Parva 2, Adhyāya 52

शाल्वस्य कथनानुसारेण जरासन्धादिभिः नरेशेभिः शाल्वमेव कालयवनसमीपे दूतरूपेण प्रेषणं ततः प्रयाते वसुदेवपुत्रे नराधिपा भूषणभूषिताङ्गाः ।सभां समाजग्मुः सुरेन्द्रकल्पाः प्रबोधनार्थं गमनोत्सवास्ते॥ 1 ॥

śālvasya kathanānusāreṇa jarāsandhādibhiḥ nareśebhiḥ śālvameva kālayavanasamīpe dūtarūpeṇa preṣaṇaṃ tataḥ prayāte vasudevaputre narādhipā bhūṣaṇabhūṣitāṅgāḥ | sabhāṃ samājagmuḥ surendrakalpāḥ prabodhanārthaṃ gamanotsavāste

सभागतान् सोमरविप्रकाशान् सुखोपविष्टान् रुचिरासनेषु ।समीक्ष्य राजा सुनयार्थवादी जगाद वाक्यं नरराजसिंहः॥ 2 ॥

sabhāgatān somaraviprakāśān sukhopaviṣṭān rucirāsaneṣu | samīkṣya rājā sunayārthavādī jagāda vākyaṃ nararājasiṃhaḥ

स्वयंवरकृतं दोषं विदित्वा वो नराधिपाः ।क्षन्तव्यो मम वृद्धस्य दुर्दग्धस्य फलोदयम्॥ 3 ॥

svayaṃvarakṛtaṃ doṣaṃ viditvā vo narādhipāḥ | kṣantavyo mama vṛddhasya durdagdhasya phalodayam

एवमाभाष्य तान् सर्वान् सत्कृत्य च यथाविधि ।ततो विसर्जयामास नृपांस्तान् मध्यदेशजान्॥ 4 ॥

evamābhāṣya tān sarvān satkṛtya ca yathāvidhi | tato visarjayāmāsa nṛpāṃstān madhyadeśajān

पूर्वपश्चिमजांश्चैव उत्तरापथिकानपि ।येऽपि सर्वे महेष्वासाः प्रहृष्टमनसो नराः॥ 5 ॥

pūrvapaścimajāṃścaiva uttarāpathikānapi | ye'pi sarve maheṣvāsāḥ prahṛṣṭamanaso narāḥ

यथार्हेण च सम्पूज्य जग्मुस्ते नरपुङ्गवाः ।जरासन्धः सुनीथश्च दन्तवक्त्रश्च वीर्यवान्॥ 6 ॥

yathārheṇa ca sampūjya jagmuste narapuṅgavāḥ | jarāsandhaḥ sunīthaśca dantavaktraśca vīryavān

शाल्वः सौभपतिश्चैव महाकूर्मश्च पार्थिवः ।क्रथकैशिकमुख्याश्च नृपाः प्रवरवंशजाः॥ 7 ॥

śālvaḥ saubhapatiścaiva mahākūrmaśca pārthivaḥ | krathakaiśikamukhyāśca nṛpāḥ pravaravaṃśajāḥ

वेणुदारिश्च राजर्षिः काश्मीराधिपतिस्तथा ।एते चान्ये च बहवो दक्षिणापथिका नृपाः॥ 8 ॥

veṇudāriśca rājarṣiḥ kāśmīrādhipatistathā | ete cānye ca bahavo dakṣiṇāpathikā nṛpāḥ

श्रोतुकामा रहो वाक्यं स्थिता वै भीष्मकान्तिके ।तान् वै समीक्ष्य राजेन्द्रः स राजा भीष्मको बली॥ 9 ॥

śrotukāmā raho vākyaṃ sthitā vai bhīṣmakāntike | tān vai samīkṣya rājendraḥ sa rājā bhīṣmako balī

स्नेहपूर्णेन मनसा स्थितांस्तानवनीश्वरान् ।त्रिवर्गसहितं श्लक्ष्णं षड्गुणालङ्कृतं शुभम्॥ 10 ॥

snehapūrṇena manasā sthitāṃstānavanīśvarān | trivargasahitaṃ ślakṣṇaṃ ṣaḍguṇālaṅkṛtaṃ śubham

उवाच नयसम्पन्नं स्निग्धगम्भीरया गिरा ।भवतामवनीशानां समालोक्य नयान्वितम॥ 11 ॥

uvāca nayasampannaṃ snigdhagambhīrayā girā | bhavatāmavanīśānāṃ samālokya nayānvitama

वचनं व्याहृतं श्रुत्वा कृतवान् कार्यमीदृशम् ।सद्भिर्भवद्भिः क्षन्तव्यं वयं नित्यापराधिनः॥ 12 ॥

vacanaṃ vyāhṛtaṃ śrutvā kṛtavān kāryamīdṛśam | sadbhirbhavadbhiḥ kṣantavyaṃ vayaṃ nityāparādhinaḥ

एवमुक्त्वा तु राजा स भीष्मको नयकोविदः ।उवाच सुतमुद्दिश्य वचनं राजसंसदि॥ 13 ॥

evamuktvā tu rājā sa bhīṣmako nayakovidaḥ | uvāca sutamuddiśya vacanaṃ rājasaṃsadi

पुत्रस्य चेष्टामालोक्य त्रासाकुलितलोचनः ।मन्ये बालानिमाँल्लोकान् स एष पुरुषः परः॥ 14 ॥

putrasya ceṣṭāmālokya trāsākulitalocanaḥ | manye bālānimā~llokān sa eṣa puruṣaḥ paraḥ

कीर्तिः कीर्तिमतां श्रेष्ठो यशश्च विपुलं तथा ।स्थापितं भुवि मर्त्येऽस्मिन् स्वबाहुबलमूर्जितम्॥ 15 ॥

kīrtiḥ kīrtimatāṃ śreṣṭho yaśaśca vipulaṃ tathā | sthāpitaṃ bhuvi martye'smin svabāhubalamūrjitam

धन्या खलु महाभागा देवकी योषितां वरा ।पुत्रं त्रिभुवनश्रेष्ठं कृत्वा गर्भेण केशवम्॥ 16 ॥

dhanyā khalu mahābhāgā devakī yoṣitāṃ varā | putraṃ tribhuvanaśreṣṭhaṃ kṛtvā garbheṇa keśavam

कृष्णं कमलपत्राक्षं श्रीपुञ्जममरार्चितम् ।नेत्राभ्यां स्नेहपूर्णाभ्यां वीक्षते मुखपङ्कजम्॥ 17 ॥

kṛṣṇaṃ kamalapatrākṣaṃ śrīpuñjamamarārcitam | netrābhyāṃ snehapūrṇābhyāṃ vīkṣate mukhapaṅkajam

एवं लालप्यमानं तु राजानं राजसंसदि ।उवाच श्लक्ष्णया वाचा शाल्वराजो महाद्युतिः॥ 18 ॥

evaṃ lālapyamānaṃ tu rājānaṃ rājasaṃsadi | uvāca ślakṣṇayā vācā śālvarājo mahādyutiḥ

अलं खेदेन राजेन्द्र सुताय रिपुमर्दिने ।क्षत्रियस्य रणे राजन् ध्रुवं जयपराजयौ॥ 19 ॥

alaṃ khedena rājendra sutāya ripumardine | kṣatriyasya raṇe rājan dhruvaṃ jayaparājayau

नियता गति मर्त्यानामेष धर्मः सनातनः ।बलकेशवयोरन्यस्तृतीयः कः पुमानिह॥ 20 ॥

niyatā gati martyānāmeṣa dharmaḥ sanātanaḥ | balakeśavayoranyastṛtīyaḥ kaḥ pumāniha

रणे योधयितुं शक्तस्तव पुत्रं महाबलम् ।रथातिरथवृन्दानामेक एव रणाजिरे॥ 21 ॥

raṇe yodhayituṃ śaktastava putraṃ mahābalam | rathātirathavṛndānāmeka eva raṇājire

रिपून् बाधयितुं शक्तो धनुर्गृह्य महाभुजः ।भार्गवास्त्रं महारौद्रं देवैरपि दुरासदम्॥ 22 ॥

ripūn bādhayituṃ śakto dhanurgṛhya mahābhujaḥ | bhārgavāstraṃ mahāraudraṃ devairapi durāsadam

सृजतो बाहुवीर्येण कः पुमान् प्रसहिष्यति ।अयं तु पुरुषः कृष्णो ह्यनादिनिधनोऽव्ययः॥ 23 ॥

sṛjato bāhuvīryeṇa kaḥ pumān prasahiṣyati | ayaṃ tu puruṣaḥ kṛṣṇo hyanādinidhano'vyayaḥ

तं विजेता नृलोकेऽस्मिन् नापि शूलधरः स्वयम् ।तव पुत्रो महाराज सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्॥ 24 ॥

taṃ vijetā nṛloke'smin nāpi śūladharaḥ svayam | tava putro mahārāja sarvaśāstrārthatattvavit

विदित्वा देवमीशानं न योधयति केशवम् ।अद्य तस्य रणे जेता यवनाधिपतिर्नृप॥ 25 ॥

viditvā devamīśānaṃ na yodhayati keśavam | adya tasya raṇe jetā yavanādhipatirnṛpa

स कालयवनो नाम अवध्यः केशवस्य ह ।तप्त्वा सुदारुणं घोरं तपः परमदुश्चरम्॥ 26 ॥

sa kālayavano nāma avadhyaḥ keśavasya ha | taptvā sudāruṇaṃ ghoraṃ tapaḥ paramaduścaram

रुद्रमाराधयामास द्वादशाब्दानयोऽशनः ।पुत्रकामेन मुनिना तोष्य रुद्रात्सुतो वृतः॥ 27 ॥

rudramārādhayāmāsa dvādaśābdānayo'śanaḥ | putrakāmena muninā toṣya rudrātsuto vṛtaḥ

माथुराणामवध्योऽयं भवेदिति च शङ्करात् ।एवमस्त्विति रुद्रोऽपि प्रददौ मुनये सुतम्॥ 28 ॥

māthurāṇāmavadhyo'yaṃ bhavediti ca śaṅkarāt | evamastviti rudro'pi pradadau munaye sutam

एवं गार्ग्यस्य तनयः श्रीमान् रुद्रवरोद्भवः ।माथुराणामवध्योऽयं मथुरायां विशेषतः॥ 29 ॥

evaṃ gārgyasya tanayaḥ śrīmān rudravarodbhavaḥ | māthurāṇāmavadhyo'yaṃ mathurāyāṃ viśeṣataḥ

कृष्णोऽपि बलवानेष माथुरो जातवानयम् ।स जेष्यति रणे कृष्णं मथुरायां समागतः॥ 30 ॥

kṛṣṇo'pi balavāneṣa māthuro jātavānayam | sa jeṣyati raṇe kṛṣṇaṃ mathurāyāṃ samāgataḥ

मन्यध्वं यदि वा युक्तां नृपा वाचं मयेरिताम् ।तत्र दूतं विसृजध्वं यवनेन्द्रपुरं प्रति॥ 31 ॥

manyadhvaṃ yadi vā yuktāṃ nṛpā vācaṃ mayeritām | tatra dūtaṃ visṛjadhvaṃ yavanendrapuraṃ prati

श्रुत्वा सौभपतेर्वाक्यं सर्वे ते नृपसत्तमाः ।कुर्म इत्यब्रुवन् हृष्टा जरासन्धं महाबलम्॥ 32 ॥

śrutvā saubhapatervākyaṃ sarve te nṛpasattamāḥ | kurma ityabruvan hṛṣṭā jarāsandhaṃ mahābalam

स तेषां वचनं क्षुत्वा जरासन्धो महीपतिः ।बभूव विमना राजन् ब्रह्मणो वचनं स्मरन्॥ 33 ॥

sa teṣāṃ vacanaṃ kṣutvā jarāsandho mahīpatiḥ | babhūva vimanā rājan brahmaṇo vacanaṃ smaran

मां समाश्रित्य पूर्वस्मिन् नृपा नृपभयार्दिताः ।प्राप्नुवन्ति हृतं राज्यं सभृत्यबलवाहनम्॥ 34 ॥

māṃ samāśritya pūrvasmin nṛpā nṛpabhayārditāḥ | prāpnuvanti hṛtaṃ rājyaṃ sabhṛtyabalavāhanam

इह सञ्चोद्यते भूपैः परसंश्रयहेतुना ।कन्येव स्वपतिद्वेषादन्यं रतिपरायणा॥ 35 ॥

iha sañcodyate bhūpaiḥ parasaṃśrayahetunā | kanyeva svapatidveṣādanyaṃ ratiparāyaṇā

अहो सुबलवद् दैवमशक्यं विनिवर्तितुम् ।यदहं कृष्णभीतोऽन्यं संश्रयामि बलाधिकम्॥ 36 ॥

aho subalavad daivamaśakyaṃ vinivartitum | yadahaṃ kṛṣṇabhīto'nyaṃ saṃśrayāmi balādhikam

नूनं योगविहीनोऽहं कारयिष्ये पराश्रयम् ।श्रेयो हि मरणं मह्यं न चान्यं संश्रये नृपाः॥ 37 ॥

nūnaṃ yogavihīno'haṃ kārayiṣye parāśrayam | śreyo hi maraṇaṃ mahyaṃ na cānyaṃ saṃśraye nṛpāḥ

कृष्णो वा बलदेवो वा योवासौ वा नराधिपः ।हन्तारं प्रतियोत्स्यामि यथा ब्राह्मप्रचोदितः॥ 38 ॥

kṛṣṇo vā baladevo vā yovāsau vā narādhipaḥ | hantāraṃ pratiyotsyāmi yathā brāhmapracoditaḥ

