Parva 2, Adhyāya 95

प्रद्युम्नेन प्रभावत्यां वर्षायाः वर्णनं कुर्वन्तं स्वकुलस्य परिचयदानं नभो नभस्येऽथ निरीक्ष्य मासि कामस्तदा तोयदवृन्दकीर्णम् ।प्रभावतीं चारुविशालनेत्रामुवाच पूर्णेन्दुनिकाशवक्त्रः॥ 1 ॥

pradyumnena prabhāvatyāṃ varṣāyāḥ varṇanaṃ kurvantaṃ svakulasya paricayadānaṃ nabho nabhasye'tha nirīkṣya māsi kāmastadā toyadavṛndakīrṇam | prabhāvatīṃ cāruviśālanetrāmuvāca pūrṇendunikāśavaktraḥ

तवाननाभो वरगात्रि चन्द्रो न दृश्यते सुन्दरि चारुबिम्बः ।त्वत्केशपाशप्रतिमैर्निरुद्धो बलाहकैश्चारुनिरन्तरोरु॥ 2 ॥

tavānanābho varagātri candro na dṛśyate sundari cārubimbaḥ | tvatkeśapāśapratimairniruddho balāhakaiścārunirantaroru

सन्दृश्यते सुभ्रु तडिद् घनस्था त्वं हेमचार्वाभरणान्वितेव ।मुञ्चन्ति धाराश्च घना नदन्तस्त्वद्धारयष्टेः सदृशा वराङ्गि॥ 3 ॥

sandṛśyate subhru taḍid ghanasthā tvaṃ hemacārvābharaṇānviteva | muñcanti dhārāśca ghanā nadantastvaddhārayaṣṭeḥ sadṛśā varāṅgi

घनप्रदेशेषु बलाकपङक्तयस्त्वद्दन्तपङ्क्तिप्रतिमाविभान्ति ।निमग्नपद्मानि सरित्सु सुभ्रु न भान्ति तोयानि रयाकुलानि॥ 4 ॥

ghanapradeśeṣu balākapaṅaktayastvaddantapaṅktipratimāvibhānti | nimagnapadmāni saritsu subhru na bhānti toyāni rayākulāni

अमी घना वायुवशोपयाता बलाकमालामलचारुदन्ताः ।अन्योन्यमभ्याहनितुं प्रवृत्ता वनेषु नागा इव शुक्लदन्ताः॥ 5 ॥

amī ghanā vāyuvaśopayātā balākamālāmalacārudantāḥ | anyonyamabhyāhanituṃ pravṛttā vaneṣu nāgā iva śukladantāḥ

धनुस्त्रिवर्णं वरगात्रि पश्य कृतं तवापाङ्गमिवाननस्थम् ।विभूषयन्तं गगनं घनाश्च प्रहर्षणं कामिजनस्य कान्ते॥ 6 ॥

dhanustrivarṇaṃ varagātri paśya kṛtaṃ tavāpāṅgamivānanastham | vibhūṣayantaṃ gaganaṃ ghanāśca praharṣaṇaṃ kāmijanasya kānte

घनान् नदन्तः प्रतिनर्दमानान् निरीक्ष्यसुश्रोणि शिखीन्प्रहृष्टान् ।समादृतानुद्धतपिच्छभारान् प्रियाभिरामानुपनृत्यमानान्॥ 7 ॥

ghanān nadantaḥ pratinardamānān nirīkṣyasuśroṇi śikhīnprahṛṣṭān | samādṛtānuddhatapicchabhārān priyābhirāmānupanṛtyamānān

हर्म्येषु चान्ये शशिपाण्डुरेषु यजन्ति सुश्रोणि मयूरसङ्घाः ।मुहूर्तशोभामतिचारुरूपां दत्त्वा पतन्तो वलभीपुटेषु॥ 8 ॥

harmyeṣu cānye śaśipāṇḍureṣu yajanti suśroṇi mayūrasaṅghāḥ | muhūrtaśobhāmaticārurūpāṃ dattvā patanto valabhīpuṭeṣu

प्रक्लिन्नपक्षास्तरुमस्तकेषु मुहूर्तचूडामणितां विधाय ।प्रयान्ति भूमिं नवशाद्वलानामाशङ्कमाना धृतचारुदेहाः॥ 9 ॥

praklinnapakṣāstarumastakeṣu muhūrtacūḍāmaṇitāṃ vidhāya | prayānti bhūmiṃ navaśādvalānāmāśaṅkamānā dhṛtacārudehāḥ

