Garuda Purana
296
अध्याय 296 / 317

Book 3 - Adhyaya 8

17 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ17 श्लोक

अध्याय 296

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे कृष्णगरुडसंवादे देवादिस्तुतितत्तत्तारतम्यनिरूपणं नाम सप्तमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- ८ क्रतोरनन्तरं जातो मित्रो (श्रो) नाम खगेश्वर ।नारायणं जगद्योनिं स्तोतुं समुपचक्रमे

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe kṛṣṇagaruḍasaṃvāde devādistutitattattāratamyanirūpaṇaṃ nāma saptamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 8 kratoranantaraṃ jāto mitro (śro) nāma khageśvara / nārāyaṇaṃ jagadyoniṃ stotuṃ samupacakrame

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

"I, who am ignorant of reality, bow to your lotus-feet for release from the meshes of worldly existence—the feet that stop the rotation of life and death and constitute an abode for the well-being of the world. Lord Vasudeva alone knows all this, not I, nor fire, nor Brahma nor Visnu nor Siva, O lords of sages.

अध्याय 296

श्लोक 2

मित्र उवाच ।नतोस्म्यज्ञस्त्वच्चरणारविन्दं भवच्छिदं स्वस्त्ययनं भवच्छिदे ।वेद स्वयं भगवान्वासुदेवो नाहं नाग्निर्न त्रिदेवा मुनीन्द्राः

mitra uvāca / natosmyajñastvaccaraṇāravindaṃ bhavacchidaṃ svastyayanaṃ bhavacchide / veda svayaṃ bhagavānvāsudevo nāhaṃ nāgnirna tridevā munīndrāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Not to speak of others, even the chiefs among the devotees of Visnu do not know him. O lord, protect me ever from all others. I am inferior to Visvamitra, though 1 am twice superior to Parjanya. I cannot praise you enough, O lord.

अध्याय 296

श्लोक 3

अथापरे भागवतप्रधाना यदा न जानीयुरथापरे कुतः ।मां पाहि नित्यं परतोप्यधीश विश्वामित्रान्न्यून एवेति नित्यम् ।अहं पर्जन्यार्द्विगुण एव नित्यमतो मम स्तवने नास्ति शक्तिः

athāpare bhāgavatapradhānā yadā na jānīyurathāpare kutaḥ / māṃ pāhi nityaṃ paratopyadhīśa viśvāmitrānnyūna eveti nityam / ahaṃ parjanyārdviguṇa eva nityamato mama stavane nāsti śaktiḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Thus, having praised Hari, O lord, Mitra remained silent. Tara, who was junior to Mitra begn to praise the lord.

अध्याय 296

श्लोक 4

एवं स्तुत्वा हरिं मित्रस्तूष्णीमास तदा खग ।तदनन्तरजा तारा स्तोतुं समुपचक्रमे

evaṃ stutvā hariṃ mitrastūṣṇīmāsa tadā khaga / tadanantarajā tārā stotuṃ samupacakrame

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

O lord, I who am equal to Mitra, have fallen in their midst." O lord of birds, thereafter, Nirrti who was junior to Tara said.

अध्याय 296

श्लोक 5

तारोवाच अनन्येन तु भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् ।त्वत्कृते त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्वजनबान्धवाः

tārovāca ananyena tu bhāvena bhaktiṃ kurvanti ye dṛḍhām / tvatkṛte tyaktakarmāṇastyaktasvajanabāndhavāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

"People attain supreme position by Yoga and devotion directed to your lordship by rendering service to those who are superior to me in virtue.

अध्याय 296

श्लोक 6

त्वदाश्रयां कथां श्रुत्वा (दृष्ट्वा) शृण्वन्ति कथयन्ति च ।तथैते साधवो विष्णो सर्वसंगविवर्जिताः

tvadāśrayāṃ kathāṃ śrutvā (dṛṣṭvā) śṛṇvanti kathayanti ca / tathaite sādhavo viṣṇo sarvasaṃgavivarjitāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

By knowledge accompanied by detachment O lord, and by the control of mind, the devotees reach the highest ladder. Hence, protect me, O lord, who am equal to Tara in position.

अध्याय 296

श्लोक 7

तन्मध्ये पतितां पाहि सदा मित्रसमां प्रभो ।तारानन्तरजः प्राह निरृतिश्च खगेश्वर

tanmadhye patitāṃ pāhi sadā mitrasamāṃ prabho / tārānantarajaḥ prāha nirṛtiśca khageśvara

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

"Children arc born of semen by intercourse. Pros¬ perity accrues by your favour. Your narrative, O lord, that serves as the elixir of life, can take a devotee to the path of salvation.

अध्याय 296

श्लोक 8

निरृतिरुवाच ।योगेन त्वय्यर्पितया च भक्त्या संयान्ति लोकाः परमां गतिं च ।आसेवया सर्वगुणाधिकानां ज्ञानेन वैराग्ययुतेनदवे

nirṛtiruvāca / yogena tvayyarpitayā ca bhaktyā saṃyānti lokāḥ paramāṃ gatiṃ ca / āsevayā sarvaguṇādhikānāṃ jñānena vairāgyayutenadave

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

O lord of lords, let my devotion remain ever at the service of your feet. I am equal to Nirrti in status."

अध्याय 296

श्लोक 9

चित्तस्य निग्रहेणैव विष्णोर्यान्ति परं पदम् ।अतो मां पाहि दयया सदा तारासमं प्रभो ।तदनन्तरजा स्तोतुं प्रावही तं प्रचक्रमे

cittasya nigraheṇaiva viṣṇoryānti paraṃ padam / ato māṃ pāhi dayayā sadā tārāsamaṃ prabho / tadanantarajā stotuṃ prāvahī taṃ pracakrame

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Lord of the inter-spaces of quarters, Nirrti, Pravahi and the beloved of Pravaha—these four are Parjanyas, thrice superior in merit to others.

अध्याय 296

श्लोक 10

प्रवाह्युवाच ।सुताः प्रसंगेन भवन्ति वीर्यात्तव प्रसादात्परमाः सम्पदश्च ।या ह्युत्तमश्लोकरसायनाः कथास्तत्सेवनादास्त्वपवर्गवर्त्मनि

pravāhyuvāca / sutāḥ prasaṃgena bhavanti vīryāttava prasādātparamāḥ sampadaśca / yā hyuttamaślokarasāyanāḥ kathāstatsevanādāstvapavargavartmani

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Now, I shall tell you, O lord of birds, of the people who are junior to them.

अध्याय 296

श्लोक 11

भक्तिर्भवेत्सर्वदा देवदेव सदाप्यहं निरृतेः साम्यमेव ।सहर्भाष्यकोमित्रः त्कयीतारः प्रकीर्तिताः

bhaktirbhavetsarvadā devadeva sadāpyahaṃ nirṛteḥ sāmyameva / saharbhāṣyakomitraḥ tkayītāraḥ prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

"If all-joyous lord Krna be the conferer of salvation, if there be full devotion as the self-evident means of attaining release.

अध्याय 296

श्लोक 12

कोणाधिपो निरृतिश्च प्रावही प्रवहप्रिया ।चत्वार एते पर्जन्यात्त्रिगुणाः परिकीर्तिताः

koṇādhipo nirṛtiśca prāvahī pravahapriyā / catvāra ete parjanyāttriguṇāḥ parikīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

O lord, having said thus, Visvaksena remained

अध्याय 296

श्लोक 13

तदनन्तरजान्वक्ष्ये ताञ्छृणु त्वं खगेश्वर ।प्रवाहभार्यानन्तरजो विष्वक्सेनोथपार्षदः ।वायुपुत्रो महाभागः हरिं स्तोतुं प्रचक्रमे

tadanantarajānvakṣye tāñchṛṇu tvaