्रहाणां च विशेषतः॥ 46 ॥

ahorātrapramāṇaṃ ca nimiṣonmeṣaṇaṃ tathā | tārāṇāṃ gatayaścaiva grahāṇāṃ ca viśeṣataḥ

अथ पार्थिवमैश्वर्यं विकारग्रहसम्भवम् ।योगयुक्तास्त्वभिग्रस्ताः पात्यन्ते ह्यचलासनात्॥ 47 ॥

atha pārthivamaiśvaryaṃ vikāragrahasambhavam | yogayuktāstvabhigrastāḥ pātyante hyacalāsanāt

अलोभाच्छिद्यते सद्यो वेपमानोऽनुकीर्त्यते ।सीदते वसुधामध्ये भिद्यमानः पुनः पुनः॥ 48 ॥

alobhācchidyate sadyo vepamāno'nukīrtyate | sīdate vasudhāmadhye bhidyamānaḥ punaḥ punaḥ

भूतानां बहुरूपैश्च अन्यैश्च तलवासिभिः ।विषयैर्युज्यते क्षिप्रं सङ्क्षेपात् समवरुद्ध्यते॥ 49 ॥

bhūtānāṃ bahurūpaiśca anyaiśca talavāsibhiḥ | viṣayairyujyate kṣipraṃ saṅkṣepāt samavaruddhyate

ततः पार्थिवमैश्वर्यं सेवमानश्च सर्वतः ।मूर्तिमद्भिश्च बहुधा धातुभिः स च हन्यते॥ 50 ॥

tataḥ pārthivamaiśvaryaṃ sevamānaśca sarvataḥ | mūrtimadbhiśca bahudhā dhātubhiḥ sa ca hanyate

शक्तितोमरनिस्त्रिंशैर्गदाभिश्चाप्यनेकधा ।असिभिः पात्यते चैव क्षुरधारैः सहस्रशः॥ 51 ॥

śaktitomaranistriṃśairgadābhiścāpyanekadhā | asibhiḥ pātyate caiva kṣuradhāraiḥ sahasraśaḥ

भिद्यते चैव बाणाग्रैः सुतीक्ष्णैर्मर्मभेदिभिः ।एभिर्विकारैर्निर्वृत्तैर्निरुद्धैश्चैव सर्वशः॥ 52 ॥

bhidyate caiva bāṇāgraiḥ sutīkṣṇairmarmabhedibhiḥ | ebhirvikārairnirvṛttairniruddhaiścaiva sarvaśaḥ

भुवमैश्वर्यमापन्नः सिद्धो भवति ब्राह्मणः ।ततः पार्थिवमैश्वर्यं निर्मुक्तस्य विकारतः॥ 53 ॥

bhuvamaiśvaryamāpannaḥ siddho bhavati brāhmaṇaḥ | tataḥ pārthivamaiśvaryaṃ nirmuktasya vikārataḥ

प्रादुर्भवति सञ्जाते समाधौ प्रलयं गते ।दिव्यं गन्धं समाघ्राय दिव्यार्थांस्ताञ्छृणोति च॥ 54 ॥

prādurbhavati sañjāte samādhau pralayaṃ gate | divyaṃ gandhaṃ samāghrāya divyārthāṃstāñchṛṇoti ca

दिव्यरूपैश्च पुरुषैश्छिद्यते न च भिद्यते ।गच्छन् सुकृतिनां चान्तः प्रधानात्मा क्षरन्निव॥ 55 ॥

divyarūpaiśca puruṣaiśchidyate na ca bhidyate | gacchan sukṛtināṃ cāntaḥ pradhānātmā kṣaranniva