Parva 2, Adhyāya 92

हंसानां वज्रपुरे निवासः, हंस्या प्रभावतीं प्रद्युम्नस्य प्रति अनुरक्तकरणं, प्रभावत्या हंस्यां प्रद्युम्नस्य प्राप्तिकरणस्य अनुरोधं, हंस्याः वज्रनाभेन सह संवादं, हंसानां मुखतः सर्वं समाचारं श्रुत्वा श्रीकृष्णेन नटवेषे प्रद्युम्नादि यादवानां वज्रपुरे प्रेषणं ते वासववचः श्रुत्वा हंसा वज्रपुरं ययुः ।पूर्वोचितं हि गमनं तेषां तत्र जनाधिप॥ 1 ॥

haṃsānāṃ vajrapure nivāsaḥ, haṃsyā prabhāvatīṃ pradyumnasya prati anuraktakaraṇaṃ, prabhāvatyā haṃsyāṃ pradyumnasya prāptikaraṇasya anurodhaṃ, haṃsyāḥ vajranābhena saha saṃvādaṃ, haṃsānāṃ mukhataḥ sarvaṃ samācāraṃ śrutvā śrīkṛṣṇena naṭaveṣe pradyumnādi yādavānāṃ vajrapure preṣaṇaṃ te vāsavavacaḥ śrutvā haṃsā vajrapuraṃ yayuḥ | pūrvocitaṃ hi gamanaṃ teṣāṃ tatra janādhipa

ते दीर्घिका सु रम्यासु निपेतुर्वीर पक्षिणः ।पद्मोत्पलैरावृतासु काञ्चनैः स्पर्शनक्षमैः॥ 2 ॥

te dīrghikā su ramyāsu nipeturvīra pakṣiṇaḥ | padmotpalairāvṛtāsu kāñcanaiḥ sparśanakṣamaiḥ

ते वै नदन्तो मधुरं संस्कृतापूर्वभाषिणः ।पूर्वमप्यागतास्ते तु विस्मयं जनयन्ति हि॥ 3 ॥

te vai nadanto madhuraṃ saṃskṛtāpūrvabhāṣiṇaḥ | pūrvamapyāgatāste tu vismayaṃ janayanti hi

अन्तःपुरोपभोग्यासु चेरुर्वापीषु ते नृप ।दृष्टास्ते वज्रनाभस्य त्रिविष्टपनिवासिनः॥ 4 ॥

antaḥpuropabhogyāsu cerurvāpīṣu te nṛpa | dṛṣṭāste vajranābhasya triviṣṭapanivāsinaḥ

आलपन्तः सुमधुरं धार्तराष्ट्रा जनेश्वर ।स तानुवाच दैतेयो धार्तराष्ट्रानिदं वचः॥ 5 ॥

ālapantaḥ sumadhuraṃ dhārtarāṣṭrā janeśvara | sa tānuvāca daiteyo dhārtarāṣṭrānidaṃ vacaḥ

त्रिविष्टपे नित्यरता भवन्तश्चारुभाषिणः ।यदैवेहोन्सवोऽस्माकं भवद्भिरवगम्यते॥ 6 ॥

triviṣṭape nityaratā bhavantaścārubhāṣiṇaḥ | yadaivehonsavo'smākaṃ bhavadbhiravagamyate

आगन्तव्यं जालपादाः स्वमिदं भवतां गृहम् ।विस्रब्धं च प्रवेष्टव्यं त्रिविष्टपनिवासिभिः॥ 7 ॥

āgantavyaṃ jālapādāḥ svamidaṃ bhavatāṃ gṛham | visrabdhaṃ ca praveṣṭavyaṃ triviṣṭapanivāsibhiḥ

ते तथोक्ताः शकुनयो वज्रनाभेन भारत ।तथेत्युक्त्वा हि विविशुर्दानवेन्द्रनिवेशनम्॥ 8 ॥

te tathoktāḥ śakunayo vajranābhena bhārata | tathetyuktvā hi viviśurdānavendraniveśanam

