Parva 2, Adhyāya 106

शम्बरासुरप्रद्युम्नानां मायामयं युद्धं, शम्बरस्य चिन्ता, देवराजस्य इन्द्रस्याज्ञया नारदेन प्रद्युम्नं तस्य पूर्वरूपस्य स्मारणं आवश्यकस्य कर्तव्यस्य सुज्ञानं च शम्बरस्तु ततः क्रुद्धः सूतमाह विशाम्पते ।शत्रुप्रमुखतो वीर रथं मे वाहय द्रुतम्॥ 1 ॥

śambarāsurapradyumnānāṃ māyāmayaṃ yuddhaṃ, śambarasya cintā, devarājasya indrasyājñayā nāradena pradyumnaṃ tasya pūrvarūpasya smāraṇaṃ āvaśyakasya kartavyasya sujñānaṃ ca śambarastu tataḥ kruddhaḥ sūtamāha viśāmpate | śatrupramukhato vīra rathaṃ me vāhaya drutam

यावदेनं शरैर्हन्मि मम विप्रियकारकम् ।ततो भर्तृवचः श्रुत्वा सूतस्तत्प्रियकारकः॥ 2 ॥

yāvadenaṃ śarairhanmi mama vipriyakārakam | tato bhartṛvacaḥ śrutvā sūtastatpriyakārakaḥ

रथं सञ्चोदयामास चामीकरविभूषितम् ।तं दृष्ट्वा रथमायान्तं प्रद्युम्नः फुल्ललोचनः॥ 3 ॥

rathaṃ sañcodayāmāsa cāmīkaravibhūṣitam | taṃ dṛṣṭvā rathamāyāntaṃ pradyumnaḥ phullalocanaḥ

सन्दधे चापमादाय शरं कनकभूषितम् ।तेनाहनत् सुसङ्क्रुद्धः कोपयञ्शम्बरं रणे॥ 4 ॥

sandadhe cāpamādāya śaraṃ kanakabhūṣitam | tenāhanat susaṅkruddhaḥ kopayañśambaraṃ raṇe

हृदये ताडितस्तेन देवशत्रुः सुविक्लवः ।रथशक्तिं समाश्रित्य तस्थौ सोऽथ विचेतनः॥ 5 ॥

hṛdaye tāḍitastena devaśatruḥ suviklavaḥ | rathaśaktiṃ samāśritya tasthau so'tha vicetanaḥ

स चेतनां पुनः प्राप्य धनुरादाय शम्बरः ।विव्याध कार्ष्णिं कुपितः सप्तभिर्निशितैः शरैः॥ 6 ॥

sa cetanāṃ punaḥ prāpya dhanurādāya śambaraḥ | vivyādha kārṣṇiṃ kupitaḥ saptabhirniśitaiḥ śaraiḥ

तानप्राप्ताञ्शरान् सोऽथ सप्तभिः सप्तधाच्छिनत् ।शम्बरं च जघानाथ सप्तत्या निशितैः शरैः॥ 7 ॥

tānaprāptāñśarān so'tha saptabhiḥ saptadhācchinat | śambaraṃ ca jaghānātha saptatyā niśitaiḥ śaraiḥ

पुनः शरसहस्रेण कङ्कबर्हिणवाससा ।अहनच्छम्बरं क्रोधाद् धाराभिरिव पर्वतम्॥ 8 ॥

punaḥ śarasahasreṇa kaṅkabarhiṇavāsasā | ahanacchambaraṃ krodhād dhārābhiriva parvatam

प्रदिशो विदिशश्चैव शरधारासमावृताः॥ 9 ॥

pradiśo vidiśaścaiva śaradhārāsamāvṛtāḥ

अन्धकारीकृतं व्योम दिनकर्ता न दृश्यते ।ततोऽन्धकारमुत्सार्य वैद्युतास्त्रेण शम्बरः॥ 10 ॥

andhakārīkṛtaṃ vyoma dinakartā na dṛśyate | tato'ndhakāramutsārya vaidyutāstreṇa śambaraḥ

प्रद्युम्नस्य रथोपस्थे शरवर्षं मुमोच ह ।तदस्त्रजालं प्रद्युम्नः शरेणानतपर्वणा॥ 11 ॥

pradyumnasya rathopasthe śaravarṣaṃ mumoca ha | tadastrajālaṃ pradyumnaḥ śareṇānataparvaṇā