प्रवाति धारान्तरनिःसृतश्च सुखोऽनिलश्चन्दनपङ्कशीतः ।कदम्बसर्जार्जुनपुष्पभूतं समावहन् गन्धमनङ्गबन्धुम्॥ 10 ॥

pravāti dhārāntaraniḥsṛtaśca sukho'nilaścandanapaṅkaśītaḥ | kadambasarjārjunapuṣpabhūtaṃ samāvahan gandhamanaṅgabandhum

रतिश्रमस्वेदविनाशहेतुर्नवोदभारानयने च हेतुः ।न मारुतः स्याद् यदि चारुगात्रि न मेघकालो मम वल्लभः स्यात्॥ 11 ॥

ratiśramasvedavināśaheturnavodabhārānayane ca hetuḥ | na mārutaḥ syād yadi cārugātri na meghakālo mama vallabhaḥ syāt

एवंविधेषु प्रियसङ्गमेषु रतावसाने यदुपैति वायुः ।रतिश्रमस्वेदहरः सुगन्धी ततः परं किं सुखमस्ति लोके॥ 12 ॥

evaṃvidheṣu priyasaṅgameṣu ratāvasāne yadupaiti vāyuḥ | ratiśramasvedaharaḥ sugandhī tataḥ paraṃ kiṃ sukhamasti loke

जलाप्लुतानीक्ष्य महानदीनां सुगात्रि हंसाः पुलिनानि हृष्टाः ।गताः भ्रमं मानसवासलुब्धाः ससारसाः क्रौञ्चगणानुविद्धाः॥ 13 ॥

jalāplutānīkṣya mahānadīnāṃ sugātri haṃsāḥ pulināni hṛṣṭāḥ | gatāḥ bhramaṃ mānasavāsalubdhāḥ sasārasāḥ krauñcagaṇānuviddhāḥ

न भान्ति नद्यो न सरांसि चैव हतत्विषीवायतचारुनेत्रे ।गतेषु हंसेष्वथ सारसेषु रथाङ्गतुल्याह्वयनेषु चैव॥ 14 ॥

na bhānti nadyo na sarāṃsi caiva hatatviṣīvāyatacārunetre | gateṣu haṃseṣvatha sāraseṣu rathāṅgatulyāhvayaneṣu caiva

भोगैकदेशेन शुभं शयानं ध्रुवं जगन्नाथमुपेन्द्रमीशम् ।निद्राभ्युपेता वरकालतज्ज्ञा श्रियं प्रणम्योत्तरचारुरूपाम्॥ 15 ॥

bhogaikadeśena śubhaṃ śayānaṃ dhruvaṃ jagannāthamupendramīśam | nidrābhyupetā varakālatajjñā śriyaṃ praṇamyottaracārurūpām

निद्रायमाणे भगवत्युपेन्द्रे मेघाम्बराक्रान्तनिशाकरोऽद्य ।पद्मामलाभः कमलायताक्षि कृष्णस्य वक्त्रानुकृतिं करोति॥ 16 ॥

nidrāyamāṇe bhagavatyupendre meghāmbarākrāntaniśākaro'dya | padmāmalābhaḥ kamalāyatākṣi kṛṣṇasya vaktrānukṛtiṃ karoti

कदम्बनीपार्जुनकेतकानां स्रजो ध्रुवं कृष्णमुपानयन्ति ।पुष्पाणि चान्यान्यृतवः समस्ताः कृष्णात् प्रसादानभिकाङ्क्षमाणाः॥ 17 ॥

kadambanīpārjunaketakānāṃ srajo dhruvaṃ kṛṣṇamupānayanti | puṣpāṇi cānyānyṛtavaḥ samastāḥ kṛṣṇāt prasādānabhikāṅkṣamāṇāḥ

नागाश्चरन्तो विषदिग्धवक्त्राः स्पृशन्ति पुष्पाण्यपि पादपान्यान् ।पेपीयमानान् भ्रमरैर्जनानां कौतूहलं ते जनयन्त्यतीव॥ 18 ॥

nāgāścaranto viṣadigdhavaktrāḥ spṛśanti puṣpāṇyapi pādapānyān | pepīyamānān bhramarairjanānāṃ kautūhalaṃ te janayantyatīva

तोयातिभाराम्बुदवृन्दनद्धं नभः पतिष्यन्तमिवाभिवीक्ष्य ।निपानगम्भीरमभिन्नवृष्टं मनोहरं चारुमुखस्तनोरु॥ 19 ॥

toyātibhārāmbudavṛndanaddhaṃ nabhaḥ patiṣyantamivābhivīkṣya | nipānagambhīramabhinnavṛṣṭaṃ manoharaṃ cārumukhastanoru