चक्रुः परिचयं ते च देवकार्यव्यपेक्षया ।मानुषालापिनस्ते तु कथाश्चक्रुः पृथग्विधाः॥ 9 ॥

cakruḥ paricayaṃ te ca devakāryavyapekṣayā | mānuṣālāpinaste tu kathāścakruḥ pṛthagvidhāḥ

वंशबद्धाः काश्यपानां सर्वकल्याणभागिनाम् ।स्त्रियो रेमुर्विशेषेण शृण्वन्त्यः सङ्गताः कथाः॥ 10 ॥

vaṃśabaddhāḥ kāśyapānāṃ sarvakalyāṇabhāginām | striyo remurviśeṣeṇa śṛṇvantyaḥ saṅgatāḥ kathāḥ

विचरन्तस्ततो हंसा ददृशुश्चारुहासिनीम् ।प्रभावतीं वरारोहां वज्रनाभसुतां तदा॥ 11 ॥

vicarantastato haṃsā dadṛśuścāruhāsinīm | prabhāvatīṃ varārohāṃ vajranābhasutāṃ tadā

हंसाः परिचितां चक्रुस्तां ततश्चारुहासिनीम् ।सखीं शुचिमुखीं चक्रे हंसीं राजसुता तदा॥ 12 ॥

haṃsāḥ paricitāṃ cakrustāṃ tataścāruhāsinīm | sakhīṃ śucimukhīṃ cakre haṃsīṃ rājasutā tadā

सा तां कचित्पप्रच्छ वज्रनाभसुतां सखीम् ।विश्रम्भितां पृथक्सूक्तैराख्यानकशतैर्वराम्॥ 13 ॥

sā tāṃ kacitpapraccha vajranābhasutāṃ sakhīm | viśrambhitāṃ pṛthaksūktairākhyānakaśatairvarām

त्रैलोक्यसुन्दरीं वेद्मि त्वामहं हि प्रभावति ।रूपशीलगुणैर्देवि किञ्चित् त्वां वक्तुमुत्सहे॥ 14 ॥

trailokyasundarīṃ vedmi tvāmahaṃ hi prabhāvati | rūpaśīlaguṇairdevi kiñcit tvāṃ vaktumutsahe

व्यतिक्रामति ते भीरु यौवनं चारुहासिनि ।यदतीतं पुनर्नैति गतं स्रोत इवाम्भसः॥ 15 ॥

vyatikrāmati te bhīru yauvanaṃ cāruhāsini | yadatītaṃ punarnaiti gataṃ srota ivāmbhasaḥ

कामोपभोगतुल्या हि रतिर्देवि न विद्यते ।स्त्रीणां जगति कल्याणि सत्यमेतद् ब्रवीमि ते॥ 16 ॥

kāmopabhogatulyā hi ratirdevi na vidyate | strīṇāṃ jagati kalyāṇi satyametad bravīmi te

स्वयंवरे च न्यस्ता त्वं पित्रा सर्वाङ्गशोभने ।न च कांश्चिद् वरयसे देवासुरकुलोद्भवान्॥ 17 ॥

svayaṃvare ca nyastā tvaṃ pitrā sarvāṅgaśobhane | na ca kāṃścid varayase devāsurakulodbhavān

व्रीडिता यान्ति सुश्रोणि प्रत्याख्यातास्त्वया शुभे ।रूपशौर्यगुणैर्युक्तान् सदृशांस्त्वं कुलस्य हि॥ 18 ॥

vrīḍitā yānti suśroṇi pratyākhyātāstvayā śubhe | rūpaśauryaguṇairyuktān sadṛśāṃstvaṃ kulasya hi