चिच्छेद बहुधा राजन्दर्शयन् पाणिलाघवम् ।हते तस्मिन् महावर्षे शराणां कार्ष्णिना तदा॥ 12 ॥

ciccheda bahudhā rājandarśayan pāṇilāghavam | hate tasmin mahāvarṣe śarāṇāṃ kārṣṇinā tadā

द्रुमवर्षं मुमोचाथ मायया कालशम्बरः ।द्रुमवर्षोच्छ्रितं दृष्ट्वा प्रद्युम्नः क्रोधमूर्च्छितः॥ 13 ॥

drumavarṣaṃ mumocātha māyayā kālaśambaraḥ | drumavarṣocchritaṃ dṛṣṭvā pradyumnaḥ krodhamūrcchitaḥ

आग्नेयास्त्रं मुमोचाथ तेन वृक्षाननाशयत् ।भस्मीभूते वृक्षवर्षे शिलासङ्घातमुत्सृजत्॥ 14 ॥

āgneyāstraṃ mumocātha tena vṛkṣānanāśayat | bhasmībhūte vṛkṣavarṣe śilāsaṅghātamutsṛjat

प्रद्युम्नस्तं तु वायव्यैः प्रोत्सारयत संयुगे ।ततो मायां परां चक्रे देवशत्रुः प्रतापवान्॥ 15 ॥

pradyumnastaṃ tu vāyavyaiḥ protsārayata saṃyuge | tato māyāṃ parāṃ cakre devaśatruḥ pratāpavān

सिंहान्व्याघ्रान् वराहांश्च तरक्षूनृक्षवानरान् ।वारणान् वारिदप्रख्यान्हयानुष्ट्रान्विशाम्पते॥ 16 ॥

siṃhānvyāghrān varāhāṃśca tarakṣūnṛkṣavānarān | vāraṇān vāridaprakhyānhayānuṣṭrānviśāmpate

मुमोच धनुरायम्य प्रद्युम्नस्य रथोपरि ।गान्धर्वास्त्रेण चिच्छेद सर्वांस्तान्खण्डशस्तदा॥ 17 ॥

mumoca dhanurāyamya pradyumnasya rathopari | gāndharvāstreṇa ciccheda sarvāṃstānkhaṇḍaśastadā

प्रद्युम्नेन तु सा माया हता तां वीक्ष्य शम्बरः ।अन्यां मायां मुमोचाथ शम्बरः क्रोधमूर्च्छितः॥ 18 ॥

pradyumnena tu sā māyā hatā tāṃ vīkṣya śambaraḥ | anyāṃ māyāṃ mumocātha śambaraḥ krodhamūrcchitaḥ

गजेन्द्रान् भिन्नवदनान् षष्टिहायनयौवनान् ।महामात्रोत्तमारूढान् कल्पितान् रणकोविदान्॥ 19 ॥

gajendrān bhinnavadanān ṣaṣṭihāyanayauvanān | mahāmātrottamārūḍhān kalpitān raṇakovidān

तामापतन्तीं मायां तु कार्ष्णिः कमललोचनः ।सैंहीं मायां समुत्स्रष्टुं चक्रे बुद्धिं महामनाः॥ 20 ॥

tāmāpatantīṃ māyāṃ tu kārṣṇiḥ kamalalocanaḥ | saiṃhīṃ māyāṃ samutsraṣṭuṃ cakre buddhiṃ mahāmanāḥ

सा सृष्टा सिंहमाया तु रौक्मिणेयेन धीमता ।माया नागवती नष्टा आदित्येनेव शर्वरी॥ 21 ॥

sā sṛṣṭā siṃhamāyā tu raukmiṇeyena dhīmatā | māyā nāgavatī naṣṭā ādityeneva śarvarī

निहतां हस्तिमायां तु तां समीक्ष्य महासुरः ।अन्यां सम्मोहिनीं मायां सोऽसृजद् दानवोत्तमः॥ 22 ॥

nihatāṃ hastimāyāṃ tu tāṃ samīkṣya mahāsuraḥ | anyāṃ sammohinīṃ māyāṃ so'sṛjad dānavottamaḥ

