Harivamsha Purana
118
अध्याय 118 / 318

Parva 2, Adhyāya 63

126 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ126 श्लोक

अध्याय 118

श्लोक 1

नरकासुरस्य परिचयः, द्वारकायां इन्द्रस्यागमनं एवं श्रीकृष्णं नरकवधाय अनुरोधं, श्रीकृष्णस्य सत्यभामासहितं प्राग्ज्योतिषपुरे गमनं एवं तेन मुरु, निसुन्द, हयग्रीव, विरुपाक्ष, पञ्चनाद, अन्यान्य असुराणां एवं नरकासुरस्य वधं प्रत्येत्य द्वारकां विष्णुर्हते रुक्मिणि वीर्यवान् ।अकरोद् यन्महाबाहुस्तन्मे वद महामुने

narakāsurasya paricayaḥ, dvārakāyāṃ indrasyāgamanaṃ evaṃ śrīkṛṣṇaṃ narakavadhāya anurodhaṃ, śrīkṛṣṇasya satyabhāmāsahitaṃ prāgjyotiṣapure gamanaṃ evaṃ tena muru, nisunda, hayagrīva, virupākṣa, pañcanāda, anyānya asurāṇāṃ evaṃ narakāsurasya vadhaṃ pratyetya dvārakāṃ viṣṇurhate rukmiṇi vīryavān | akarod yanmahābāhustanme vada mahāmune

श्लोक 1–2 का हिन्दी अर्थ

गन्धर्वॉंकी जो कन्याएँ थीं, उन्हें भी बलवान्‌ नरकासुर हर लाया था। देवताओं और मनुष्योंकी कन्याओं तथा अप्सराओंके सात समुदायोंका भी उसने अपहरण कर लिया॥ श

अध्याय 118

श्लोक 2

स तैः परिवृतः श्रीमान् पुरी यादवनन्दनः ।द्वारकां भगवान् विष्णुः प्रत्यवैक्षत वीर्यवान्

sa taiḥ parivṛtaḥ śrīmān purī yādavanandanaḥ | dvārakāṃ bhagavān viṣṇuḥ pratyavaikṣata vīryavān

अर्थ श्लोक 1 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 3

प्रत्यपद्यत रत्नानि विविधानि वसूनि च ।यथाहं पुण्डरीकाक्षो नैरृतान् प्रत्यवारयत्

pratyapadyata ratnāni vividhāni vasūni ca | yathāhaṃ puṇḍarīkākṣo nairṛtān pratyavārayat

श्लोक 3–13 का हिन्दी अर्थ

इस प्रकार सोलह हजार एक सौ सुन्दरी स्त्रियाँ उसके घरमें एकत्र हो गयीं । वे सब-की-सब सतियोंके मार्गका अनुसरण करके व्रत और नियमोंके पालनमें तत्पर हो एक वेणी धारण करती थीं

अध्याय 118

श्लोक 4

तत्र विघ्नं चरन्ति स्म दैतेयाः सह दानवैः ।ताञ्जघान महाबाहुर्वरदृप्तान् महासुरान्

tatra vighnaṃ caranti sma daiteyāḥ saha dānavaiḥ | tāñjaghāna mahābāhurvaradṛptān mahāsurān

अर्थ श्लोक 3 के साथ

English

Krishna then said to all those leading kings:—"Yes, you are the fit persons to hear it and the twice-born Nārada will relate it (28). O celestial saint, describe to these kings who are anxious to hear the true import of your question and my reply." Thereat Nārada, seated on a white golden seat beautifully embellished, began to explain those words

अध्याय 118

श्लोक 5

विघ्नं चास्याकरोत् तत्र नरको नाम दानवः ।त्रासनः सर्वदेवानां देवराजरिपुर्महान्

vighnaṃ cāsyākarot tatra narako nāma dānavaḥ | trāsanaḥ sarvadevānāṃ devarājaripurmahān

अर्थ श्लोक 3 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 6

स भूमौ मूर्तिलिङ्गस्थः सर्वदेवाधिबाधिता ।देवतानामृषीणां च प्रतीपमकरोत् तदा

sa bhūmau mūrtiliṅgasthaḥ sarvadevādhibādhitā | devatānāmṛṣīṇāṃ ca pratīpamakarot tadā

अर्थ श्लोक 3 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 7

त्वष्टुर्दुहितरं भौमः कशेरुमगमत् तदा ।गजरूपेण जग्राह रुचिराङ्गीं चतुर्दशीम्

tvaṣṭurduhitaraṃ bhaumaḥ kaśerumagamat tadā | gajarūpeṇa jagrāha rucirāṅgīṃ caturdaśīm

अर्थ श्लोक 3 के साथ

English

Hearing the words of the ocean, I, filled with curiosity, went to the bed of the earth and said to Prithivi the energy of the universe:—"O beautiful earth, endued with great patience, thou art blessed and wonderful in the universe for thou art sustaining all the worlds. Thou hast given birth to the churning rod of men and patience. Thou art the work of the sky-ranging gods." Excited at my words and forsaking her natural patience she replied:—"O celestial songster fond of quarrels, do not say so. I am neither blessed nor wonderful. This my patience is dependant on another. O foremost of the twice-born, the mountains, that are upholding me, are indeed great and wonders are seen in them. They are the bridges of the worlds." O kings, hearing those words I went to the mountains and said "O ye mountains, great you are and full of many great wonders. Besides you are the mines of gold and many precious jems, and you are living on earth for ever." The immobile mountains, adorned with forests, replied to my question in consoling accents. "O Brāhmana saint, we are not great and there is no wonder in us. The creator Brahmā alone is great and wonderful even amongst the celestials" (41-58).

अध्याय 118

श्लोक 8

प्रमथ्य तां वरारोहां नरको वाक्यमब्रवीत् ।नष्टशोकभयो मोहात् प्राग्ज्योतिषपतिस्तदा

pramathya tāṃ varārohāṃ narako vākyamabravīt | naṣṭaśokabhayo mohāt prāgjyotiṣapatistadā

अर्थ श्लोक 3 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 9

यानि देवमनुष्येषु रत्नानि विविधानि च ।बिभर्ति च मही कृत्स्ना सागरेषु च यद् वसु

yāni devamanuṣyeṣu ratnāni vividhāni ca | bibharti ca mahī kṛtsnā sāgareṣu ca yad vasu

अर्थ श्लोक 3 के साथ

English

After the departure of Nārada to the celestial region, the kings, stricken with wonder, repaired to their respective territories with their army and conveyances. The heroic Yadu chief, Janārddana too, with the Yadavas, effulgent like fire, entered into his own palace (78-88).

अध्याय 118

श्लोक 10

अद्यप्रभृति तानीह सहिताः सर्वनैरृताः ।तवैवोपाहरिष्यन्ति दैत्याश्च सह दानवैः

adyaprabhṛti tānīha sahitāḥ sarvanairṛtāḥ | tavaivopāhariṣyanti daityāśca saha dānavaiḥ

अर्थ श्लोक 3 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 11

एवमुत्तमरत्नानि वस्त्राणि विविधानि च ।स जहार तदा भौमस्तच्च नाधिचकार सः

evamuttamaratnāni vastrāṇi vividhāni ca | sa jahāra tadā bhaumastacca nādhicakāra saḥ

अर्थ श्लोक 3 के साथ

English

Vaishampāyana said:—O king, it is impossible to finish, even in hundred years, the account of the glorious deeds of Govinda (3). Hear now of the highly wonderful deeds of Keshava which Vibhatsu (Arjuna), the holder of Gāndiva bow, described excited by Bhisma lying on the bed of arrows (4). O royal descendant of Kuru, hear what he told his eldest brother Yudhisthira who had vanquished all his enemies, in the presence of the

अध्याय 118

श्लोक 12

गन्धर्वाणां च याः कन्या जहार नरको बली ।याश्च देवमनुष्याणां सप्त चाप्सरसां गणाः

gandharvāṇāṃ ca yāḥ kanyā jahāra narako balī | yāśca devamanuṣyāṇāṃ sapta cāpsarasāṃ gaṇāḥ

अर्थ श्लोक 3 के साथ

English

Arjuna said:—Formerly to see my relations I had gone to the city of Dwārakā and entertained by the Bhojas, Vrishnis and Andhakas I had lived there for some time (6). At that time the virtuous-souled and large-armed slayer of Madhu undertook the celebration of a sacrifice extending over a day according to Shastric rites. When Krishna sat for the celebration of that sacrifice, one Brāhmana, describing his own affairs, sought for protection (7-8).

अध्याय 118

श्लोक 13

चतुर्दश सहस्राणि एकविंशच्छतानि च ।एकवेणीधराः सर्वाः सतीमार्गमनुव्रताः

caturdaśa sahasrāṇi ekaviṃśacchatāni ca | ekaveṇīdharāḥ sarvāḥ satīmārgamanuvratāḥ

अर्थ श्लोक 3 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 14

तासां पुरवरं भौमोऽकारयन्मणिपर्वतम् ।अलकायामदीनात्मा मुरो स्वविषयं प्रति

tāsāṃ puravaraṃ bhaumo'kārayanmaṇiparvatam | alakāyāmadīnātmā muro svaviṣayaṃ prati

श्लोक 14–15 का हिन्दी अर्थ

वीके भीतर गुफामें बनाया गया हो। शत्रुओंसे आत्मरक्षाकी दृष्टिसे मुर या मुरु नामक दैत्यके दस पुत्र तथा प्रधान- प्रधान राक्षस उन कुमारियों तथा प्राग्ज्योतिषपति भौमकी क्षा करते हुए उसकी उपासना करते थे। यह महान्‌ असुर नरक तपस्याके अन्तमें वर पाकर उन्मत्त हो गया था

अध्याय 118

श्लोक 15

ताश्च प्राग्ज्योतिषपतिं मुरोश्चैव दशात्मजाः ।नैरृताश्च यथा मुख्याः पालयन्त उपासते ।स एष तपसः पारे वरदृप्तो महासुरः

tāśca prāgjyotiṣapatiṃ muroścaiva daśātmajāḥ | nairṛtāśca yathā mukhyāḥ pālayanta upāsate | sa eṣa tapasaḥ pāre varadṛpto mahāsuraḥ

अर्थ श्लोक 14 के साथ

English

Arjuna said:—Thereupon Govinda said to me "I am to day celebrating a sacrifice. But a Brāhmana should be protected by us in whatever circumstances we may be." Hearing those words of Krishna I said to Govinda:—"Appoint me, I will remove the fear of the Brāhmana" (13–14). Thus addressed Janarddana, smiling a little, said:—"Will you be able to save him?" O kings, I was greatly ashamed hearing those words of Krishna. Seeing me thus ashamed Janārddana again said "Go, if you are capable of protecting him. Except the large-armed Rāma and the great car-warrior Pradyumna, let all other members of the Vrishni and Andhaka families follow you." Thereupon encircled by the Vrishni army, I set out with the Brāhmana before me (13–18).

अध्याय 118

श्लोक 16

न चासुरगणैः सर्वैः सहितैः कर्म तत् पुरा ।कृतपूर्वं तदा घोरं यदकार्षीन्महासुरः

na cāsuragaṇaiḥ sarvaiḥ sahitaiḥ karma tat purā | kṛtapūrvaṃ tadā ghoraṃ yadakārṣīnmahāsuraḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्वकालमें समस्त महादैत्योंन एक साथ मिलकर भी वैसा अत्यन्त घोर पापकर्म नहीं किया था, जो उस महान्‌ असुरने अकेले ही कर डाला था

English

Arjuna said:—O foremost of the Bharata race, within a moment we reached the boundary of the village and encamped because all our animals were tired (1). O descendant of Kuru, a few moments after encircled by the huge Vrishni army I entered into the city (2). At that time all was ablaze and burning vultures and beasts frighted me (3). Huge and black fire-brands fell down, the sun was shorn of its effulgence and the earth trembled (4). Beholding those dreadful and hair-stirring evil omens, I, filled with anxiety, ordered my soldiers to get ready. Hearing it the great car warriors of the Vrishni and Andhaka families headed by Yuyudhana got ready their respective cars and I too put on my arms

अध्याय 118

श्लोक 17

अदितिं धर्षयामास कुण्डलार्थे महासुरः ।यं मही सुषुवे देवी यस्य प्राग्ज्योतिषं पुरम्

aditiṃ dharṣayāmāsa kuṇḍalārthe mahāsuraḥ | yaṃ mahī suṣuve devī yasya prāgjyotiṣaṃ puram

श्लोक 17–19 का हिन्दी अर्थ

उस महादैत्यने कुण्डलोंके लिये देवमाता अदितितकका तिरस्कार कर दिया था। पृथ्वी देवीने जिसे जन्म दिया था और प्राग्ज्योतिषपुरपर जिसका अधिकार था, उस नरकासुरके चार युद्धोन्मत्त दैत्य द्वारपाल थे। उनके नाम रस प्रकार हैं—हयप्रीव, निसुन्द, वीर पश्चनद तथा सहस्र पुज्रोंसहित महान्‌ असुर मुरु, जो कि वरदान प्राप्त कर चुका था। वह नरकासुर समूचे देवयान मार्गको घेरकर त्रहाँ उपस्थित हो जाता और भयंकर रूपवाले राक्षसोंके पाथ रहकर उधरसे जानेवाले पुण्यात्माओंको डराया करता था

अध्याय 118

श्लोक 18

द्वारपालाश्च चत्वारस्तस्यासन् युद्धदुर्मदाः ।हयग्रीवो निसुन्दश्च वीरः पञ्चनदस्तथा

dvārapālāśca catvārastasyāsan yuddhadurmadāḥ | hayagrīvo nisundaśca vīraḥ pañcanadastathā

अर्थ श्लोक 17 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 19

मुरुः पुत्रसहस्रैश्च वरदत्तोऽसुरो महान् ।आदेवयानमावृत्य पन्थानं समुपस्थितः ।वित्रासनः सुकृतिनां विरूपै राक्षसैः सह

muruḥ putrasahasraiśca varadatto'suro mahān | ādevayānamāvṛtya panthānaṃ samupasthitaḥ | vitrāsanaḥ sukṛtināṃ virūpai rākṣasaiḥ saha

अर्थ श्लोक 17 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 20

तद्वधार्थं महाबाहुः शङ्खचक्रगदासिभृत् ।जातो वृष्णिषु देवक्यां वसुदेवाज्जनार्दनः

tadvadhārthaṃ mahābāhuḥ śaṅkhacakragadāsibhṛt | jāto vṛṣṇiṣu devakyāṃ vasudevājjanārdanaḥ

हिन्दी अर्थ

उसके वधके लिये शड्ड, चक्र, [दा और खड्ग धारण करनेवाले महाबाहु श्रीकृष्ण ृष्णिकुलमें देवकीके गर्भ और वसुदेवके संयोगसे कट हुए

English

Arjuna said:—O foremost of the Bharata race, within a moment we reached the boundary of the village and encamped because all our animals were tired (1). O descendant of Kuru, a few moments after encircled by the huge Vrishni army I entered into the city (2). At that time all was ablaze and burning vultures and beasts frighted me (3). Huge and black fire-brands fell down, the sun was shorn of its effulgence and the earth trembled (4). Beholding those dreadful and hair-stirring evil omens, I, filled with anxiety, ordered my soldiers to get ready. Hearing it the great car warriors of the Vrishni and Andhaka families headed by Yuyudhana got ready their respective cars and I too put on my arms

अध्याय 118

श्लोक 21

तस्याथ पुरुषेन्द्रस्य लोकप्रथिततेजसः ।निवासो द्वारका देवैरुपायादुपपादिता

tasyātha puruṣendrasya lokaprathitatejasaḥ | nivāso dvārakā devairupāyādupapāditā

हिन्दी अर्थ

उनका तेज सम्पूर्ण विश्वमें विख्यात रे । उन पुरुषप्रवर श्रीकृष्णका निवासस्थान द्वारका है, जिसे देवताओंने उपयुक्त उपायसे उपलब्ध कराया था

अध्याय 118

श्लोक 22

अतीव हि पुरी रम्या द्वारका वासवक्षयात् ।महार्णवपरिक्षिप्ता पञ्चपर्वतशोभिता

atīva hi purī ramyā dvārakā vāsavakṣayāt | mahārṇavaparikṣiptā pañcaparvataśobhitā

हिन्दी अर्थ

द्वारकापुरी इन्द्रके निवासस्थान अमरावतीपुरीसे भी अत्यन्त रमणीय है। वह महासागरसे घिरी हुई तथा ँच पर्वतोंसे सुशोभित है

English

Arjuna said:—O foremost of the Bharata race, within a moment we reached the boundary of the village and encamped because all our animals were tired (1). O descendant of Kuru, a few moments after encircled by the huge Vrishni army I entered into the city (2). At that time all was ablaze and burning vultures and beasts frighted me (3). Huge and black fire-brands fell down, the sun was shorn of its effulgence and the earth trembled (4). Beholding those dreadful and hair-stirring evil omens, I, filled with anxiety, ordered my soldiers to get ready. Hearing it the great car warriors of the Vrishni and Andhaka families headed by Yuyudhana got ready their respective cars and I too put on my arms

अध्याय 118

श्लोक 23

तस्यां देवपुराभायां सभा काञ्चनतोरणा ।सा दाशार्हीति विख्याता योजनायामविस्तृता

tasyāṃ devapurābhāyāṃ sabhā kāñcanatoraṇā | sā dāśārhīti vikhyātā yojanāyāmavistṛtā

हिन्दी अर्थ

देवपुरीके समान सुशोभित नेवाली द्वारकामें एक सभा है, जिसमें सोनेकी बन्दनवारें नगी हैं । उसकी लम्बाई-चौड़ाई एक-एक योजनकी है था वह दाशाही सभाके नामसे विख्यात है

अध्याय 118

श्लोक 24

तत्र वृष्ण्यन्धकाः सर्वे रामकृष्णपुरोगमाः ।लोकयात्रामिमां कृत्स्नां परिरक्षन्त आसते

tatra vṛṣṇyandhakāḥ sarve rāmakṛṣṇapurogamāḥ | lokayātrāmimāṃ kṛtsnāṃ parirakṣanta āsate

हिन्दी अर्थ

समें बलराम और श्रीकृष्ण आदि वृष्णि और अन्धकवंशके भी लोग बैठते थे और सम्पूर्ण लोकजीवनकी रक्षामें त्तचित्त रहते थे

English

Arjuna said:—O foremost of the Bharata race, within a moment we reached the boundary of the village and encamped because all our animals were tired (1). O descendant of Kuru, a few moments after encircled by the huge Vrishni army I entered into the city (2). At that time all was ablaze and burning vultures and beasts frighted me (3). Huge and black fire-brands fell down, the sun was shorn of its effulgence and the earth trembled (4). Beholding those dreadful and hair-stirring evil omens, I, filled with anxiety, ordered my soldiers to get ready. Hearing it the great car warriors of the Vrishni and Andhaka families headed by Yuyudhana got ready their respective cars and I too put on my arms

अध्याय 118

श्लोक 25

तत्रासीनेषु सर्वेषु कदाचिद् भरतर्षभ ।दिव्यगन्धो ववौ वायुः पुष्पवर्षं पपात ह

tatrāsīneṣu sarveṣu kadācid bharatarṣabha | divyagandho vavau vāyuḥ puṣpavarṣaṃ papāta ha

हिन्दी अर्थ

भरतश्रेष्ठ ! एक दिनकी बात है, पभी यदुवंशी उस सभामें विराजमान थे। इतनेमें ही दिव्य ुगन्धसे भरी हुई वायु चलने लगी और दिव्य कुसुमोंकी र्षा होने लगी

English

Arjuna said:—O foremost of the Bharata race, within a moment we reached the boundary of the village and encamped because all our animals were tired (1). O descendant of Kuru, a few moments after encircled by the huge Vrishni army I entered into the city (2). At that time all was ablaze and burning vultures and beasts frighted me (3). Huge and black fire-brands fell down, the sun was shorn of its effulgence and the earth trembled (4). Beholding those dreadful and hair-stirring evil omens, I, filled with anxiety, ordered my soldiers to get ready. Hearing it the great car warriors of the Vrishni and Andhaka families headed by Yuyudhana got ready their respective cars and I too put on my arms

अध्याय 118

श्लोक 26

ततः किलकिलाशब्दः प्रभाजालाभिसंवृतः ।मुहूर्तमन्तरिक्षेऽभूत् ततो भूमौ प्रतिष्ठितः

tataḥ kilakilāśabdaḥ prabhājālābhisaṃvṛtaḥ | muhūrtamantarikṣe'bhūt tato bhūmau pratiṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर दो ही घड़ीके अंदर माकाशमें किलकिलाहटका शब्द हुआ और तेजोराशिसे परी हुई दिव्य आकृति प्रकट हुई, जो धीरे-धीरे थ्वीपर आकर खड़ी हो गयी

English

Arjuna said:—O foremost of the Bharata race, within a moment we reached the boundary of the village and encamped because all our animals were tired (1). O descendant of Kuru, a few moments after encircled by the huge Vrishni army I entered into the city (2). At that time all was ablaze and burning vultures and beasts frighted me (3). Huge and black fire-brands fell down, the sun was shorn of its effulgence and the earth trembled (4). Beholding those dreadful and hair-stirring evil omens, I, filled with anxiety, ordered my soldiers to get ready. Hearing it the great car warriors of the Vrishni and Andhaka families headed by Yuyudhana got ready their respective cars and I too put on my arms

अध्याय 118

श्लोक 27

मध्ये तु तेजसस्तस्य पाण्डुरं गजमास्थितः ।वृतो देवगणैः सर्वैर्वासवः समदृश्यत

madhye tu tejasastasya pāṇḍuraṃ gajamāsthitaḥ | vṛto devagaṇaiḥ sarvairvāsavaḥ samadṛśyata

हिन्दी अर्थ

उस तेजपुझके गीतर श्वेत हाथीपर बैठे हुए इन्द्र सम्पूर्ण देवताओंके पथ दिखायी दिये

अध्याय 118

श्लोक 28

रामकृष्णौ च राजा स वृष्ण्यन्धकगणैः सह ।प्रत्युद्ययुर्महात्मानं पूजयन्तः सुरेश्वरम्

rāmakṛṣṇau ca rājā sa vṛṣṇyandhakagaṇaiḥ saha | pratyudyayurmahātmānaṃ pūjayantaḥ sureśvaram

हिन्दी अर्थ

उस समय महात्मा देवराज इन्द्रका स्वागत करनेके लिये बलराम, श्रीकृष्ण तथा राजा उग्रसेन वृष्णि और अन्धकवंशके अन्य लोगोंके साथ उठकर उनकी अगवानीमें गये

अध्याय 118

श्लोक 29

सोऽवर्तार्य गजात् तूर्णं परिष्वज्य जनार्दनम् ।सस्वजे बलदेवं च तं च राजानमाहुकम्

so'vartārya gajāt tūrṇaṃ pariṣvajya janārdanam | sasvaje baladevaṃ ca taṃ ca rājānamāhukam

हिन्दी अर्थ

इन्द्रने हाथीसे उतरकर शीघ्र ही भगवान्‌ श्रीकृष्णको हृदयसे लगाया; फिर बलदेव तथा राजा उग्रसेनसे भी वे उसी प्रकार मिले

अध्याय 118

श्लोक 30

वृष्णीनन्यान् सस्वजे च यथाकालं यथावयः ।पूजितो रामकृष्णाभ्यामाविवेश स तां सभाम्

vṛṣṇīnanyān sasvaje ca yathākālaṃ yathāvayaḥ | pūjito rāmakṛṣṇābhyāmāviveśa sa tāṃ sabhām

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात्‌ उन्होंने यथासमय अवस्थाके अनुसार सभी वृष्णिवंशी वीरोंको हृदयसे लगाया। इसके बाद बलराम और श्रीकृष्णसे पूजित हो वे उस दाशार्ही सभामें गये

अध्याय 118

श्लोक 31

तत्रासीनोऽभ्यलङ्कृत्वा सभां ताममरेश्वरः ।अर्घ्यादिसमुदाचारं प्रत्यगृह्णाद् यथाविधि

tatrāsīno'bhyalaṅkṛtvā sabhāṃ tāmamareśvaraḥ | arghyādisamudācāraṃ pratyagṛhṇād yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

वहाँ बैठकर उस सभाकी शोभा बढ़ाते हुए देवेश्वर इन्द्रने विधिपूर्वक अर्घ्य आदि उपचार ग्रहण किया

अध्याय 118

श्लोक 32

अथोवाच महातेजा वासवो वासवानुजम् ।सान्त्वपूर्वं करेणास्य संस्पृश्य वदनं शुभम्

athovāca mahātejā vāsavo vāsavānujam | sāntvapūrvaṃ kareṇāsya saṃspṛśya vadanaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

बैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय! तदनन्तर महातेजस्वी इन्द्रने अपने अनुज श्रीकृष्णको सान्त्वना देकर उनके सुन्दर मुखारविन्दपर हाथ फेरते हुए कहा—

अध्याय 118

श्लोक 33

देवकीनन्दन वचः शृणु मे मधुसूदन ।येन त्वाभिगतोऽस्म्यद्य कार्येणामित्रकर्शन

devakīnandana vacaḥ śṛṇu me madhusūdana | yena tvābhigato'smyadya kāryeṇāmitrakarśana

हिन्दी अर्थ

देवकीनन्दन! मधुसूदन! शत्रुनाशन ! आज मैं जिस कार्यसे तुम्हारे पास आया हूँ, उसके विषयमें मेरी बात सुनो

English

Arjuna said:—O foremost of the Bharata race, within a moment we reached the boundary of the village and encamped because all our animals were tired (1). O descendant of Kuru, a few moments after encircled by the huge Vrishni army I entered into the city (2). At that time all was ablaze and burning vultures and beasts frighted me (3). Huge and black fire-brands fell down, the sun was shorn of its effulgence and the earth trembled (4). Beholding those dreadful and hair-stirring evil omens, I, filled with anxiety, ordered my soldiers to get ready. Hearing it the great car warriors of the Vrishni and Andhaka families headed by Yuyudhana got ready their respective cars and I too put on my arms

अध्याय 118

श्लोक 34

नैरृतो नरको नाम ब्रह्मणो वरदर्पितः ।अदित्याः कुण्डले मोहाज्जहार दितिनन्दनः

nairṛto narako nāma brahmaṇo varadarpitaḥ | adityāḥ kuṇḍale mohājjahāra ditinandanaḥ

हिन्दी अर्थ

नरक नामवाला एक राक्षस है, जो ब्रह्माजीका वरदान पाकर घमंडसे भर गया है । उस दैत्यने मोहवश देवमाता अदितिके दोनों कुण्डल हर लिये हैं

English

Arjuna said:—O foremost of the Bharata race, within a moment we reached the boundary of the village and encamped because all our animals were tired (1). O descendant of Kuru, a few moments after encircled by the huge Vrishni army I entered into the city (2). At that time all was ablaze and burning vultures and beasts frighted me (3). Huge and black fire-brands fell down, the sun was shorn of its effulgence and the earth trembled (4). Beholding those dreadful and hair-stirring evil omens, I, filled with anxiety, ordered my soldiers to get ready. Hearing it the great car warriors of the Vrishni and Andhaka families headed by Yuyudhana got ready their respective cars and I too put on my arms

अध्याय 118

श्लोक 35

देवानां विप्रिये नित्यमृषीणां च स वर्तते ।तं च देवान्तरं प्रेक्ष्य जहि त्वं पापपूरुषम्

devānāṃ vipriye nityamṛṣīṇāṃ ca sa vartate | taṃ ca devāntaraṃ prekṣya jahi tvaṃ pāpapūruṣam

हिन्दी अर्थ

देव! वह प्रतिदिन देवताओं तथा ऋषियोंके विरोधमें ही लगा रहता है। अत: तुम अवसर देखकर उस पापात्मा पुरुषको मार डालो

अध्याय 118

श्लोक 36

अयं त्वां गरुडस्तत्र प्रापयिष्यति कामगः ।कामवीर्योऽतितेजस्वी वैनतेयोऽन्तरिक्षगः

ayaṃ tvāṃ garuḍastatra prāpayiṣyati kāmagaḥ | kāmavīryo'titejasvī vainateyo'ntarikṣagaḥ

हिन्दी अर्थ

ये इच्छानुसार सर्वत्र जा सकनेवाले गरुड़ तुम्हें वहाँ पहुँचा देंगे; क्योंकि इनमें यथेष्ट बल है। ये अन्तरिक्षचारी विनतानन्दन गरुड़ अत्यन्त तेजस्वी हैं

English

Arjuna said:—O foremost of the Bharata race, within a moment we reached the boundary of the village and encamped because all our animals were tired (1). O descendant of Kuru, a few moments after encircled by the huge Vrishni army I entered into the city (2). At that time all was ablaze and burning vultures and beasts frighted me (3). Huge and black fire-brands fell down, the sun was shorn of its effulgence and the earth trembled (4). Beholding those dreadful and hair-stirring evil omens, I, filled with anxiety, ordered my soldiers to get ready. Hearing it the great car warriors of the Vrishni and Andhaka families headed by Yuyudhana got ready their respective cars and I too put on my arms

अध्याय 118

श्लोक 37

अवध्यः सर्वभूतानां भौमः स नरकोऽसुरः ।निषूदयित्वा तं पापं क्षिप्रमागन्तुमर्हसि

avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ bhaumaḥ sa narako'suraḥ | niṣūdayitvā taṃ pāpaṃ kṣipramāgantumarhasi

श्लोक 37–38 का हिन्दी अर्थ

देवराजके ऐसा कहनेपर महाबाहु कमलनयन श्रीकृष्णने उनके सामने नरकासुरके संहारकी प्रतिज्ञा की

English

Arjuna said:—O foremost of the Bharata race, within a moment we reached the boundary of the village and encamped because all our animals were tired (1). O descendant of Kuru, a few moments after encircled by the huge Vrishni army I entered into the city (2). At that time all was ablaze and burning vultures and beasts frighted me (3). Huge and black fire-brands fell down, the sun was shorn of its effulgence and the earth trembled (4). Beholding those dreadful and hair-stirring evil omens, I, filled with anxiety, ordered my soldiers to get ready. Hearing it the great car warriors of the Vrishni and Andhaka families headed by Yuyudhana got ready their respective cars and I too put on my arms

अध्याय 118

श्लोक 38

इत्युक्तः पुण्डरीकाक्षो देवराजेन केशवः ।प्रतिजज्ञे महाबाहुर्नरकस्य निबर्हणे

ityuktaḥ puṇḍarīkākṣo devarājena keśavaḥ | pratijajñe mahābāhurnarakasya nibarhaṇe

अर्थ श्लोक 37 के साथ

English

Arjuna said:—O foremost of the Bharata race, within a moment we reached the boundary of the village and encamped because all our animals were tired (1). O descendant of Kuru, a few moments after encircled by the huge Vrishni army I entered into the city (2). At that time all was ablaze and burning vultures and beasts frighted me (3). Huge and black fire-brands fell down, the sun was shorn of its effulgence and the earth trembled (4). Beholding those dreadful and hair-stirring evil omens, I, filled with anxiety, ordered my soldiers to get ready. Hearing it the great car warriors of the Vrishni and Andhaka families headed by Yuyudhana got ready their respective cars and I too put on my arms

अध्याय 118

श्लोक 39

ततः सहैव शक्रेण शङ्खचक्रगदासिभृत् ।प्रतस्थे गरुडेनाथ सत्यभाभासहायवान्

tataḥ sahaiva śakreṇa śaṅkhacakragadāsibhṛt | pratasthe garuḍenātha satyabhābhāsahāyavān

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर शड्भ, चक्र, गदा और खड्ग धारण करनेवाले भगवान्‌ श्रीकृष्ण सत्यभामासहित गरुड्पर बैठकर इन्द्रके साथ ही चल दिये

अध्याय 118

श्लोक 40

क्रमेण सप्तस्कन्धान् स मरुतां सहवासवः ।पश्यतां यदुसिंहानामूर्ध्वमाचक्रमे बली

krameṇa saptaskandhān sa marutāṃ sahavāsavaḥ | paśyatāṃ yadusiṃhānāmūrdhvamācakrame balī

हिन्दी अर्थ

यदुकुलके सिंह-सदृश पराक्रमी वीरोंके देखते-देखते इन्द्रसहित बलवान्‌ श्रीकृष्ण क्रमश: वायुके सातों स्कन्धोंको लाँघकर ऊपर चले गये

अध्याय 118

श्लोक 41

वारणेन्द्रगतः शक्रो गरुडस्थो जनार्दनः ।विदूरत्वात् प्रकाशेते सूर्याचन्द्रमसाविव

vāraṇendragataḥ śakro garuḍastho janārdanaḥ | vidūratvāt prakāśete sūryācandramasāviva

हिन्दी अर्थ

गजराज ऐरावतपर चढ़े हुए इन्द्र और गरुड़पर बैठे हुए भगवान्‌ जनार्दन अधिक दूर चले जानेके कारण सूर्य और चन्द्रमाके समान प्रकाशित हो रहे थे

अध्याय 118

श्लोक 42

अन्तरिक्षे च गन्धर्वैरप्सरोभिश्च केशवः ।स्तूयमानोऽथ शक्रश्च क्रमेणान्तरधीयत

antarikṣe ca gandharvairapsarobhiśca keśavaḥ | stūyamāno'tha śakraśca krameṇāntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

अन्तरिक्षमें गन्धर्व और अप्सराओंद्वारा स्तुति किये जाते हुए श्रीकृष्ण और इन्द्र बारी-बारीसे अदृश्य हो गये

अध्याय 118

श्लोक 43

समाधायेतिकर्तव्यं वासवो विबुधाधिपः ।स्वमेव भवनं प्रायात् कृष्णः प्राग्ज्योतिषं प्रति

samādhāyetikartavyaṃ vāsavo vibudhādhipaḥ | svameva bhavanaṃ prāyāt kṛṣṇaḥ prāgjyotiṣaṃ prati

हिन्दी अर्थ

अपने कार्यकी सिद्धिके लिये उपयुक्त व्यवस्था करके देवराज इन्द्र अपने भवनको चले गये और श्रीकृष्णने प्राग्ज्योतिषपुरकी राह ली

अध्याय 118

श्लोक 44

पक्षानिलहतो वायुः प्रतिलोमं ववौ तदा ।ततो भीमरवा मेघा बभ्रमुर्गगनेचराः

pakṣānilahato vāyuḥ pratilomaṃ vavau tadā | tato bhīmaravā meghā babhramurgaganecarāḥ