इहैष्यति किमर्थं त्वां प्रद्युम्नो रुक्मिणीसुतः॥ 19 ॥

ihaiṣyati kimarthaṃ tvāṃ pradyumno rukmiṇīsutaḥ

त्रैलोक्ये यस्य रूपेण सदृशो न कुलेन वा ।गुणैर्वा चारुसर्वाङ्गि शौर्येणाप्यति वा शुभे॥ 20 ॥

trailokye yasya rūpeṇa sadṛśo na kulena vā | guṇairvā cārusarvāṅgi śauryeṇāpyati vā śubhe

देवेषु देवः सुश्रोणि दानवेषु च दानवः ।मानुषेष्वपि धर्मात्मा मनुष्यः स महाबलः॥ 21 ॥

deveṣu devaḥ suśroṇi dānaveṣu ca dānavaḥ | mānuṣeṣvapi dharmātmā manuṣyaḥ sa mahābalaḥ

यं सदा देवि दृष्ट्वा हि स्रवन्ति जघनानि हि ।आपीनानीव धेनूनां स्रोतांसि सरितामिव॥ 22 ॥

yaṃ sadā devi dṛṣṭvā hi sravanti jaghanāni hi | āpīnānīva dhenūnāṃ srotāṃsi saritāmiva

न पूर्णचन्द्रेण मुखं नयने वा कुशेशयैः ।उत्सहे नोपमातुं हि मृगेन्द्रेणाथ वा गतिम्॥ 23 ॥

na pūrṇacandreṇa mukhaṃ nayane vā kuśeśayaiḥ | utsahe nopamātuṃ hi mṛgendreṇātha vā gatim

जगतः सारमुद्धृत्य पुत्रः स विहितः शुभे ।कृत्यानङ्गं वरे साङ्गं विष्णुना प्रभविष्णुना॥ 24 ॥

jagataḥ sāramuddhṛtya putraḥ sa vihitaḥ śubhe | kṛtyānaṅgaṃ vare sāṅgaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā

हृतेन शम्बरो बाल्ये येन पापो निबर्हितः ।मायाश्च सर्वाः सम्प्राप्ता न च शीलं विनाशितम्॥ 25 ॥

hṛtena śambaro bālye yena pāpo nibarhitaḥ | māyāśca sarvāḥ samprāptā na ca śīlaṃ vināśitam

यान्यान्गुणान्पृथुश्रोणि मनसा कल्पयिष्यसि ।एष्टव्यास्त्रिषु लोकेषु प्रद्युम्ने सर्व एव ते॥ 26 ॥

yānyānguṇānpṛthuśroṇi manasā kalpayiṣyasi | eṣṭavyāstriṣu lokeṣu pradyumne sarva eva te

रुच्या वह्निप्रतीकाशः क्षमया पृथिवीसमः ।तेजसा सूर्यसदृशो गाम्भीर्येण ह्रदोपमः ।प्रभावतीं शुचिमुखीं त्वितीहोवाच भामिनी॥ 27 ॥

rucyā vahnipratīkāśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ | tejasā sūryasadṛśo gāmbhīryeṇa hradopamaḥ | prabhāvatīṃ śucimukhīṃ tvitīhovāca bhāminī

विष्णुर्मानुषलोकस्थः श्रुतः सुबहुशो मया ।पितुः कथयतः सौम्ये नारदस्य च धीमतः॥ 28 ॥

viṣṇurmānuṣalokasthaḥ śrutaḥ subahuśo mayā | pituḥ kathayataḥ saumye nāradasya ca dhīmataḥ

शत्रुः किल स दैत्यानां वर्जनीयः सदानघे ।कुलानि किल दैत्यानां तेन दग्धानि मानिनि॥ 29 ॥

śatruḥ kila sa daityānāṃ varjanīyaḥ sadānaghe | kulāni kila daityānāṃ tena dagdhāni mānini

प्रदीप्तेन रथाङ्गेन शार्ङ्गेण गदया तथा ।शाखानगरदेशेषु वसन्ति किल येऽसुराः॥ 30 ॥

pradīptena rathāṅgena śārṅgeṇa gadayā tathā | śākhānagaradeśeṣu vasanti kila ye'surāḥ