तां दृष्ट्वा मोहिनीं नाम मायां मयविनिर्मिताम् ।संज्ञास्त्रेण तु प्रद्युम्नो नाशयामास वीर्यवान्॥ 23 ॥

tāṃ dṛṣṭvā mohinīṃ nāma māyāṃ mayavinirmitām | saṃjñāstreṇa tu pradyumno nāśayāmāsa vīryavān

शम्बरस्तु ततः क्रुद्धो हतया मायया तदा ।सैंहीं मायां महातेजाः सोऽसृजद् दानवेश्वरः॥ 24 ॥

śambarastu tataḥ kruddho hatayā māyayā tadā | saiṃhīṃ māyāṃ mahātejāḥ so'sṛjad dānaveśvaraḥ

सिंहानापततो दृष्ट्वा रौक्मिणेयः प्रतापवान् ।अस्त्रं गान्धर्वमादाय शरभानसृजत् तदा॥ 25 ॥

siṃhānāpatato dṛṣṭvā raukmiṇeyaḥ pratāpavān | astraṃ gāndharvamādāya śarabhānasṛjat tadā

तेऽष्टापदा बलोदग्रा नखदंष्ट्रायुधा रणे ।सिंहान् विद्रावयामासुर्वायुर्जलधरानिव॥ 26 ॥

te'ṣṭāpadā balodagrā nakhadaṃṣṭrāyudhā raṇe | siṃhān vidrāvayāmāsurvāyurjaladharāniva

सिंहान् विद्रवतो दृष्ट्वा माययाष्टापदेन वै ।शम्बरश्चिन्तयामास कथमेनं निहन्मि वै ।अहो मूर्खस्वभावोऽहं यन्मया न हतः शिशुः॥ 27 ॥

siṃhān vidravato dṛṣṭvā māyayāṣṭāpadena vai | śambaraścintayāmāsa kathamenaṃ nihanmi vai | aho mūrkhasvabhāvo'haṃ yanmayā na hataḥ śiśuḥ

प्राप्तयौवनदेहस्तु कृतास्त्रश्चापि दुर्मतिः ।तत् कथं निहनिष्यामि शत्रुं रणशिरःस्थितम्॥ 28 ॥

prāptayauvanadehastu kṛtāstraścāpi durmatiḥ | tat kathaṃ nihaniṣyāmi śatruṃ raṇaśiraḥsthitam

माया सा तिष्ठते तीव्रा पन्नगी नाम भीषणा ।दत्ता मे देवदेवेन हरेणासुरघातिना॥ 29 ॥

māyā sā tiṣṭhate tīvrā pannagī nāma bhīṣaṇā | dattā me devadevena hareṇāsuraghātinā

तां सृजामि महामायामाशीविषसमाकुलाम् ।तया दह्येत दुष्टात्मा ह्येष मायामयो बली॥ 30 ॥

tāṃ sṛjāmi mahāmāyāmāśīviṣasamākulām | tayā dahyeta duṣṭātmā hyeṣa māyāmayo balī

सा सृष्टा पन्नगी माया विषज्वालासमाकुला ।तया पन्नगमय्या तु सरथं सहवाजिनम्॥ 31 ॥

sā sṛṣṭā pannagī māyā viṣajvālāsamākulā | tayā pannagamayyā tu sarathaṃ sahavājinam

ससूत स हि प्रद्युम्नं बबन्ध शरबन्धनैः ।बध्यमानं तदा दृष्ट्वा आत्मानं वृष्णिवंशजः॥ 32 ॥

sasūta sa hi pradyumnaṃ babandha śarabandhanaiḥ | badhyamānaṃ tadā dṛṣṭvā ātmānaṃ vṛṣṇivaṃśajaḥ

मायां सञ्चिन्तयामास सौपर्णीं सर्पनाशिनीम् ।सा चिन्तिता महामाया प्रद्युम्नेन महात्मना॥ 33 ॥

māyāṃ sañcintayāmāsa sauparṇīṃ sarpanāśinīm | sā cintitā mahāmāyā pradyumnena mahātmanā

सुपर्णा विचरन्ति स्म सर्पा नष्टा महाविषाः ।भग्नायां सर्पमायायां प्रशंसन्ति सुरासुराः॥ 34 ॥

suparṇā vicaranti sma sarpā naṣṭā mahāviṣāḥ | bhagnāyāṃ sarpamāyāyāṃ praśaṃsanti surāsurāḥ