हिन्दी अर्थ

गरुड़के पंखोंसे भाहत होकर वायु उलटी दिशाको बहने लगी। फिर तो भाकाशमें विचरनेवाले बादल भयानक आवाजके साथ हीं चक्कर काटने लगे

अध्याय 118

श्लोक 45

क्षणेन समनुप्राप्तो द्विजेनाकाशगेन वै ।दूरादेव च तान् दृष्ट्वा प्रययौ यत्र ते स्थिताः

kṣaṇena samanuprāpto dvijenākāśagena vai | dūrādeva ca tān dṛṣṭvā prayayau yatra te sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

आकाशचारी पक्षी गरुड़के दारा भगवान्‌ श्रीकृष्ण क्षणभरमें प्राग्ज्योतिषपुरमें जा हुँचे। उन्होंने दूरसे ही उन राक्षसोंको देखकर जहाँ बे खड़े थे, उधर ही यात्रा की

अध्याय 118

श्लोक 46

अपश्यद् द्वारि तत्रस्थां हस्त्यश्वरथवाहिनीम् ।क्षुरान्तान् मौरवान्पाशान् षट्सहस्रान्ददर्श ह

apaśyad dvāri tatrasthāṃ hastyaśvarathavāhinīm | kṣurāntān mauravānpāśān ṣaṭsahasrāndadarśa ha

श्लोक 46–47 का हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय! श्जु, चक्र और गदा धारण करनेवाले श्रीमानू भगवान्‌ श्रीकृष्ण याम मेघके समान सुन्दर विग्रह धारण किये गरुड़पर ठे थे। उनके अड्ञोंपर पीताम्बर शोभा पा रहा था। वे तार भुजाओंसे विभूषित थे

अध्याय 118

श्लोक 47

गरुडस्योपरि श्रीमाञ्छङ्खचक्रगदाधरः ।बिभ्रन्नीलाम्बुदाकारं पीतवासाश्चतुर्भुजः

garuḍasyopari śrīmāñchaṅkhacakragadādharaḥ | bibhrannīlāmbudākāraṃ pītavāsāścaturbhujaḥ

अर्थ श्लोक 46 के साथ

English

Arjuna said:—O foremost of the Bharata race, within a moment we reached the boundary of the village and encamped because all our animals were tired (1). O descendant of Kuru, a few moments after encircled by the huge Vrishni army I entered into the city (2). At that time all was ablaze and burning vultures and beasts frighted me (3). Huge and black fire-brands fell down, the sun was shorn of its effulgence and the earth trembled (4). Beholding those dreadful and hair-stirring evil omens, I, filled with anxiety, ordered my soldiers to get ready. Hearing it the great car warriors of the Vrishni and Andhaka families headed by Yuyudhana got ready their respective cars and I too put on my arms

अध्याय 118

श्लोक 48

वनमालाकुलोरस्कः श्रीवत्साङ्कितभूषणः ।किरीटमूर्द्धा सूर्याभः सविद्युदिव चन्द्रमाः

vanamālākuloraskaḥ śrīvatsāṅkitabhūṣaṇaḥ | kirīṭamūrddhā sūryābhaḥ savidyudiva candramāḥ

हिन्दी अर्थ

उनका वक्ष:स्थल ननमालासे व्याप्त था। वे श्रीवत्सचिहसे अलंकृत थे। ननके मस्तकपर किरीट शोभा पाता था, जिससे वे ूर्यके समान प्रकाशमान और विद्युत्सहित चन्द्रमाके पदूश शोभायमान दिखायी देते थे

अध्याय 118

श्लोक 49

ज्यां विकूजन्महाशब्दः श्रूयतेऽशनिनिःस्वनः ।ज्ञात्वा च दानवः सर्वं स्वयं विष्णुरिहागतः

jyāṃ vikūjanmahāśabdaḥ śrūyate'śaniniḥsvanaḥ | jñātvā ca dānavaḥ sarvaṃ svayaṃ viṣṇurihāgataḥ

हिन्दी अर्थ

उन्होंने धनुषकी त्यज्ञा खींचकर जब उसकी टंकारध्वनि फैलायी, उस पमय वज़पातके समान महाभयंकर शब्द सुनायी दिया। ब दानव मुरने वह सब जानकर यह समझ लिया कि पाक्षात्‌ भगवान्‌ विष्णु ही यहाँ पधारे हैं

अध्याय 118

श्लोक 50

क्रोधाद् द्विगुणरक्ताक्षो मुरुः कालान्तकोपमः ।अभ्यधावत वेगेन शक्तिं गृह्य महासुरः

krodhād dviguṇaraktākṣo muruḥ kālāntakopamaḥ | abhyadhāvata vegena śaktiṃ gṛhya mahāsuraḥ

हिन्दी अर्थ

इससे रुको बड़ा क्रोध हुआ। उसकी आँखें रोषसे दुगुनी नाल हो गयीं । काल और अन्तकके समान भयंकर वह हहान्‌ू असुर हाथमें शक्ति लेकर बड़े वेगसे उनकी ओर ौड़ा

अध्याय 118

श्लोक 51

चिक्षेप सुमहाशक्तिं वज्रकाञ्चनभूषिताम् ।तामापतन्तीं शक्तिं तु महोल्कां ज्वलितामिव

cikṣepa sumahāśaktiṃ vajrakāñcanabhūṣitām | tāmāpatantīṃ śaktiṃ tu maholkāṃ jvalitāmiva

श्लोक 51–52 का हिन्दी अर्थ

उसने हीरे और सुवर्णसे भूषित वह महाशक्ति गगवान्‌ श्रीकृष्णपर चलायी। जलती हुई बड़ी भारी ल्काके समान उस शक्तिको अपनी ओर आती देख राक्रमी वसुदेवपुत्र श्रीकृष्णने एक सोनेके पंखवाले ाणको धनुषपर रखा । उस क्षुरप्रके द्वारा उन्होंने मुरुकी क्तिके दो टुकड़े कर डाले

अध्याय 118

श्लोक 52

समाधत्त शरं चैकं रुक्मपुङ्खं जनार्दनः ।द्विधाच्छिनत्क्षुरप्रेण वासुदेवः स वीर्यवान्

samādhatta śaraṃ caikaṃ rukmapuṅkhaṃ janārdanaḥ | dvidhācchinatkṣurapreṇa vāsudevaḥ sa vīryavān

अर्थ श्लोक 51 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 53

शक्तिं चिच्छेद तत्रासौ विद्युत्पुञ्ज इव ज्वलन् ।पुनश्च क्रोधरक्ताक्षो मुरुर्गृह्य महागदाम्

śaktiṃ ciccheda tatrāsau vidyutpuñja iva jvalan | punaśca krodharaktākṣo mururgṛhya mahāgadām

हिन्दी अर्थ

जब उन्होंने क्ति काट डाली, तब वहाँ खड़ा हुआ मुरु, जो विद्युत्‌- [झके समान प्रज्वलित हो रहा था, पुन: क्रोधसे लाल मँखें करके एक विशाल गदा हाथमें ले ली

अध्याय 118

श्लोक 54

इन्द्राशनिरिवेन्द्रेण विकृष्ट इव निःस्वनः ।आकर्णमुक्तं चिक्षेप अर्धचन्द्रं सुरोत्तमः

indrāśanirivendreṇa vikṛṣṭa iva niḥsvanaḥ | ākarṇamuktaṃ cikṣepa ardhacandraṃ surottamaḥ

श्लोक 54–55 का हिन्दी अर्थ

इतनेहीमें सुरश्रेष्ठ श्रीकृष्णने अर्धचन्द्रनामक बाण हाथमें लिया, मानो इन्द्रने वज्र उठा लिया हो। उस समय पनुषको खींचनेसे वर गिरनेके समान ही शब्द हुआ। भगवान्‌ने उस अर्धचन्द्रको कानतक खींचकर चलाया। इसने उस सुवर्णभूषित गदाको बीचसे ही काट गिराया। फेर श्रीकृष्णने एक भल्लद्वारा रणभूमिमें उस दानवका सर उड़ा दिया

अध्याय 118

श्लोक 55

मध्यदेशे तु चिच्छेद गदां तां रुक्मभूषिताम् ।पुनश्चिच्छेद भल्लेन दानवस्य शिरो रणे

madhyadeśe tu ciccheda gadāṃ tāṃ rukmabhūṣitām | punaściccheda bhallena dānavasya śiro raṇe

अर्थ श्लोक 54 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 56

सञ्छिद्य पाशान् सर्वांस्तान् मुरुं हत्वा सबान्धवम् ।सोऽग्र्यान्रक्षोगणान् हत्वा नरकस्य महाबलान्

sañchidya pāśān sarvāṃstān muruṃ hatvā sabāndhavam | so'gryānrakṣogaṇān hatvā narakasya mahābalān

श्लोक 56–59 का हिन्दी अर्थ

मुरुके समस्त पाशोंका छेदन करके उसे भाई-बन्धुओंसहित मारकर नरकासुरके पहाबली अग्रगामी राक्षसोंका संहार करनेके अन्तर शलासमूहोंको लॉघकर भगवान्‌ देवकीनन्दन श्रीकृष्णने दानवोंकी विशाल सेनाको और महाबली निसुन्द दैत्य, इयग्रीव तथा विचित्र युद्ध करनेवाले अन्यान्य दैत्योंको भी देखा। बलवानोंमें श्रेष्ठ महाबली निसुन्दने अपनी पेनाके द्वारा श्रीकृष्णका मार्ग रोक दिया और तुरंत रथपर भारूढ़ हो सोनेकी पीठवाले दिव्य दुर्जय धनुषको हाथमें ने लिया

अध्याय 118

श्लोक 57

शिलासङ्घानतिक्रम्य भगवान् देवकीसुतः ।अपश्यद् दानवं सैन्यं निसुन्दं च महाबलम्

śilāsaṅghānatikramya bhagavān devakīsutaḥ | apaśyad dānavaṃ sainyaṃ nisundaṃ ca mahābalam

अर्थ श्लोक 56 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 58

हयग्रीवं च दितिजं तथान्यांश्चित्रयोधिनः ।रोधयामास तन्मार्गं स्वसैन्येन महाबलः

hayagrīvaṃ ca ditijaṃ tathānyāṃścitrayodhinaḥ | rodhayāmāsa tanmārgaṃ svasainyena mahābalaḥ

अर्थ श्लोक 56 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 59

निसुन्दो बलिनां श्रेष्ठो रथमारुह्य सत्वरम् ।जग्राह कार्मुकं दिव्यं हेमपृष्ठं दुरासदम्

nisundo balināṃ śreṣṭho rathamāruhya satvaram | jagrāha kārmukaṃ divyaṃ hemapṛṣṭhaṃ durāsadam

अर्थ श्लोक 56 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 60

विव्याध दशभिर्बाणैर्निसुन्दो मधुसूदनम् ।केशवश्चापि सप्तत्या विव्याध निशितैः शरैः

vivyādha daśabhirbāṇairnisundo madhusūdanam | keśavaścāpi saptatyā vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

इसके बाद निसुन्दने दस बाणोंसे मधुसूदनको बेध दिया। तब श्रीकृष्णने भी उसपर सत्तर मैने बाणोंका प्रहार किया

अध्याय 118

श्लोक 61

अप्राप्तांश्चान्तरिक्षे ताञ्छरांश्चिच्छेद माधवः ।ते सर्वे सैनिकाः कृष्णं समन्तात्पर्यवारयन्

aprāptāṃścāntarikṣe tāñcharāṃściccheda mādhavaḥ | te sarve sainikāḥ kṛṣṇaṃ samantātparyavārayan

श्लोक 61–62 का हिन्दी अर्थ

उस दानवके बाणोंको अपने पास पहुँचनेसे पहले आकाशमें ही श्रीकृष्णने काट डाला । तब उसके सैनिकोंने उन्हें चारों ओरसे घेर लिया और बाणोंके विशाल जालसे ढकना आरम्भ किया। तब उन समस्त दानवोंको देखकर भगवान्‌ मधुसूदन कुपित डो उठे

अध्याय 118

श्लोक 62

शरजालेन महता छाद्यमानः सुरोत्तमः ।दृष्ट्वा तान्दानवान्सर्वान्सक्रोधो मधुसूदनः

śarajālena mahatā chādyamānaḥ surottamaḥ | dṛṣṭvā tāndānavānsarvānsakrodho madhusūdanaḥ

अर्थ श्लोक 61 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 63

ततो दिव्येन चास्त्रेण पार्जन्येन जनार्दनः ।महता शरवर्षेण वारयामास तद्बलम्

tato divyena cāstreṇa pārjanyena janārdanaḥ | mahatā śaravarṣeṇa vārayāmāsa tadbalam

हिन्दी अर्थ

जनार्दनने पार्जन्यनामक दिव्य अस्त्रसे बाणोंकी बड़ी भारी वर्षा करके उसकी सेनाको आगे बढ़नेसे रोक दिया

अध्याय 118

श्लोक 64

पञ्चपञ्चशरैस्तेषु एकैकेन च तान् बहून् ।पार्जन्यस्य प्रभावेण सर्वान् मर्मस्वताडयत्

pañcapañcaśaraisteṣu ekaikena ca tān bahūn | pārjanyasya prabhāveṇa sarvān marmasvatāḍayat

हिन्दी अर्थ

उन्होंने पार्जन्य अस्त्रके प्रभावसे एक-एक करके उन सब बहुसंख्यक दानवोंके पर्मस्थानोंमें पाँच-पाँच बाणोंका प्रहार किया

अध्याय 118

श्लोक 65

दुद्रुवुर्भयसन्त्रस्ता भग्नास्ते दानवा रणे ।स्वसैन्यं विद्रुतं दृष्ट्वा निश्चक्राम पुनर्मृधे

dudruvurbhayasantrastā bhagnāste dānavā raṇe | svasainyaṃ vidrutaṃ dṛṣṭvā niścakrāma punarmṛdhe

हिन्दी अर्थ

त्रे सभी दानव भयसे संत्रस्त होकर रणभूमिसे भाग बड़े हुए। अपनी सेनाको भागती देख निसुन्द पुन: पुद्धके लिये निकला

अध्याय 118

श्लोक 66

विसृजञ्छरवर्षाणि छादयामास केशवम् ।न विभाति रणे सूर्यो नापि व्योम दिशो दश

visṛjañcharavarṣāṇi chādayāmāsa keśavam | na vibhāti raṇe sūryo nāpi vyoma diśo daśa

हिन्दी अर्थ

वह बाणोंकी वर्षा करता हुआ श्रीकृष्णको आच्छादित करने लगा। उस समय पुद्धमें न तो सूर्यका पता चलता था और न आकाश तथा दसों दिशाओंका ही

अध्याय 118

श्लोक 67

शरैः सञ्छादयामास निसुन्दो गरुडध्वजम् ।सावित्रं नाम दिव्यास्त्रं जग्राह पुरुषोत्तमः

śaraiḥ sañchādayāmāsa nisundo garuḍadhvajam | sāvitraṃ nāma divyāstraṃ jagrāha puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

निसुन्दने अपने बाणोंसे रुडध्वजको ढक दिया। तब पुरुषोत्तम श्रीकृष्णने पावित्र नामक दिव्यास्त्रको ग्रहण किया

अध्याय 118

श्लोक 68

तेन बाणेन तान् बाणांश्चिच्छेद समरे हरिः ।बाणैर्बाणांश्च सञ्च्छिद्य तस्य कृष्णो महाबलः

tena bāṇena tān bāṇāṃściccheda samare hariḥ | bāṇairbāṇāṃśca sañcchidya tasya kṛṣṇo mahābalaḥ

श्लोक 68–72 का हिन्दी अर्थ

5ध्याय: + ८५ उस अस्त्द्वारा छोड़े हुए बाणसे समराज्ञणमें श्रीहरिने निसुन्दके उन सभी बाणोंको काट डाला। महाबली श्रीकृष्णने अपने बाणोंद्वारा उसके सायकोंके टुकड़े-टुकड़े करके एक बाणसे उसका छत्र और तीन बाणोंसे उसके रथका हरसा काट डाला; फिर चार बाणोंसे उसके चारों घोड़ोंको और पाँच बाणोंसे सारथिको मारकर एक बाणसे उसकी ध्वजा काट डाली। फिर सुरश्रेष्ठ श्रीकृष्णने एक अत्यन्त तीखे बाणसे उसके शरीरको और एक भल्लके द्वारा निसुन्दके मस्तकको भी काट गिराया। जिसने अकेले ही लगातार एक सहस््र वर्षोतक सम्पूर्ण देवताओंके साथ युद्ध किया था, उसी निसुन्दको धराशायी हुआ देख प्रतापी दानव हयग्रीवने एक बहुत बड़ी चट्टान लेकर उसे हाथोंपर तोला

अध्याय 118

श्लोक 69

छत्रमेकेन बाणेन रथेषां च त्रिभिः शरैः ।पुनश्चिच्छेद तानश्वांश्चतुर्भिश्चतुरः शरैः

chatramekena bāṇena ratheṣāṃ ca tribhiḥ śaraiḥ | punaściccheda tānaśvāṃścaturbhiścaturaḥ śaraiḥ

अर्थ श्लोक 68 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 70

सारथिं पञ्चभिर्बाणैर्ध्वजमेकेन चिच्छिदे ।शरैकेन वपुः कृष्णः सुतीक्ष्णेन शितेन वै

sārathiṃ pañcabhirbāṇairdhvajamekena cicchide | śaraikena vapuḥ kṛṣṇaḥ sutīkṣṇena śitena vai

अर्थ श्लोक 68 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 71

शिरश्चिच्छेद भल्लेन निसुन्दस्य सुरोत्तमः ।यः सहस्रसमास्त्वेकः सर्वान् देवानयोधयत्

śiraściccheda bhallena nisundasya surottamaḥ | yaḥ sahasrasamāstvekaḥ sarvān devānayodhayat

अर्थ श्लोक 68 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 72

निसुन्दं पतितं दृष्ट्वा हयग्रीवः प्रतापवान् ।शिलां प्रगृह्य महतीं तोलयामास दानवः

nisundaṃ patitaṃ dṛṣṭvā hayagrīvaḥ pratāpavān | śilāṃ pragṛhya mahatīṃ tolayāmāsa dānavaḥ

अर्थ श्लोक 68 के साथ

English

Arjuna said:—O foremost of the Bharata race, within a moment we reached the boundary of the village and encamped because all our animals were tired (1). O descendant of Kuru, a few moments after encircled by the huge Vrishni army I entered into the city (2). At that time all was ablaze and burning vultures and beasts frighted me (3). Huge and black fire-brands fell down, the sun was shorn of its effulgence and the earth trembled (4). Beholding those dreadful and hair-stirring evil omens, I, filled with anxiety, ordered my soldiers to get ready. Hearing it the great car warriors of the Vrishni and Andhaka families headed by Yuyudhana got ready their respective cars and I too put on my arms

अध्याय 118

श्लोक 73

आविध्य सहसा मुञ्चच्छिलां शैलसमां प्रभुः ।गृहीत्वा दिव्यपार्जन्यमस्त्रमस्त्रविदां वरः

āvidhya sahasā muñcacchilāṃ śailasamāṃ prabhuḥ | gṛhītvā divyapārjanyamastramastravidāṃ varaḥ

श्लोक 73–74 का हिन्दी अर्थ

फिर सहसा घुमाकर वह पहाड़- जैसी शिला उसने श्रीकृष्णपर दे मारी, परंतु अस्त्रवेत्ताओंमें श्रेष्ठ भगवान्‌ विष्णुने दिव्य पार्जन्यास्त्र लेकर उसके द्वारा अपने तेजसे उस शिलाके सात टुकड़े कर डाले। उस बहुत बड़ी चट्टानको विदीर्ण करके उन्होंने पृथ्वीपर गिरा दिया

अध्याय 118

श्लोक 74

दिव्यास्त्रेण शिलां विष्णुः सप्तधाकृत तेजसा ।तद् विदार्य महच्चाश्म पातयामास भूतले

divyāstreṇa śilāṃ viṣṇuḥ saptadhākṛta tejasā | tad vidārya mahaccāśma pātayāmāsa bhūtale

अर्थ श्लोक 73 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 75

ततस्तैः शार्ङ्गनिर्मुक्तैर्नानावर्णैर्महाशरैः ।यथा देवासुरं युद्धमभवद् भरतर्षभ ।नानाप्रहरणाकीर्णं तथा घोरमवर्तत

tatastaiḥ śārṅganirmuktairnānāvarṇairmahāśaraiḥ | yathā devāsuraṃ yuddhamabhavad bharatarṣabha | nānāpraharaṇākīrṇaṃ tathā ghoramavartata

हिन्दी अर्थ

भरतश्रेष्ठ ! तदनन्तर शा धनुषसे छोड़े गये नाना प्रकारके महान्‌ बाणोंद्वारा देवासुर-संग्रामके समान घोर युद्ध आरम्भ हो गया। उसमें भाँति-भाँतिके अस्त्र-शस्त्र छोड़े जाने लगे, जिनसे सारा युद्धस्थल व्याप्त हो गया

अध्याय 118

श्लोक 76

ततः शार्ङ्गविनिर्मुक्तैर्नानावर्णैर्महाशरै ।गरुडस्थो महाबाहुर्निजघान महासुरान्

tataḥ śārṅgavinirmuktairnānāvarṇairmahāśarai | garuḍastho mahābāhurnijaghāna mahāsurān

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात्‌ गरुड़पर बैठे हुए महाबाहु श्रीकृष्णने शार्धनुषसे छोड़े गये भाँति-भाँतिके रंगवाले विशाल बाणोंद्वारा बड़े-बड़े असुरोंका संहार करना आरम्भ किया

English

Arjuna said:—O foremost of the Bharata race, within a moment we reached the boundary of the village and encamped because all our animals were tired (1). O descendant of Kuru, a few moments after encircled by the huge Vrishni army I entered into the city (2). At that time all was ablaze and burning vultures and beasts frighted me (3). Huge and black fire-brands fell down, the sun was shorn of its effulgence and the earth trembled (4). Beholding those dreadful and hair-stirring evil omens, I, filled with anxiety, ordered my soldiers to get ready. Hearing it the great car warriors of the Vrishni and Andhaka families headed by Yuyudhana got ready their respective cars and I too put on my arms

अध्याय 118

श्लोक 77

महालाङ्गलनिर्भिन्नाः शङ्खशक्तिनिपातिताः ।विनेशुर्दानवाः सर्वे समासाद्य जनार्दनम्

mahālāṅgalanirbhinnāḥ śaṅkhaśaktinipātitāḥ | vineśurdānavāḥ sarve samāsādya janārdanam

हिन्दी अर्थ

वे समस्त दानव भगवान्‌ श्रीकृष्णसे टक्कर लेकर उनके द्वारा चलाये गये महान्‌ हलसे विदीर्ण तथा उनके श्भुकी शक्तिसे धराशायी होकर नष्ट हो गये

अध्याय 118

श्लोक 78

केचिच्चक्राग्निनिर्दग्धा दानवाः पेतुरम्बरात् ।सन्निकर्षगताः केचिद् गतासुविकृताननाः

keciccakrāgninirdagdhā dānavāḥ peturambarāt | sannikarṣagatāḥ kecid gatāsuvikṛtānanāḥ

हिन्दी अर्थ

कितने ही दानव उनके निकट आकर चक्राय्िसे दग्ध हो आकाशसे पृथ्वीपर गिर पड़े। प्राणशून्य होनेपर उनके मुख विकराल हो गये थे

English

Arjuna said:—O foremost of the Bharata race, within a moment we reached the boundary of the village and encamped because all our animals were tired (1). O descendant of Kuru, a few moments after encircled by the huge Vrishni army I entered into the city (2). At that time all was ablaze and burning vultures and beasts frighted me (3). Huge and black fire-brands fell down, the sun was shorn of its effulgence and the earth trembled (4). Beholding those dreadful and hair-stirring evil omens, I, filled with anxiety, ordered my soldiers to get ready. Hearing it the great car warriors of the Vrishni and Andhaka families headed by Yuyudhana got ready their respective cars and I too put on my arms

अध्याय 118

श्लोक 79

असृजञ्छरवर्षाणि वृष्टिमन्त इवाम्बुदाः ।विकृताङ्गासुराः सर्वे कृष्णबाणप्रपीडिताः

asṛjañcharavarṣāṇi vṛṣṭimanta ivāmbudāḥ | vikṛtāṅgāsurāḥ sarve kṛṣṇabāṇaprapīḍitāḥ

श्लोक 79–80 का हिन्दी अर्थ

वे असुर वर्षा करनेवाले बादलोंकी भाँति श्रीकृष्णपर बाणोंकी वृष्टि करने लगे; परंतु श्रीकृष्णके सायकोंसे अत्यन्त पीड़ित होकर उन सबके आज्भ-भंग हो गये और वे खूनसे रंग जानेके कारण फूले हुए पलाशके समान दिखायी देते थे। विचित्र युद्ध करनेवाले वे दानव अपने अस्त्र-शस्त्रोंके भंग हो जानेसे अत्यन्त भयभीत हो भाग खड़े हुए

English

Arjuna said:—O foremost of the Bharata race, within a moment we reached the boundary of the village and encamped because all our animals were tired (1). O descendant of Kuru, a few moments after encircled by the huge Vrishni army I entered into the city (2). At that time all was ablaze and burning vultures and beasts frighted me (3). Huge and black fire-brands fell down, the sun was shorn of its effulgence and the earth trembled (4). Beholding those dreadful and hair-stirring evil omens, I, filled with anxiety, ordered my soldiers to get ready. Hearing it the great car warriors of the Vrishni and Andhaka families headed by Yuyudhana got ready their respective cars and I too put on my arms

अध्याय 118

श्लोक 80

शोणिताक्ताः स्म दृश्यन्ते पुष्पिता इव किंशुकाः ।व्यद्रवन्त सुवित्रस्ता भग्नास्त्राश्चित्रयोधिनः

śoṇitāktāḥ sma dṛśyante puṣpitā iva kiṃśukāḥ | vyadravanta suvitrastā bhagnāstrāścitrayodhinaḥ

अर्थ श्लोक 79 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 81

पुनश्च क्रोधरक्ताक्षो वायुवेगेन दानवः ।दशव्यामोच्छ्रितं वृक्षं समारुह्य वनस्पतिम्

punaśca krodharaktākṣo vāyuvegena dānavaḥ | daśavyāmocchritaṃ vṛkṣaṃ samāruhya vanaspatim

श्लोक 81–85 का हिन्दी अर्थ

तब पुन: क्रोधसे लाल आँखें करके दानव हयग्रीव वायुके समान वेगसे चढ़ आया। उसने दस व्याम* ऊँचे एक वनस्पतिको उखाड़ा और उखाड़कर उस वृक्षको हाथोंमें लिये हुए वह बड़े वेगसे श्रीकृष्णकी ओर दौड़ा। काले बादलके समान आकारवाले हयग्रीवने उस विशाल वृक्षको शिक्षाके अनुसार कुशलतापूर्वक श्रीकृष्णपर दे मारा। उस वृक्षके वेगसे उठी हुई वायुके द्वारा बड़े जोरका शब्द सुनायी पड़ा। तब विजयके लिये प्रयत्र करते हुए भगवान्‌ श्रीकृष्णने एक सहस्र बाण मारकर उस वृक्षके बहुतेरे टुकड़े कर डाले। उस समय उसकी आकृति चित्रलिखित सूर्यके समान जान पड़ती थी। फिर उन्होंने एक बाणसे हयग्रीवकी छाती छेद डाली। अग्निके समान प्रकाशित होनेवाला वह बाण उसके दोनों स्तनोंके बीचमें गहरा आघात करता हुआ वेगपूर्वक भीतर घुस गया और हृदय विदीर्ण करके बाहर निकल गया

अध्याय 118

श्लोक 82

वृक्षमुत्पाट्य वेगेन प्रतिगृह्याभ्यधावत ।चिक्षेप स महावृक्षं शिक्षया सुघनाकृतिः

vṛkṣamutpāṭya vegena pratigṛhyābhyadhāvata | cikṣepa sa mahāvṛkṣaṃ śikṣayā sughanākṛtiḥ

अर्थ श्लोक 81 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 83

वृक्षवेगानिलोद्भूतः शुश्रुवे सुमहास्वनः ।ततः शरसहस्रेण यतमानो जनार्दनः

vṛkṣavegānilodbhūtaḥ śuśruve sumahāsvanaḥ | tataḥ śarasahasreṇa yatamāno janārdanaḥ

अर्थ श्लोक 81 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 84

नैकधा तं प्रचिच्छेद चित्रभानुनिभाकृतिम् ।पुनश्चैकेन बाणेन हयग्रीवस्य चोरसि

naikadhā taṃ praciccheda citrabhānunibhākṛtim | punaścaikena bāṇena hayagrīvasya corasi

अर्थ श्लोक 81 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 85

विव्याध स्तनयोर्मध्ये सायको ज्वलनप्रभः ।विवेश सोऽपि वेगेन हृदं भित्त्वा विनिर्गतः

vivyādha stanayormadhye sāyako jvalanaprabhaḥ | viveśa so'pi vegena hṛdaṃ bhittvā vinirgataḥ

अर्थ श्लोक 81 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 86

तं जघान महाघोरं हयग्रीवं महाबलम् ।अपारतेजा दुर्द्धर्षः स वै यादवनन्दनः

taṃ jaghāna mahāghoraṃ hayagrīvaṃ mahābalam | apāratejā durddharṣaḥ sa vai yādavanandanaḥ

श्लोक 86–87 का हिन्दी अर्थ

इस प्रकार अपार तेजस्वी दुर्धर्ष वीर यादवनन्दन भगवान्‌ देवकीपुत्र पुरुषोत्तम श्रीकृष्णने लोहितगड़ * नामक प्रदेशके मध्यभागमें औदकारे (या अलका)-के. समीप कुरूप नेत्रोंवाले महाभयंकर और महाबली पापी हयग्रीवको कालके गालमें डाल दिया

अध्याय 118

श्लोक 87

मध्ये लोहितगङ्गस्य भगवान् देवकीसुतः ।औदकायां विरूपाक्षं पाप्मानं पुरुषोत्तमः

madhye lohitagaṅgasya bhagavān devakīsutaḥ | audakāyāṃ virūpākṣaṃ pāpmānaṃ puruṣottamaḥ

अर्थ श्लोक 86 के साथ

English

Arjuna said:—O foremost of the Bharata race, within a moment we reached the boundary of the village and encamped because all our animals were tired (1). O descendant of Kuru, a few moments after encircled by the huge Vrishni army I entered into the city (2). At that time all was ablaze and burning vultures and beasts frighted me (3). Huge and black fire-brands fell down, the sun was shorn of its effulgence and the earth trembled (4). Beholding those dreadful and hair-stirring evil omens, I, filled with anxiety, ordered my soldiers to get ready. Hearing it the great car warriors of the Vrishni and Andhaka families headed by Yuyudhana got ready their respective cars and I too put on my arms

अध्याय 118

श्लोक 88

अष्टौ शतसहस्राणि दानवानां परन्तपः ।निहत्य पुरुषव्याघ्रः प्राग्ज्योतिषमुपाद्रवत्

aṣṭau śatasahasrāṇi dānavānāṃ parantapaḥ | nihatya puruṣavyāghraḥ prāgjyotiṣamupādravat

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात्‌ आठ लाख दानवोंका संहार करके शत्रुओंको संताप देनेवाले पुरुषसिंह श्रीकृष्णने प्राग्ज्योतिषपुरपर धावा किया

अध्याय 118

श्लोक 89

हत्वा पञ्चनदं नाम नरकस्य महासुरम् ।ततः प्राग्ज्योतिषं नाम दीप्यमानमिव श्रिया

hatvā pañcanadaṃ nāma narakasya mahāsuram | tataḥ prāgjyotiṣaṃ nāma dīpyamānamiva śriyā

श्लोक 89–91 का हिन्दी अर्थ

नरकासुरके प्रमुख थोद्धा महान्‌ असुर पश्चनद (या पश्चजन)-को मारकर ते प्राग्ज्योतिषपुरमें जा पहुँचे, जो अपनी शोभासे देदीप्यमान- पा हो रहा था। वहाँ असुरोंके साथ उनका महान्‌ युद्ध दुआ । तत्पश्चात्‌ महाबली श्रीकृष्णने अपना पाज्चजन्यनामक शड्ढू बजाया। उसका महान्‌ शब्द उसी प्रकार सुनायी देया, जैसे प्रलयकालीन संवर्तक मेघकी भयानक गम्भीर र्जना तीनों लोकोंमें सुनायी पड़ती है। उस शब्जु- ववनिको सुनकर नरकासुरकी आँखें क्रोधसे लाल हो यीं

अध्याय 118

श्लोक 90

पुरमासादयामास युद्धं तत्राभवन्महत् ।ततः प्राध्मापयच्छङ्खं पाञ्चजन्यं महाबलः

puramāsādayāmāsa yuddhaṃ tatrābhavanmahat | tataḥ prādhmāpayacchaṅkhaṃ pāñcajanyaṃ mahābalaḥ

अर्थ श्लोक 89 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 91

शुश्रुवे सुमहाशब्दः संवर्तनिनदो यथा ।श्रूयते त्रिषु लोकेषु भीमगम्भीरनिःस्वनः ।तं श्रुत्वा नरकश्चासीत् क्रोधसंरक्तलोचनः

śuśruve sumahāśabdaḥ saṃvartaninado yathā | śrūyate triṣu lokeṣu bhīmagambhīraniḥsvanaḥ | taṃ śrutvā narakaścāsīt krodhasaṃraktalocanaḥ

अर्थ श्लोक 89 के साथ

English

Arjuna said:—O foremost of the Bharata race, within a moment we reached the boundary of the village and encamped because all our animals were tired (1). O descendant of Kuru, a few moments after encircled by the huge Vrishni army I entered into the city (2). At that time all was ablaze and burning vultures and beasts frighted me (3). Huge and black fire-brands fell down, the sun was shorn of its effulgence and the earth trembled (4). Beholding those dreadful and hair-stirring evil omens, I, filled with anxiety, ordered my soldiers to get ready. Hearing it the great car warriors of the Vrishni and Andhaka families headed by Yuyudhana got ready their respective cars and I too put on my arms