इत्येते दानवेन्द्रेण सन्दिश्यन्ते हि तं प्रति ।मनोरथो हि सर्वासां स्त्रीणामेव शुचिस्मिते॥ 31 ॥

ityete dānavendreṇa sandiśyante hi taṃ prati | manoratho hi sarvāsāṃ strīṇāmeva śucismite

भवेद्धि मे पतिकुलं श्रेष्ठं पितृकुलादिति ।यदि नामाभ्युपायः स्यात् तस्येहागमनं प्रति॥ 32 ॥

bhaveddhi me patikulaṃ śreṣṭhaṃ pitṛkulāditi | yadi nāmābhyupāyaḥ syāt tasyehāgamanaṃ prati

महाननुग्रहो मे स्यात्कुलं स्यात्पावितं च मे ।समर्थनां मे पृष्टा त्वं प्रयच्छ शुचिलापिनि॥ 33 ॥

mahānanugraho me syātkulaṃ syātpāvitaṃ ca me | samarthanāṃ me pṛṣṭā tvaṃ prayaccha śucilāpini

प्रद्युम्नः स्याद्यथा भर्ता स मे वृष्णिकुलोद्भवः ।अत्यन्तवैरी दैत्यानामुद्वेजनकरो हरिः॥ 34 ॥

pradyumnaḥ syādyathā bhartā sa me vṛṣṇikulodbhavaḥ | atyantavairī daityānāmudvejanakaro hariḥ

असुराणां स्त्रियो वृद्धाः कथयन्त्यो मया श्रुताः ।प्रद्युम्नस्य तथा जन्म पुरस्तादपि मे श्रुतम्॥ 35 ॥

asurāṇāṃ striyo vṛddhāḥ kathayantyo mayā śrutāḥ | pradyumnasya tathā janma purastādapi me śrutam

यथा च तेन निहतो बलवान् कालशम्बरः ।हृदि मे वर्तते नित्यं प्रद्युम्नः खलु सत्तमे॥ 36 ॥

yathā ca tena nihato balavān kālaśambaraḥ | hṛdi me vartate nityaṃ pradyumnaḥ khalu sattame

हेतुः स नास्ति स्यात् तेन यथा मम समागमः ।दासी तवाहं सख्यार्हे दूत्ये त्वां च विसर्जये॥ 37 ॥

hetuḥ sa nāsti syāt tena yathā mama samāgamaḥ | dāsī tavāhaṃ sakhyārhe dūtye tvāṃ ca visarjaye

पण्डितासि वदोपायं मम तस्य च सङ्गमे ।ततस्तां सान्त्वयित्वा सा प्रहसन्तीदमब्रवीत्॥ 38 ॥

paṇḍitāsi vadopāyaṃ mama tasya ca saṅgame | tatastāṃ sāntvayitvā sā prahasantīdamabravīt

तत्र दूती गमिष्यामि तवाहं चारुहासिनि ।इमां भक्तिं तवोदारां प्रवक्ष्यामि शुचिस्मिते॥ 39 ॥

tatra dūtī gamiṣyāmi tavāhaṃ cāruhāsini | imāṃ bhaktiṃ tavodārāṃ pravakṣyāmi śucismite

तथा चैव करिष्यामि यथैष्यति तवान्तिकम् ।साक्षात्कामेन सुश्रोणि भविष्यति सकामिनी॥ 40 ॥

tathā caiva kariṣyāmi yathaiṣyati tavāntikam | sākṣātkāmena suśroṇi bhaviṣyati sakāminī

इति मे भाषितं नित्यं स्मरेथाः शुचिलोचने ।कथाकुशलतां पित्रे कथयस्वायतेक्षणे॥ 41 ॥

iti me bhāṣitaṃ nityaṃ smarethāḥ śucilocane | kathākuśalatāṃ pitre kathayasvāyatekṣaṇe