साधु वीर महाबाहो रुक्मिण्यानन्दवर्धन ।यत्त्वया धर्षिता माया तेन स्म परितोषिताः॥ 35 ॥

sādhu vīra mahābāho rukmiṇyānandavardhana | yattvayā dharṣitā māyā tena sma paritoṣitāḥ

हतायां सर्पमायायां शम्बरोऽचिन्तयत् पुनः ।अस्ति मे कालदण्डाभो मुद्गरो हेमभूषितः॥ 36 ॥

hatāyāṃ sarpamāyāyāṃ śambaro'cintayat punaḥ | asti me kāladaṇḍābho mudgaro hemabhūṣitaḥ

तमप्रतिहतं युद्धे देवदानवमानवैः ।पुरा यो मम पार्वत्या दत्तः परमतुष्टया॥ 37 ॥

tamapratihataṃ yuddhe devadānavamānavaiḥ | purā yo mama pārvatyā dattaḥ paramatuṣṭayā

गृहाण शम्बरेमं त्वं मुद्गरं हेमभूषितम् ।मया सृष्टं स्वदेहे वै तपः परमदुश्चरम्॥ 38 ॥

gṛhāṇa śambaremaṃ tvaṃ mudgaraṃ hemabhūṣitam | mayā sṛṣṭaṃ svadehe vai tapaḥ paramaduścaram

मायान्तकरणं नाम सर्वासुरविनाशनम् ।अनेन दानवौ रौद्रौ बलिनौ कामरूपिणौ॥ 39 ॥

māyāntakaraṇaṃ nāma sarvāsuravināśanam | anena dānavau raudrau balinau kāmarūpiṇau

शुम्भश्चैव निशुम्भश्च सगणौ सूदितौ मया ।प्राणसंशयमापन्ने त्वया मोक्ष्यः स शत्रवे॥ 40 ॥

śumbhaścaiva niśumbhaśca sagaṇau sūditau mayā | prāṇasaṃśayamāpanne tvayā mokṣyaḥ sa śatrave

इत्युक्त्वा पार्वती देवी तत्रैवान्तरधीयत ।तदहं मुद्गरं श्रेष्ठं मोचयिष्यामि शत्रवे॥ 41 ॥

ityuktvā pārvatī devī tatraivāntaradhīyata | tadahaṃ mudgaraṃ śreṣṭhaṃ mocayiṣyāmi śatrave

तस्य विज्ञाय चित्तं तु देवराजोऽभ्यभाषत ।गच्छ नारद शीघ्रं त्वं प्रद्युम्नस्य रथं प्रति॥ 42 ॥

tasya vijñāya cittaṃ tu devarājo'bhyabhāṣata | gaccha nārada śīghraṃ tvaṃ pradyumnasya rathaṃ prati

सम्बोधय महाबाहुं पूर्वजातिं च मोक्षय ।वैष्णवास्त्रं प्रयच्छास्मै वधार्थं शम्बरस्य च॥ 43 ॥

sambodhaya mahābāhuṃ pūrvajātiṃ ca mokṣaya | vaiṣṇavāstraṃ prayacchāsmai vadhārthaṃ śambarasya ca

अभेद्यं कवचं चास्य प्रयच्छासुरसूदने ।एवमुक्तो मघवता नारदः प्रययौ त्वरम्॥ 44 ॥

abhedyaṃ kavacaṃ cāsya prayacchāsurasūdane | evamukto maghavatā nāradaḥ prayayau tvaram

आकाशेऽधिष्ठितोऽवोचन्मकरध्वजकेतनम् ।कुमार पश्य मां प्राप्तं देवगन्धर्वनारदम् ।प्रेषितं देवराजेन तव सम्बोधनाय वै॥ 45 ॥

ākāśe'dhiṣṭhito'vocanmakaradhvajaketanam | kumāra paśya māṃ prāptaṃ devagandharvanāradam | preṣitaṃ devarājena tava sambodhanāya vai

स्मर त्वं पूर्वकं भावं कामदेवोऽसि मानद ।हरकोपानलाद् दग्धस्तेनानङ्ग इहोच्यसे॥ 46 ॥

smara tvaṃ pūrvakaṃ bhāvaṃ kāmadevo'si mānada | harakopānalād dagdhastenānaṅga ihocyase