अध्याय 118

श्लोक 92

लोहचक्राष्टसंयुक्तं विनल्वप्रतिमं रथम् ।रत्नकाञ्चनचित्राढ्यं वेदिकाभोगविस्तरम्

lohacakrāṣṭasaṃyuktaṃ vinalvapratimaṃ ratham | ratnakāñcanacitrāḍhyaṃ vedikābhogavistaram

श्लोक 92–94 का हिन्दी अर्थ

गुलियोंके सिरेसे दूसरे हाथकी अँगुलियोंके सिरेतक जितनी पी, इसलिये उस पुर या स्थानका नाम 'औदका' रखा गया है। हरिवंशके इसी अध्यायमें १४ वें श्लोकमें इसका नाम वह एक ऐसे रथपर आरूढ़ हुआ, जिसमें लोहेके आठ पहिये लगे थे। उसकी लम्बाई तीन नल्वँके बराबर थी। वह रत्न और सुवर्णसे जटित होनेके कारण विचित्र शोभासे सम्पन्न था। उसकी बैठक बहुत विस्तृत थी। वह रथ सुवर्ण-निर्मित तथा हीरक-जटित विशाल ध्वजसे सुशोभित था। उसकी पताकामें सोनेका डंडा लगा हुआ था। उस रथका कूबर वैद्य मणिका बना हुआ था। उसमें एक हजार घोड़े जुते हुए थे और वह शत्रुपक्षके रथोंको तोड़ डालनेमें समर्थ था। उसे ऊपरसे लोहेकी जालीद्वारा ढक दिया गया था और वह रथ विचित्र बेल-बूटोंसे सुशोभित था

अध्याय 118

श्लोक 93

वज्रध्वजेन महता काञ्चनेन विराजितम् ।हेमदण्डपताकाढ्यं वैदूर्यमणिकूबरम्

vajradhvajena mahatā kāñcanena virājitam | hemadaṇḍapatākāḍhyaṃ vaidūryamaṇikūbaram

अर्थ श्लोक 92 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 94

युक्तमश्वसहस्रेण रथं पररथारुजम् ।लोहजालैश्च सञ्छन्नं चित्रभक्तिविराजितम्

yuktamaśvasahasreṇa rathaṃ pararathārujam | lohajālaiśca sañchannaṃ citrabhaktivirājitam

अर्थ श्लोक 92 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 95

रथमध्यगतो वीरः ससन्ध्य इव भास्करः ।नानाप्रहरणाकीर्णं रथं हेमपरिष्कृतम्

rathamadhyagato vīraḥ sasandhya iva bhāskaraḥ | nānāpraharaṇākīrṇaṃ rathaṃ hemapariṣkṛtam

हिन्दी अर्थ

उस रथके मध्यभागमें बैठा हुआ नरकासुर संध्याकालसे युक्त सूर्यके समान जान पड़ता था। उसका वह सुवर्णभूषित रथ नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंसे भरा हुआ था

अध्याय 118

श्लोक 96

वज्रं तथोरच्छदमिन्दुवर्णं व्यानद्धमुक्तानलतुल्यतेजाः ।किरीटमूर्द्धार्कहुताशनाभः कर्णौ तथा कुण्डलयोर्ज्वलन्तौ

vajraṃ tathoracchadaminduvarṇaṃ vyānaddhamuktānalatulyatejāḥ | kirīṭamūrddhārkahutāśanābhaḥ karṇau tathā kuṇḍalayorjvalantau

हिन्दी अर्थ

हीरेका बना हुआ वक्ष:स्थलको ढकनेवाला उसका कवच चन्द्रमाके समान श्वेत कान्तिसे प्रकाशित हो रहा था। मुक्ताकी माला धारण करके वह अग्रिके तुल्य तेजस्वी प्रतीत होता था। मस्तकपर उद्दीत किरीट धारण करके वह सूर्य एवं अग्रिकी-सी प्रभासे प्रकाशित होता था तथा उसके दोनों कान सुन्दर कुण्डलोंसे जगमगा रहे थे

अध्याय 118

श्लोक 97

धूम्रवर्णा महाकाया रक्ताक्षा विकृताननाः ।नानाकवचिनः सर्वे दैत्यदानवराक्षसाः

dhūmravarṇā mahākāyā raktākṣā vikṛtānanāḥ | nānākavacinaḥ sarve daityadānavarākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

उसके साथ धुएँके समान रंगवाले विशालकाय लाल नेत्र और विकराल मुखवाले जो दैत्य, दानव और राक्षस आये थे, वे सब-के-सब नाना प्रकारके कवच धारण किये हुए थे

अध्याय 118

श्लोक 98

खड्गचर्मधराः केचित् केचित् तूणधनुर्भृतः ।शक्तिहस्तास्तथा केचिच्छूलहस्तास्तथापरे

khaḍgacarmadharāḥ kecit kecit tūṇadhanurbhṛtaḥ | śaktihastāstathā kecicchūlahastāstathāpare

हिन्दी अर्थ

कोई ढाल और तलवार लिये हुए थे तो कोई धनुष, बाण और तरकस। किन्हींके हाथमें शक्ति थी तो किन्हींके हाथमें शूल

अध्याय 118

श्लोक 99

गजवाजिरथौघैश्च चालयन्तश्च मेदिनीम् ।निर्ययुर्नगरात् सर्वे सुसन्नद्धाः प्रहारिणः

gajavājirathaughaiśca cālayantaśca medinīm | niryayurnagarāt sarve susannaddhāḥ prahāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

वे सब भलीभाँति कवच आदिसे सुसचज्जित एवं प्रहार करनेके लिये उद्यत हो हाथी, घोड़े तथा रथसमूहोंद्वारा पृथ्वीको कम्पित करते हुए नगरसे बाहर निकले

अध्याय 118

श्लोक 100

वृतो दैत्यगणैः सार्द्धं नरकः कालसन्निभः ।भेरीशङ्खमृदङ्गानां पणवानां सहस्रशः

vṛto daityagaṇaiḥ sārddhaṃ narakaḥ kālasannibhaḥ | bherīśaṅkhamṛdaṅgānāṃ paṇavānāṃ sahasraśaḥ

श्लोक 100–103 का हिन्दी अर्थ

दैत्य- समूहोंसे घिरे हुए कालसदृश नरकासुरने बजते हुए श्लु, भेरी, मृदद्ध तथा पणव आदि सहस्त्रों वाद्योंका मेघकी गर्जनाके समान गम्भीर शब्द सुना। वे सभी विकराल मुखवाले निशाचर जहाँ कृष्ण थे, उधर ही जाकर ग नाप या परिमाण, जो किसीके मतसे सौ हाथका और किसीके गरुड़को घेरकर खड़े हो गये और सब-के-सब संगठित होकर युद्ध करने लगे। उन समस्त सैनिकोंने बाणोंकी बड़ी भारी वर्षा करके भगवानूको ढक दिया। उन्होंने कई सहसख्र शक्ति, शूल, गदा, प्रास, तोमर और सायकोंका प्रहार करके आकाशको आच्छादित कर दिया

अध्याय 118

श्लोक 101

शुश्राव वाद्यमानानां जीमूतनिनदोपमम् ।यतः कृष्णस्ततो गत्वा सर्वे ते विकृताननाः

śuśrāva vādyamānānāṃ jīmūtaninadopamam | yataḥ kṛṣṇastato gatvā sarve te vikṛtānanāḥ

अर्थ श्लोक 100 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 102

परिवार्य गरुत्मन्तं सर्वेऽयुध्यन्त सङ्गताः ।महता छादयामासुः शरवर्षेण सैनिकाः

parivārya garutmantaṃ sarve'yudhyanta saṅgatāḥ | mahatā chādayāmāsuḥ śaravarṣeṇa sainikāḥ

अर्थ श्लोक 100 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 103

शक्तिशूलगदाप्रासांस्तोमरान्सायकान्बहून् ।आकाशं छादयामासुर्विमुञ्चन्तः सहस्रशः

śaktiśūlagadāprāsāṃstomarānsāyakānbahūn | ākāśaṃ chādayāmāsurvimuñcantaḥ sahasraśaḥ

अर्थ श्लोक 100 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 104

कृष्णः कृष्णाम्बुदाकारः शार्ङ्गं गृह्य धनुस्ततः ।विस्फार्य सुमहच्चापं धनुर्जलदनिःस्वनम्

kṛṣṇaḥ kṛṣṇāmbudākāraḥ śārṅgaṃ gṛhya dhanustataḥ | visphārya sumahaccāpaṃ dhanurjaladaniḥsvanam

श्लोक 104–105 का हिन्दी अर्थ

काले मेघके समान श्यामसुन्दर शरीरवाले जनार्दन श्रीकृष्णने मेघकी गर्जनाके समान गम्भीर ध्वनि करनेवाले शा नामक सुविशाल धनुषको हाथमें लेकर उसे खींचा और दानवॉपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी। उस बाणवर्षासे भयभीत हो असुरोंकी वह सेना उस महासमरसे भाग खड़ी हुई

अध्याय 118

श्लोक 105

व्यसृजच्छरवर्षाणि दानवानां जनार्दनः ।शरवर्षेण तत्सैन्यं व्यद्रवत् तु महाहवात्

vyasṛjaccharavarṣāṇi dānavānāṃ janārdanaḥ | śaravarṣeṇa tatsainyaṃ vyadravat tu mahāhavāt

अर्थ श्लोक 104 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 106

तद् युद्धमभवद् घोरं घोररूपेण रक्षसा ।भग्नव्यूहाश्च ते सर्वे कृष्णबाणप्रपीडिताः

tad yuddhamabhavad ghoraṃ ghorarūpeṇa rakṣasā | bhagnavyūhāśca te sarve kṛṣṇabāṇaprapīḍitāḥ

हिन्दी अर्थ

उस भयंकर रूपधारी राक्षसके साथ श्रीकृष्णका घोर युद्ध हुआ | वे सभी दानव श्रीकृष्णके बाणोंसे अत्यन्त पीड़ित हो अपनी सेनाका व्यूह भंग करके भाग गये

अध्याय 118

श्लोक 107

केचिच्छिन्नभुजाश्चैव च्छिन्नग्रीवाशिराननाः ।केचिच्चक्रद्विधाच्छिन्नाः केचिद् बाणार्दितोरसः

kecicchinnabhujāścaiva cchinnagrīvāśirānanāḥ | keciccakradvidhācchinnāḥ kecid bāṇārditorasaḥ

हिन्दी अर्थ

किन्हींकी भुजाएँ कट गयी थीं, किन्हींके कण्ठ, मस्तक और मुख छिन्न-भिन्न हो गये थे। किन्हींके चक्रद्वारा दो टुकड़े हो गये थे और किन्हींके वक्ष:स्थल बाणोंके आघातसे पीड़ित हो रहे थे

अध्याय 118

श्लोक 108

केचिद् द्विधाकृताः शक्त्या गजाश्वरथवाहनाः ।केचित्कौमोदकीभिन्नाः केचिच्चक्रविदारिताः

kecid dvidhākṛtāḥ śaktyā gajāśvarathavāhanāḥ | kecitkaumodakībhinnāḥ keciccakravidāritāḥ

हिन्दी अर्थ

कोई हाथी, घोड़े और रथोंपर सवार होकर युद्ध करनेवाले योद्धा शक्तिके प्रहारसे दो टूक हो गये थे । कोई कौमोदकी गदाके आधघातसे पिस गये थे तथा कितने ही चक्रद्वारा विदीर्ण कर दिये ये थे

