Harivamsha Purana
166
अध्याय 166 / 318

Parva 2, Adhyāya 111

18 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ18 श्लोक

अध्याय 166

श्लोक 1

श्रीकृष्णस्य महिमा - अर्जुनेन श्रीकृष्णस्य आज्ञां गृहीत्वा ब्राह्मणबालकस्य रक्षणाय गमनं भूय एव महाबाहो कृष्णस्य जगतां पतेः ।माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि परमं द्विजसत्तम

śrīkṛṣṇasya mahimā - arjunena śrīkṛṣṇasya ājñāṃ gṛhītvā brāhmaṇabālakasya rakṣaṇāya gamanaṃ bhūya eva mahābāho kṛṣṇasya jagatāṃ pateḥ | māhātmyaṃ śrotumicchāmi paramaṃ dvijasattama

हिन्दी अर्थ

गततमो5ध्याय: सससससााण ता लेकर ब्राह्मण-बालककी रक्षाके लिये जाना जनमेजयने कहा—महाबाहो! द्विजश्रेष्ठ ! मैं पुन: जगदीश्वर श्रीकृष्णका उत्तम माहात्म्य सुनना चाहता हूँ

अध्याय 166

श्लोक 2

न हि मे तृप्तिरस्तीह शृण्वतस्तस्य धीमतः ।कर्मणामनुसन्तानं पुराणस्य महात्मनः

na hi me tṛptirastīha śṛṇvatastasya dhīmataḥ | karmaṇāmanusantānaṃ purāṇasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

उन परम बुद्धिमान महात्मा पुराणपुरुष श्रीकृष्णके कर्मोकी परम्पराका श्रवण करनेसे मुझे यहाँ तृप्ति नहीं हो रही है

अध्याय 166

श्लोक 3

नान्तः शक्यः प्रभावस्य वक्तुं वर्षशतैरपि ।गोविन्दस्य महाराज श्रूयतामिदमद्भुतम्

nāntaḥ śakyaḥ prabhāvasya vaktuṃ varṣaśatairapi | govindasya mahārāja śrūyatāmidamadbhutam

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी बोले—महाराज जनमेजय ! भगवान्‌ गोविन्दके प्रभावका पूरा-पूरा वर्णन करना-उसका अन्त बता देना तो सैकड़ों वर्षोमें भी सम्भव नहीं है। अत: उनके इस अद्भुत माहात्म्यका वर्णन सुनो

अध्याय 166

श्लोक 4

शरतल्पे शयानेन भीष्मेण परिचोदितः ।गाण्डीवधन्वा बीभत्सुर्माहात्म्यं केशवस्य यत्

śaratalpe śayānena bhīṣmeṇa paricoditaḥ | gāṇḍīvadhanvā bībhatsurmāhātmyaṃ keśavasya yat

श्लोक 4–5 का हिन्दी अर्थ

महाराज कुरुनन्दन! बाणशय्यापर सोये हुए पितामह भीष्मकी आज्ञा पाकर गाण्डीवधन्वा अर्जुनने समस्त राजाओंके बीच अपने शत्रुविजयी ज्येष्ठ भ्राता युधिष्टिरसे भगवान्‌ केशवका जो माहात्म्य बताया था, उसीका वर्णन करता हूँ-सुनो

English

Souti said:—While the foremost of Rishis thus consoled the king Janamejaya, his words, relating to the past and future, were heard by all those who were present in that meeting (1). Their ears were pleased with (drinking) the juice of that great Rishi's words like unto the nectar-carrying rays of the moon (2). Hearing the charming history of the Bhārata war in which many heroes were killed and which yielded virtue, worldly profit and desire, some, in that assembly, shed tears and some engaged in meditation. That chronicle was described by the Rishi as if it was written on his palm (3-4). Having circumambulated all the courtiers present there the divine Rishi Vyāsa obtained their permission and departed saying "I will see you all again" (5). Afterwards the leading ascetics followed that foremost of Rishis Vyāsa, the best of speakers. After the departure of the divine Vyāsa and of the Rishis, the priests and the kings repaired whence they had come (6-7).

अध्याय 166

श्लोक 5

राज्ञां मध्ये महाराज ज्येष्ठं भ्रातरमब्रवीत् ।युधिष्ठिरं जितामित्रमिति तच्छ्रृणु कौरव

rājñāṃ madhye mahārāja jyeṣṭhaṃ bhrātaramabravīt | yudhiṣṭhiraṃ jitāmitramiti tacchrṛṇu kaurava

अर्थ श्लोक 4 के साथ

अध्याय 166

श्लोक 6

पुराहं द्वारकां यातः सम्बन्धीनवलोककः ।न्यवसं पूजितस्तत्र भोजवृष्ण्यन्धकोत्तमैः

purāhaṃ dvārakāṃ yātaḥ sambandhīnavalokakaḥ | nyavasaṃ pūjitastatra bhojavṛṣṇyandhakottamaiḥ

हिन्दी अर्थ

अर्जुन बोले—पहलेकी बात है, मैं अपने सगे- सम्बन्धियोंसे मिलने-जुलनेके लिये द्वारकापुरीमें गया था। वहाँ भोज, वृष्णि और अन्धक—उत्तम वीरोंसे सम्मानित हो कई दिनोंतक रहा

अध्याय 166

श्लोक 7

ततः कदाचिद् धर्मात्मा दीक्षितो मधुसूदनः ।एकाहेन महाबाहुः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा

tataḥ kadācid dharmātmā dīkṣito madhusūdanaḥ | ekāhena mahābāhuḥ śāstradṛṣṭena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

एक दिन धर्मात्मा महाबाहु मधुसूदनने शास्त्रोक्-विधिसे एकाह सोमयागकी दीक्षा ली

English

Casting off anger like unto a serpent throwing off its venom and wrecking revenge on those dreadful Pannagas king Janamejaya went away. With the Homa fire the great Muni Astika saved Takshaka of burning hood and repaired to his own hermitage. King Janamejaya too, encircled by his own people, went to the city of Hastināpur and with joy began to govern his contented subjects. A few days after Janamejaya duly undertook the celebration of a horse sacrifice accompanied with profuse presents

अध्याय 166

श्लोक 8

ततो दीक्षितमासीनमभिगम्य द्विजोत्तमः ।कृष्णं विज्ञापयामास त्राहि त्राहीति चाब्रवीत्

tato dīkṣitamāsīnamabhigamya dvijottamaḥ | kṛṣṇaṃ vijñāpayāmāsa trāhi trāhīti cābravīt

हिन्दी अर्थ

भगवान्‌ श्रीकृष्ण ज्यों ही दीक्षा लेकर बैठे त्यों ही एक श्रेष्ठ ब्राह्मणने उनके पास पहुँचकर अपना संकट निवेदन किया और कहा—'प्रभो! रक्षा कीजिये, रक्षा कीजिये

अध्याय 166

श्लोक 9

रक्षाधिकारो भवतः परित्रायस्व मां विभो ।चतुर्थांशं हि धर्मस्य रक्षिता लभते फलम्

rakṣādhikāro bhavataḥ paritrāyasva māṃ vibho | caturthāṃśaṃ hi dharmasya rakṣitā labhate phalam

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणने फिर कहा—प्रभो ! रक्षा करना आपके अधिकारकी बात है, आप मेरी रक्षा कीजिये; क्योंकि जो रक्षा करता है, वह रक्षित पुरुषके धर्मका चतुर्थाश फल प्रात कर लेता है

English

Casting off anger like unto a serpent throwing off its venom and wrecking revenge on those dreadful Pannagas king Janamejaya went away. With the Homa fire the great Muni Astika saved Takshaka of burning hood and repaired to his own hermitage. King Janamejaya too, encircled by his own people, went to the city of Hastināpur and with joy began to govern his contented subjects. A few days after Janamejaya duly undertook the celebration of a horse sacrifice accompanied with profuse presents

अध्याय 166

श्लोक 10

न भेतव्यं द्विजश्रेष्ठ रक्षामि त्वां कुतो भयम् ।ब्रूहि तत्त्वेन भद्रं ते यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्

na bhetavyaṃ dvijaśreṣṭha rakṣāmi tvāṃ kuto bhayam | brūhi tattvena bhadraṃ te yadyapi syātsuduṣkaram

हिन्दी अर्थ

भगवान्‌ श्रीकृष्ण बोले—द्विजश्रेष्ठ ! तुम्हें डरना नहीं चाहिये। मैं तुम्हारी रक्षा करूँगा। तुम्हारा भला हो, ठीक-ठीक बताओ तुम्हें किससे भय है? यदि अत्यन्त दुष्कर कार्य हो तो भी उसे कहनेमें संकोच न करो

अध्याय 166

श्लोक 11

जातो जातो महाबाहो पुत्रो मे ह्रियतेऽनघ ।त्रयो हृताश्चतुर्थं त्वं कृष्ण रक्षितुमर्हसि

jāto jāto mahābāho putro me hriyate'nagha | trayo hṛtāścaturthaṃ tvaṃ kṛṣṇa rakṣitumarhasi

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणने कहा—महाबाहो! निष्पाप श्रीकृष्ण! जब-जब मेरे पुत्र पैदा होता है, तब-तब काल उसे हर ले जाता है। इस प्रकार मेरे तीन पुत्र हर लिये गये। अब चौथा पुत्र होनेवाला है, अत: आप ही उसकी रक्षा करनेयोग्य हैं

अध्याय 166

श्लोक 12

ब्राह्मण्याः सूतिकालोऽद्य तत्र रक्षा विधीयताम् ।यथा ध्रियेदपत्यं मे तथा कुरु जनार्दन

brāhmaṇyāḥ sūtikālo'dya tatra rakṣā vidhīyatām | yathā dhriyedapatyaṃ me tathā kuru janārdana