बलाकमालाकुलमाल्यदाम्ना निरीक्ष रम्यं घनवृन्दमेतत् ।सस्यानि भूमावभिवर्षमाणं जगद्धितार्थं विमलाङ्गयष्टे॥ 20 ॥

balākamālākulamālyadāmnā nirīkṣa ramyaṃ ghanavṛndametat | sasyāni bhūmāvabhivarṣamāṇaṃ jagaddhitārthaṃ vimalāṅgayaṣṭe

जलावलम्बाम्बुदवृन्दकर्षी घनैर्घनान् योधयतीव वायुः ।प्रवृत्तचक्रो नृपतिर्वनस्थान् गजान्गजैः स्वैरिव वीर्यदृप्तान्॥ 21 ॥

jalāvalambāmbudavṛndakarṣī ghanairghanān yodhayatīva vāyuḥ | pravṛttacakro nṛpatirvanasthān gajāngajaiḥ svairiva vīryadṛptān

अभौममम्भो विसृजन्ति मेघाः पूतं पवित्रं पवनैः सुगन्धि ।हर्षावहं चातकबर्हिणानां वराण्डजानां जलदप्रियाणाम्॥ 22 ॥

abhaumamambho visṛjanti meghāḥ pūtaṃ pavitraṃ pavanaiḥ sugandhi | harṣāvahaṃ cātakabarhiṇānāṃ varāṇḍajānāṃ jaladapriyāṇām

प्लवङ्गमः पोडशपक्षशायी विरौति गोष्ठः सहकामिनीभिः ।ऋचो द्विजातिः प्रियसत्यधर्मा यथा सुशिष्यैः परिवार्यमाणः॥ 23 ॥

plavaṅgamaḥ poḍaśapakṣaśāyī virauti goṣṭhaḥ sahakāminībhiḥ | ṛco dvijātiḥ priyasatyadharmā yathā suśiṣyaiḥ parivāryamāṇaḥ

गुणो महांस्तोयदकालजोऽयमबुद्धमेघस्वनभीषितानाम् ।परिष्वजन्तः परिवर्द्धयन्ति विनापि शय्यासमयं प्रियाणाम्॥ 24 ॥

guṇo mahāṃstoyadakālajo'yamabuddhameghasvanabhīṣitānām | pariṣvajantaḥ parivarddhayanti vināpi śayyāsamayaṃ priyāṇām

दोषोऽयमेकः सलिलागमस्य मां प्रत्युदारान्वयवर्णशीले ।न दृश्यते यत् तव वक्त्रतुल्यो धनग्रहग्रस्ततनुः शशाङ्कः॥ 25 ॥

doṣo'yamekaḥ salilāgamasya māṃ pratyudārānvayavarṇaśīle | na dṛśyate yat tava vaktratulyo dhanagrahagrastatanuḥ śaśāṅkaḥ

प्रदृश्यते भीरु यदा शशाङ्को घनान्तरस्थो जगतः प्रदीपः ।तदानुपश्यन्ति जनाः प्रहृष्टा बन्धुं प्रवासादिव सन्निवृत्तम्॥ 26 ॥

pradṛśyate bhīru yadā śaśāṅko ghanāntarastho jagataḥ pradīpaḥ | tadānupaśyanti janāḥ prahṛṣṭā bandhuṃ pravāsādiva sannivṛttam

विलापसाक्षी प्रियहीनितानां सन्दृश्यते भीरु यदा शशाङ्कः ।नेत्रोत्सवः प्रोषितकामुकानां दृष्ट्वैव कान्तं भवतीत्यवैमि॥ 27 ॥

vilāpasākṣī priyahīnitānāṃ sandṛśyate bhīru yadā śaśāṅkaḥ | netrotsavaḥ proṣitakāmukānāṃ dṛṣṭvaiva kāntaṃ bhavatītyavaimi

नेत्रोत्सवः कान्तसमागतानां दावाग्नितुल्यः प्रियहीनितानाम् ।तेनैव देहेन वराङ्गनानां चन्द्रोऽपि तावत्प्रियविप्रियश्च॥ 28 ॥

netrotsavaḥ kāntasamāgatānāṃ dāvāgnitulyaḥ priyahīnitānām | tenaiva dehena varāṅganānāṃ candro'pi tāvatpriyavipriyaśca

विनापि चन्द्रेण पुरे पितुस्ते यतः प्रभा चन्द्रगभस्तिगौरी ।गुणागुणांश्चन्द्रमसा न वेद्मि यतस्ततोऽहं प्रशशंसयिष्ये॥ 29 ॥

vināpi candreṇa pure pituste yataḥ prabhā candragabhastigaurī | guṇāguṇāṃścandramasā na vedmi yatastato'haṃ praśaśaṃsayiṣye