एषा मे निश्चिता बुद्धिरेतत्सत् पुरुषव्रतम् ।अतोऽन्यथा न शक्तोऽहं कर्तुं परसमाश्रयम्॥ 39 ॥

eṣā me niścitā buddhiretatsat puruṣavratam | ato'nyathā na śakto'haṃ kartuṃ parasamāśrayam

भवतां साधुवृत्तानामाबाधं न करोति सः ।तेन दूतं प्रदास्यामि नृपाणां रक्षणाय वै॥ 40 ॥

bhavatāṃ sādhuvṛttānāmābādhaṃ na karoti saḥ | tena dūtaṃ pradāsyāmi nṛpāṇāṃ rakṣaṇāya vai

व्योममार्गेण यातव्यं यथा कृष्णो न बाधते ।गच्छन्तमनुचिन्त्यैवं प्रेषयध्वं नृपोत्तमाः॥ 41 ॥

vyomamārgeṇa yātavyaṃ yathā kṛṣṇo na bādhate | gacchantamanucintyaivaṃ preṣayadhvaṃ nṛpottamāḥ

अयं सौभपतिः श्रीमाननलार्केन्दुविक्रमः ।रथेनादित्यवर्णेन प्रयाति स्वपुरं बली॥ 42 ॥

ayaṃ saubhapatiḥ śrīmānanalārkenduvikramaḥ | rathenādityavarṇena prayāti svapuraṃ balī

यवनेन्द्रो यथाभ्येति नरेन्द्राणां समागमम् ।वचनं च तथास्माभिर्दूत्ये नः कृष्णविग्रहे॥ 43 ॥

yavanendro yathābhyeti narendrāṇāṃ samāgamam | vacanaṃ ca tathāsmābhirdūtye naḥ kṛṣṇavigrahe

पुनरेवाब्रवीद् राजा सौभस्य पतिमूर्जितम ।गच्छ सर्वनरेन्द्राणां साहाय्यं कुरु मानद॥ 44 ॥

punarevābravīd rājā saubhasya patimūrjitama | gaccha sarvanarendrāṇāṃ sāhāyyaṃ kuru mānada

यवनेन्द्रो यथा याति यथा कृष्णं विजेष्यति ।यथा वयं च तुष्यामस्तथा नीतिर्विधीयताम्॥ 45 ॥

yavanendro yathā yāti yathā kṛṣṇaṃ vijeṣyati | yathā vayaṃ ca tuṣyāmastathā nītirvidhīyatām

एवं सन्दिश्य सर्वांस्तान् भीष्मकं पूज्य धर्मतः ।प्रययौ स्वपुरं राजा स्वेन सैन्येन संवृतः॥ 46 ॥

evaṃ sandiśya sarvāṃstān bhīṣmakaṃ pūjya dharmataḥ | prayayau svapuraṃ rājā svena sainyena saṃvṛtaḥ

शाल्वोऽपि नृपतिश्रेष्ठस्तांश्च सम्पूज्य धर्मतः ।जगामाकाशमार्गेण रथेनानिलरंहसा॥ 47 ॥

śālvo'pi nṛpatiśreṣṭhastāṃśca sampūjya dharmataḥ | jagāmākāśamārgeṇa rathenānilaraṃhasā

तेऽपि सर्वे महीपाला दक्षिणापथवासिनः ।अनुव्रज्य जरासन्धं गताः स्वनगरं प्रति॥ 48 ॥

te'pi sarve mahīpālā dakṣiṇāpathavāsinaḥ | anuvrajya jarāsandhaṃ gatāḥ svanagaraṃ prati

भीष्मकः सह पुत्रेण तावुभौ चिन्त्य दुर्नयम ।स्वे गृहे न्यवसद् दीनः कृष्णमेवानुचिन्तयन्॥ 49 ॥

bhīṣmakaḥ saha putreṇa tāvubhau cintya durnayama | sve gṛhe nyavasad dīnaḥ kṛṣṇamevānucintayan

विदिता रुक्मिणी साध्वी स्वयंवरनिवर्तनम् ।कृप्णस्यागमनाद्धेतोर्नृपाणां दोषदर्शनम्॥ 50 ॥

viditā rukmiṇī sādhvī svayaṃvaranivartanam | kṛpṇasyāgamanāddhetornṛpāṇāṃ doṣadarśanam

गत्वा तु सा सखीमध्ये उवाच व्रीडितानना ।न चान्येषां नरेन्द्राणां पत्नी भवितुमुत्सहे ।कृष्णात् कमलपत्राक्षात्सत्यमेतद् वचो मम॥ 51 ॥

gatvā tu sā sakhīmadhye uvāca vrīḍitānanā | na cānyeṣāṃ narendrāṇāṃ patnī bhavitumutsahe | kṛṣṇāt kamalapatrākṣātsatyametad vaco mama