हिन्दी अर्थ

जनार्दन ! आज ब्राह्मणी (मेरी पत्नी )-के प्रसवका समय है, अत: वहाँ रक्षा कीजिये। यह मेरी संतान जिस तरह भी जीवित बच जाय, वह उपाय कीजिये

English

Casting off anger like unto a serpent throwing off its venom and wrecking revenge on those dreadful Pannagas king Janamejaya went away. With the Homa fire the great Muni Astika saved Takshaka of burning hood and repaired to his own hermitage. King Janamejaya too, encircled by his own people, went to the city of Hastināpur and with joy began to govern his contented subjects. A few days after Janamejaya duly undertook the celebration of a horse sacrifice accompanied with profuse presents

अध्याय 166

श्लोक 13

ततो मामाह गोविन्दो दीक्षितोऽहं क्रताविति ।रक्षा च ब्राह्मणे कार्या सर्वावस्थागतैरपि

tato māmāha govindo dīkṣito'haṃ kratāviti | rakṣā ca brāhmaṇe kāryā sarvāvasthāgatairapi

हिन्दी अर्थ

अर्जुन कहते हैं—तब भगवान्‌ गोविन्दने मुझसे कहा—'पार्थ! मैं तो यज्ञकी दीक्षा ले चुका, परंतु सभी अवस्थाओंमें भी ब्राह्मणकी रक्षा तो करनी ही चाहिये

अध्याय 166

श्लोक 14

श्रुत्वाहमेवं कृष्णस्य वचोऽवोचं नराधिप ।मां नियोजय गोविन्द रक्षिष्येऽहं द्विजं भयात्

śrutvāhamevaṃ kṛṣṇasya vaco'vocaṃ narādhipa | māṃ niyojaya govinda rakṣiṣye'haṃ dvijaṃ bhayāt

हिन्दी अर्थ

नरेधर ! श्रीकृष्णका ऐसा वचन सुनकर मैंने उनसे कहा—“गोविन्द! आप मुझे इस कार्यमें नियुक्त कीजिये। मैं इस ब्राह्मणकी भयसे रक्षा करूँगा'

अध्याय 166

श्लोक 15

इत्युक्तः स स्मितं कृत्वा मामुवाच जनार्दनः ।रक्षसीत्येवमुक्तस्तु व्रीडितोऽस्मि नराधिप

ityuktaḥ sa smitaṃ kṛtvā māmuvāca janārdanaḥ | rakṣasītyevamuktastu vrīḍito'smi narādhipa

हिन्दी अर्थ

नरेश्वर! मेरे ऐसा कहनेपर जनार्दन मुसकराकर मुझसे बोले-' कया तुम रक्षा कर लोगे?' उनकी यह बात सुनकर मैं लज्जित हो गया

अध्याय 166

श्लोक 16

ततो मां व्रीडितं मत्वा पुनराह जनार्दनः ।गम्यतां कौरवश्रेष्ठ शक्यते यदि रक्षितुम्

tato māṃ vrīḍitaṃ matvā punarāha janārdanaḥ | gamyatāṃ kauravaśreṣṭha śakyate yadi rakṣitum

हिन्दी अर्थ

तब मुझे लख्बित जानकर जनार्दनने फिर कहा—'कौरवश्रेष्ठ! यदि तुम रक्षा कर सको तो जाओ

अध्याय 166

श्लोक 17

त्वत्पुरोगाश्च रक्षन्तु वृष्ण्यन्धकमहारथाः ।ऋते रामं महाबाहुं प्रद्युम्नं च महाबलम्

tvatpurogāśca rakṣantu vṛṣṇyandhakamahārathāḥ | ṛte rāmaṃ mahābāhuṃ pradyumnaṃ ca mahābalam

हिन्दी अर्थ

महाबाहु बलराम तथा महाबली प्रद्युम्नको छोड़कर अन्य वृष्णि और अन्धकवंशी महारथी तुम्हें अगुआ बनाकर जायँँ और इस ब्राह्मणकी रक्षा करें'

अध्याय 166

श्लोक 18

ततोऽहं वृष्णिसैन्येन महता परिवारितः ।तमग्रतो द्विजं कृत्वा प्रयातः सह सेनया

tato'haṃ vṛṣṇisainyena mahatā parivāritaḥ | tamagrato dvijaṃ kṛtvā prayātaḥ saha senayā

हिन्दी अर्थ

तब मैं वृष्णिवीरोंकी विशाल सेनासे घिरकर उस ब्राह्मणको आगे करके सेनाके साथ आगे बढ़ा

English

Casting off anger like unto a serpent throwing off its venom and wrecking revenge on those dreadful Pannagas king Janamejaya went away. With the Homa fire the great Muni Astika saved Takshaka of burning hood and repaired to his own hermitage. King Janamejaya too, encircled by his own people, went to the city of Hastināpur and with joy began to govern his contented subjects. A few days after Janamejaya duly undertook the celebration of a horse sacrifice accompanied with profuse presents

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.