अवाप यो ब्राह्मणराज्यमीड्यो दुरापमन्यैः सुकृतैस्तपोभिः ।गायन्ति विप्राः पवमानसंज्ञं समागताः पर्वणि चाप्युदारम्॥ 30 ॥

avāpa yo brāhmaṇarājyamīḍyo durāpamanyaiḥ sukṛtaistapobhiḥ | gāyanti viprāḥ pavamānasaṃjñaṃ samāgatāḥ parvaṇi cāpyudāram

पिता बुधस्योत्तरवीर्यकर्मा पुरूरवा यस्य सुतो नृदेवः ।प्राणाग्निरीड्योऽग्निमजीजनद् यो नष्टं शमीगर्भभवं भवात्मा॥ 31 ॥

pitā budhasyottaravīryakarmā purūravā yasya suto nṛdevaḥ | prāṇāgnirīḍyo'gnimajījanad yo naṣṭaṃ śamīgarbhabhavaṃ bhavātmā

तथैव पश्चाच्चकमे महात्मा पुरोर्वशीमप्सरसां वरिष्ठाम् ।पीतः पुरा योऽमृतसर्वदेहो मुनिप्रवीरैर्वरगात्रि घोरैः॥ 32 ॥

tathaiva paścāccakame mahātmā purorvaśīmapsarasāṃ variṣṭhām | pītaḥ purā yo'mṛtasarvadeho munipravīrairvaragātri ghoraiḥ

नृपः कुशाग्रैः पुनरेव यश्च धीमानतोऽग्निर्दिवि पूज्यते च ।आयुश्च वंशे नहुषश्च यस्य यो देवराजत्वमवाप वीरः॥ 33 ॥

nṛpaḥ kuśāgraiḥ punareva yaśca dhīmānato'gnirdivi pūjyate ca | āyuśca vaṃśe nahuṣaśca yasya yo devarājatvamavāpa vīraḥ

देवातिदेवो भगवान् प्रसूतो वंशे हरिर्यत्र जगत्प्रणेता ।भैमः प्रवीरः सुरकार्यहेतोर्यः सुभ्रुदक्षस्य वृतः सुताभिः॥ 34 ॥

devātidevo bhagavān prasūto vaṃśe hariryatra jagatpraṇetā | bhaimaḥ pravīraḥ surakāryahetoryaḥ subhrudakṣasya vṛtaḥ sutābhiḥ

बभूव राजाथ वसुश्च यस्य वंशे महात्मा शशिवंशदीपः ।यश्चक्रवर्तित्वमवाप वीरः स्वैः कर्मभिः शक्रसमप्रभावः॥ 35 ॥

babhūva rājātha vasuśca yasya vaṃśe mahātmā śaśivaṃśadīpaḥ | yaścakravartitvamavāpa vīraḥ svaiḥ karmabhiḥ śakrasamaprabhāvaḥ

यदुश्च राजा शशिवंशमुख्यो योऽवाप मह्यामधिराजभावम् ।भोजाः कुले यस्य नराधिपस्य वीराः प्रसूताः सुरराजतुल्याः॥ 36 ॥

yaduśca rājā śaśivaṃśamukhyo yo'vāpa mahyāmadhirājabhāvam | bhojāḥ kule yasya narādhipasya vīrāḥ prasūtāḥ surarājatulyāḥ

न कूटकृद् यस्य नृपोऽस्ति वंशे न नास्तिको नैष्कृतिकोऽपि वाथ ।अश्रद्दधानोऽप्यथवा कदर्यः शौर्येण वा वारिरुहाक्षि हीनः॥ 37 ॥

na kūṭakṛd yasya nṛpo'sti vaṃśe na nāstiko naiṣkṛtiko'pi vātha | aśraddadhāno'pyathavā kadaryaḥ śauryeṇa vā vāriruhākṣi hīnaḥ

वंशे वधूस्त्वं कमलायताक्षि श्लाघ्या गुणानामतिपात्रभूता ।कुरु प्रणामं शिखराग्रदन्ति तस्य त्वमीशस्य सतां प्रियस्य॥ 38 ॥

vaṃśe vadhūstvaṃ kamalāyatākṣi ślāghyā guṇānāmatipātrabhūtā | kuru praṇāmaṃ śikharāgradanti tasya tvamīśasya satāṃ priyasya

नारायणायात्मभवायनाय लोकायनाय त्रिदशायनाय ।खगेन्द्रकेतोः पुरुषोत्तमाय कुरु प्रणामं श्वशुराय देवि॥ 39 ॥

nārāyaṇāyātmabhavāyanāya lokāyanāya tridaśāyanāya | khagendraketoḥ puruṣottamāya kuru praṇāmaṃ śvaśurāya devi