अध्याय 118

श्लोक 109

एवं विमथिता सर्वा नराश्वरथवाहिनी ।तत्रासीन्नरकेणास्य युद्धं परमदारुणम्

evaṃ vimathitā sarvā narāśvarathavāhinī | tatrāsīnnarakeṇāsya yuddhaṃ paramadāruṇam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार मनुष्य, घोड़े, रथ और हाथियोंसे युक्त वह सारी सेना मथ डाली गयी थी । वहाँ नरकासुरके पाथ भगवान्‌ श्रीकृष्णका अत्यन्त दारुण युद्ध हुआ था

अध्याय 118

श्लोक 110

यत् समासेन वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ।त्रासनः सुरसङ्घानां नरकः पुरुषोत्तमम्

yat samāsena vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu | trāsanaḥ surasaṅghānāṃ narakaḥ puruṣottamam

श्लोक 110–114 का हिन्दी अर्थ

यहाँ मैं संक्षेपसे जो कुछ बता रहा हूँ, वह रे मुखसे सुनो । देवसमूहको त्रास देनेवाला तेजस्वी नरकासुर मधुकी भाँति मधुसूदन भगवान्‌ पुरुषोत्तमके साथ युद्ध करने लगा । उसके नेत्रप्रान्त क्रोधसे लाल हो रहे थे और उसकी आकृति मेघके समान काली थी

अध्याय 118

श्लोक 111

योधयामास तेजस्वी मधुवन्मधुसूदनम् ।क्रोधरक्तान्तनयनो नरको घनसन्निभः

yodhayāmāsa tejasvī madhuvanmadhusūdanam | krodharaktāntanayano narako ghanasannibhaḥ

अर्थ श्लोक 110 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 112

जग्राह कार्मुकं वीरः शक्रचापमिवोच्छ्रितम् ।तथार्ककिरणप्रख्यं बाणं जग्राह केशवः

jagrāha kārmukaṃ vīraḥ śakracāpamivocchritam | tathārkakiraṇaprakhyaṃ bāṇaṃ jagrāha keśavaḥ

अर्थ श्लोक 110 के साथ

English

Arjuna said:—O foremost of the Bharata race, within a moment we reached the boundary of the village and encamped because all our animals were tired (1). O descendant of Kuru, a few moments after encircled by the huge Vrishni army I entered into the city (2). At that time all was ablaze and burning vultures and beasts frighted me (3). Huge and black fire-brands fell down, the sun was shorn of its effulgence and the earth trembled (4). Beholding those dreadful and hair-stirring evil omens, I, filled with anxiety, ordered my soldiers to get ready. Hearing it the great car warriors of the Vrishni and Andhaka families headed by Yuyudhana got ready their respective cars and I too put on my arms

अध्याय 118

श्लोक 113

दिव्येनास्त्रेण समरे पूरयामास तं रथम् ।उत्तमास्त्रं महापातं मुमोच नरको बली

divyenāstreṇa samare pūrayāmāsa taṃ ratham | uttamāstraṃ mahāpātaṃ mumoca narako balī

अर्थ श्लोक 110 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 114

बज्रविस्कूर्जिताकारमायान्तं वीक्ष्य केशवः ।चिच्छेदास्त्रं महाभागश्चक्रेण मधुसूदनः

bajraviskūrjitākāramāyāntaṃ vīkṣya keśavaḥ | cicchedāstraṃ mahābhāgaścakreṇa madhusūdanaḥ

अर्थ श्लोक 110 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 115

व्यहनत् सारथिं चास्य शरैकेण जनार्दनः ।स रथं सध्वजं साश्वं जघान दशभिः शरैः

vyahanat sārathiṃ cāsya śaraikeṇa janārdanaḥ | sa rathaṃ sadhvajaṃ sāśvaṃ jaghāna daśabhiḥ śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान्‌ श्रीकृष्णने [क बाणसे उसके सारधिको मार डाला और दस बाणोंसे वज और घोड़ोंसहित उस रथका संहार कर डाला

अध्याय 118

श्लोक 116

तनुत्रं चैव चिच्छेद शरेण मधुसूदनः ।ततो विमुक्तकवचः सर्पस्येव तनुर्यथा

tanutraṃ caiva ciccheda śareṇa madhusūdanaḥ | tato vimuktakavacaḥ sarpasyeva tanuryathā

हिन्दी अर्थ

इसके बाद मधुसूदनने एक बाणसे उसके कवचको काट गिराया। कवच कट जानेपर उसका शरीर केंचुलसे निकले हुए सर्पके समान प्रतीत होने लगा

अध्याय 118

श्लोक 117

हताश्वोऽपि रणे वीरो वितनुत्रश्च दानवः ।जग्राह विमलज्वालं लोहभारार्पितं दृढम्

hatāśvo'pi raṇe vīro vitanutraśca dānavaḥ | jagrāha vimalajvālaṃ lohabhārārpitaṃ dṛḍham

श्लोक 117–123 का हिन्दी अर्थ

घोड़ोंके मारे जाने तथा कवचके कट जानेपर भी रणभूमिमें खड़े हुए उस दानव वीरने एक निर्मल ज्वालासे युक्त, लोहभारसे सम्पन्न और सुद्ढ़ शूल हाथमें लिया, जो इन्द्रके वज्रकी भाँति प्रकाशित हो रहा था। उसने उस शूलको सहसा घुमाकर छोड़ दिया। उस सुवर्णभूषित शूलको अपनी ओर आता देख अद्भुत- कर्मा श्रीकृष्णने एक क्षुरप्रके द्वारा उसके दो टुकड़े कर डाले। उस समय उनका उस भयानक रूपधारी विशालकाय राक्षस नरकके साथ शस्त्रोंके सम्पात एवं महाघातसे युक्त घोर युद्ध हुआ | उग्र चक्रधारी मधुसूदनने दो घड़ीतक नरकासुरके साथ युद्ध किया। तत्पश्चात्‌ प्रज्वलित चक्रद्वारा उसके शरीरके दो टुकड़े कर डाले। चक्रसे दो टूक हुआ नरकासुरका शरीर पृथ्वीपर गिर पड़ा, मानो किसी पर्वतका शिखर वज्रके आघातसे दो भागोंमें विभक्त होकर धराशायी हो गया हो। देवेधर श्रीकृष्णसे टक्कर लेकर वह सूर्यकी भाँति अस्ताचलको चला गया। चक्रसे शरीरके टूक-टूक हो जानेपर वह दानव रणभूमिमें गिर पड़ा। उस समय वह वत्रके प्रहारसे विदीर्ण हुए गेरूके पहाड़-जैसा जान पड़ता था

अध्याय 118

श्लोक 118

आविध्य सहसा मुक्तं शूलमिन्द्राशनिप्रभम् ।तदापतत् स सम्प्रेक्ष्य शूलं हेमपरिष्कृतम्

āvidhya sahasā muktaṃ śūlamindrāśaniprabham | tadāpatat sa samprekṣya śūlaṃ hemapariṣkṛtam

अर्थ श्लोक 117 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 119

द्विधा छिन्नं क्षुरप्रेण कृष्णेनाद्भुतकर्मणा ।तद् युद्धमभवद् घोरं घोररूपेण रक्षसा

dvidhā chinnaṃ kṣurapreṇa kṛṣṇenādbhutakarmaṇā | tad yuddhamabhavad ghoraṃ ghorarūpeṇa rakṣasā

अर्थ श्लोक 117 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 120

शस्त्रपातमहाघातं नरकेण महात्मना ।मुहूर्तं योधयामास नरकं मधुसूदनः

śastrapātamahāghātaṃ narakeṇa mahātmanā | muhūrtaṃ yodhayāmāsa narakaṃ madhusūdanaḥ

अर्थ श्लोक 117 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 121

अथोग्रचक्रश्चक्रेण प्रदीप्तेनाकरोद् द्विधा ।चक्रद्विधाकृतं तस्य शरीरमपतद् भुवि

athogracakraścakreṇa pradīptenākarod dvidhā | cakradvidhākṛtaṃ tasya śarīramapatad bhuvi

अर्थ श्लोक 117 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 122

विभक्तं कुलिशेनैव गिरेः शृङ्गं द्विधाकृतम् ।कृष्णमासाद्य देवेशं जगामास्तमिवांशुमान्

vibhaktaṃ kuliśenaiva gireḥ śṛṅgaṃ dvidhākṛtam | kṛṣṇamāsādya deveśaṃ jagāmāstamivāṃśumān

अर्थ श्लोक 117 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 123

चक्रोत्कृन्तितगात्रोऽसौ दानवः पतितो रणे ।वज्रप्रहारनिर्भिन्नं यथा गैरिकपर्वतम्

cakrotkṛntitagātro'sau dānavaḥ patito raṇe | vajraprahāranirbhinnaṃ yathā gairikaparvatam

अर्थ श्लोक 117 के साथ

अध्याय 118

श्लोक 124

भूमिस्तु पतितं पुत्रं निरीक्ष्यादाय कुण्डले ।उपातिष्ठत गोविन्दं वचनं चेदमब्रवीत्

bhūmistu patitaṃ putraṃ nirīkṣyādāya kuṇḍale | upātiṣṭhata govindaṃ vacanaṃ cedamabravīt

हिन्दी अर्थ

अपने पुत्रको गिरा हुआ देख मूर्तिमती भूमिदेवी अदितिके दोनों कुण्डल ले गोविन्दकी सेवामें उपस्थित हुई और इस प्रकार बोली—

English

Arjuna said:—O foremost of the Bharata race, within a moment we reached the boundary of the village and encamped because all our animals were tired (1). O descendant of Kuru, a few moments after encircled by the huge Vrishni army I entered into the city (2). At that time all was ablaze and burning vultures and beasts frighted me (3). Huge and black fire-brands fell down, the sun was shorn of its effulgence and the earth trembled (4). Beholding those dreadful and hair-stirring evil omens, I, filled with anxiety, ordered my soldiers to get ready. Hearing it the great car warriors of the Vrishni and Andhaka families headed by Yuyudhana got ready their respective cars and I too put on my arms

अध्याय 118

श्लोक 125

दत्तस्त्वयैव गोविन्द त्वयैव विनिपातितः ।यथेच्छसि तथा क्रीड बालः क्रीडनकैरिव

dattastvayaiva govinda tvayaiva vinipātitaḥ | yathecchasi tathā krīḍa bālaḥ krīḍanakairiva

श्लोक 125–126 का हिन्दी अर्थ

गोविन्द! आपहीने मुझे यह पुत्र प्रदान किया था और आपहीने इसे मार गिराया। प्रभो ! आपकी जैसी इच्छा हो वैसी क्रीडा कीजिये, ठीक वैसे ही, जैसे बालक खिलौनोंसे खेला करता है। देव! ये ही वे दोनों कुण्डल हैं, इन्हें लीजिये और उस नरकासुरकी संतानका पालन कीजिये '

English

Arjuna said:—O foremost of the Bharata race, within a moment we reached the boundary of the village and encamped because all our animals were tired (1). O descendant of Kuru, a few moments after encircled by the huge Vrishni army I entered into the city (2). At that time all was ablaze and burning vultures and beasts frighted me (3). Huge and black fire-brands fell down, the sun was shorn of its effulgence and the earth trembled (4). Beholding those dreadful and hair-stirring evil omens, I, filled with anxiety, ordered my soldiers to get ready. Hearing it the great car warriors of the Vrishni and Andhaka families headed by Yuyudhana got ready their respective cars and I too put on my arms

अध्याय 118

श्लोक 126

इमे ते कुण्डले देव प्रजास्तस्यानुपालय

ime te kuṇḍale deva prajāstasyānupālaya

अर्थ श्लोक 125 के साथ

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.