मम त्वं तत्र मे देवि हितं सम्यक् प्रपत्स्यसे ।इत्युक्ता सा तथा चक्रे यत्तत् सा तामथाब्रवीत्॥ 42 ॥

mama tvaṃ tatra me devi hitaṃ samyak prapatsyase | ityuktā sā tathā cakre yattat sā tāmathābravīt

दानवेन्द्रश्च तां हंसीं पप्रच्छान्तःपुरे तदा ।प्रभावत्या समाख्याता कथाकुशलता तव॥ 43 ॥

dānavendraśca tāṃ haṃsīṃ papracchāntaḥpure tadā | prabhāvatyā samākhyātā kathākuśalatā tava

तत्त्वं शुचिमुखि ब्रूहि कथां योग्यतया वरे ।किं त्वया दृष्टमाश्चर्यं जगत्युत्तमपक्षिणि॥ 44 ॥

tattvaṃ śucimukhi brūhi kathāṃ yogyatayā vare | kiṃ tvayā dṛṣṭamāścaryaṃ jagatyuttamapakṣiṇi

अदृष्टपूर्वमन्यैर्वा योग्यायोग्यमनिन्दिते ।सोवाच वज्रनाभं तु हंसी नरवरोत्तम॥ 45 ॥

adṛṣṭapūrvamanyairvā yogyāyogyamanindite | sovāca vajranābhaṃ tu haṃsī naravarottama

श्रूयतामित्यथामन्त्र्य दानवेन्द्रं महाद्युतिम् ।दृष्टा मे शाण्डिली नाम साध्वी दानवसत्तम ।आश्चर्यं कर्म कुर्वन्ती मेरुपार्श्वे मनस्विनी॥ 46 ॥

śrūyatāmityathāmantrya dānavendraṃ mahādyutim | dṛṣṭā me śāṇḍilī nāma sādhvī dānavasattama | āścaryaṃ karma kurvantī merupārśve manasvinī

सुमनाश्चैव कौशल्या सर्वभूतहिते रता ।कथञ्चिद् वरशाण्डिल्याः शैलपुत्र्याः शुभा सखी॥ 47 ॥

sumanāścaiva kauśalyā sarvabhūtahite ratā | kathañcid varaśāṇḍilyāḥ śailaputryāḥ śubhā sakhī

नटश्चैव मया दृष्टो मुनिदत्तवरः शुभः ।कामरूपी च भोज्यश्च त्रैलोक्ये नित्यसम्मतः॥ 48 ॥

naṭaścaiva mayā dṛṣṭo munidattavaraḥ śubhaḥ | kāmarūpī ca bhojyaśca trailokye nityasammataḥ

कुरून् यात्युत्तरान् वीर कालाम्रद्वीपमेव च ।भद्राश्वान् केतुमालांश्च द्वीपानन्यांस्तथानघ॥ 49 ॥

kurūn yātyuttarān vīra kālāmradvīpameva ca | bhadrāśvān ketumālāṃśca dvīpānanyāṃstathānagha

देवगन्धर्वगेयानि नृत्यानि विविधानि च ।स वेत्ति देवान् नृत्येन विस्मापयति सर्वथा॥ 50 ॥

devagandharvageyāni nṛtyāni vividhāni ca | sa vetti devān nṛtyena vismāpayati sarvathā

श्रुतमेतन्मया हंसि न चिरादिव विस्तरम् ।चारणानां कथयतां सिद्धानां च महात्मनाम्॥ 51 ॥

śrutametanmayā haṃsi na cirādiva vistaram | cāraṇānāṃ kathayatāṃ siddhānāṃ ca mahātmanām

कुतूहलं ममाप्यस्ति सर्वथा पक्षिनन्दिनि ।नटे दत्तवरे तस्मिन् संस्तवस्तु न विद्यते॥ 52 ॥

kutūhalaṃ mamāpyasti sarvathā pakṣinandini | naṭe dattavare tasmin saṃstavastu na vidyate