त्वं वृष्णिवंशजातोऽसि रुक्मिण्या गर्भसम्भवः ।जातोऽसि केशवेन त्वं प्रद्युम्न इति कीर्त्यसे॥ 47 ॥

tvaṃ vṛṣṇivaṃśajāto'si rukmiṇyā garbhasambhavaḥ | jāto'si keśavena tvaṃ pradyumna iti kīrtyase

आहृत्य शम्बरेण त्वमिहानीतोऽसि मानद ।सप्तरात्रे त्वसम्पूर्णे सूतिकागारमध्यतः॥ 48 ॥

āhṛtya śambareṇa tvamihānīto'si mānada | saptarātre tvasampūrṇe sūtikāgāramadhyataḥ

वधार्थं शम्बरस्य त्वं ह्रियमाणो ह्युपेक्षितः ।केशवेन महाबाहो देवकार्यार्थसिद्धये॥ 49 ॥

vadhārthaṃ śambarasya tvaṃ hriyamāṇo hyupekṣitaḥ | keśavena mahābāho devakāryārthasiddhaye

यैषा मायावती नाम भार्या वै शम्बरस्य तु ।रतिं तां विद्धि कल्याणीं तव भार्यां पुरातनीम्॥ 50 ॥

yaiṣā māyāvatī nāma bhāryā vai śambarasya tu | ratiṃ tāṃ viddhi kalyāṇīṃ tava bhāryāṃ purātanīm

तव संरक्षणार्थाय शम्बरस्य गृहेऽवसत् ।मायां शरीरजां तस्य मोहनार्थं दुरात्मनः॥ 51 ॥

tava saṃrakṣaṇārthāya śambarasya gṛhe'vasat | māyāṃ śarīrajāṃ tasya mohanārthaṃ durātmanaḥ

रतेः सम्पादनार्थाय प्रेषयत्यनिशं तदा ।एवं प्रद्युम्न बुद्ध्वा वै तत्र भार्या प्रतिष्ठिता॥ 52 ॥

rateḥ sampādanārthāya preṣayatyaniśaṃ tadā | evaṃ pradyumna buddhvā vai tatra bhāryā pratiṣṭhitā

हत्वा तं शम्बरं वीर वैष्णवास्त्रेण संयुगे ।गृह्य मायावतीं भार्यां द्वारकां गन्तुमर्हसि॥ 53 ॥

hatvā taṃ śambaraṃ vīra vaiṣṇavāstreṇa saṃyuge | gṛhya māyāvatīṃ bhāryāṃ dvārakāṃ gantumarhasi

गृहाण वैष्णवं चास्त्रं कवचं च महाप्रभम् ।शक्रेण तव सङ्गृह्य प्रेषितं शत्रुसूदन॥ 54 ॥

gṛhāṇa vaiṣṇavaṃ cāstraṃ kavacaṃ ca mahāprabham | śakreṇa tava saṅgṛhya preṣitaṃ śatrusūdana

शृणु मे ह्यपरं वाक्यं क्रियतामविशङ्कया ।अस्य देवरिपोस्तात मुद्गरो नित्यमूर्जितः॥ 55 ॥

śṛṇu me hyaparaṃ vākyaṃ kriyatāmaviśaṅkayā | asya devaripostāta mudgaro nityamūrjitaḥ

पार्वत्यां परितुष्टायां दत्तः शत्रुनिबर्हणः ।अमोघश्चैव सङ्ग्रामे देवदानवमानवैः॥ 56 ॥

pārvatyāṃ parituṣṭāyāṃ dattaḥ śatrunibarhaṇaḥ | amoghaścaiva saṅgrāme devadānavamānavaiḥ

तदस्त्रप्रविघातार्थं देवीं त्वं स्मर्तुमर्हसि ।स्तव्या चैव नमस्या च महादेवी रणोत्सुकैः॥ 57 ॥

tadastrapravighātārthaṃ devīṃ tvaṃ smartumarhasi | stavyā caiva namasyā ca mahādevī raṇotsukaiḥ

तत्र वै क्रियतां यत्नः सङ्ग्रामे रिपुणा सह ।इत्युक्त्वा नारदो वाक्यं प्रययौ यत्र वासवः॥ 58 ॥

tatra vai kriyatāṃ yatnaḥ saṅgrāme ripuṇā saha | ityuktvā nārado vākyaṃ prayayau yatra vāsavaḥ