सप्तद्वीपान् विचरति नटः स दितिजोत्तम ।गुणवन्तं जनं श्रुत्वा गुणकार्यः स सर्वथा॥ 53 ॥

saptadvīpān vicarati naṭaḥ sa ditijottama | guṇavantaṃ janaṃ śrutvā guṇakāryaḥ sa sarvathā

तव चेच्छृणुयाद् वीर सद्भूतं गुणविस्तरम् ।नटं तदागतं विद्धि पुरं तव महासुर॥ 54 ॥

tava cecchṛṇuyād vīra sadbhūtaṃ guṇavistaram | naṭaṃ tadāgataṃ viddhi puraṃ tava mahāsura

उपायः सृजतां हंसि येनेह स नटः शुभे ।आगच्छेन्मम भद्रं ते विषयं पक्षिनन्दिनि॥ 55 ॥

upāyaḥ sṛjatāṃ haṃsi yeneha sa naṭaḥ śubhe | āgacchenmama bhadraṃ te viṣayaṃ pakṣinandini

ते हंसा वज्रनाभेन कार्यहेतोर्विसर्जिताः ।देवेन्द्रायाथ कृष्णाय शशंसुः सर्वमेव तत्॥ 56 ॥

te haṃsā vajranābhena kāryahetorvisarjitāḥ | devendrāyātha kṛṣṇāya śaśaṃsuḥ sarvameva tat

अधोक्षजेन प्रद्युम्नो नियुक्तस्तत्र कर्मणि ।प्रभावत्याश्च संसर्गे वज्रनाभवधे तथा॥ 57 ॥

adhokṣajena pradyumno niyuktastatra karmaṇi | prabhāvatyāśca saṃsarge vajranābhavadhe tathā

दैवीं मायां समाश्रित्य संविधाय हरिर्नटम् ।नटवेषेण भैमानां प्रेषयामास भारत॥ 58 ॥

daivīṃ māyāṃ samāśritya saṃvidhāya harirnaṭam | naṭaveṣeṇa bhaimānāṃ preṣayāmāsa bhārata

प्रद्युम्नं नायकं कृत्वा साम्बं कृत्वा विदूषकम् ।पारिपार्श्वे गदं वीरमन्यान् भैमांस्तथैव च॥ 59 ॥

pradyumnaṃ nāyakaṃ kṛtvā sāmbaṃ kṛtvā vidūṣakam | pāripārśve gadaṃ vīramanyān bhaimāṃstathaiva ca

वारमुख्या नटीः कृत्वा तत्तूर्यसदृशास्तदा ।तथैव भद्रं भद्रस्य सहायांश्च तथाविधान्॥ 60 ॥

vāramukhyā naṭīḥ kṛtvā tattūryasadṛśāstadā | tathaiva bhadraṃ bhadrasya sahāyāṃśca tathāvidhān

प्रद्युम्नविहितं रम्यं विमानं ते महारथाः ।जग्मुरारुह्य कार्यार्थं देवानाममितौजसाम्॥ 61 ॥

pradyumnavihitaṃ ramyaṃ vimānaṃ te mahārathāḥ | jagmurāruhya kāryārthaṃ devānāmamitaujasām

एकैकस्य समा रूपे पुरुषाः पुरुषस्य ते ।स्त्रीणां च सदृशाः सर्वे ते स्वरूपैर्नराधिपाः॥ 62 ॥

ekaikasya samā rūpe puruṣāḥ puruṣasya te | strīṇāṃ ca sadṛśāḥ sarve te svarūpairnarādhipāḥ

ते वज्रनगरस्याथ शाखानगरमुत्तमम् ।जग्मुर्दानवसङ्कीर्णं सुपुरं नाम नामतः॥ 63 ॥

te vajranagarasyātha śākhānagaramuttamam | jagmurdānavasaṅkīrṇaṃ supuraṃ nāma nāmataḥ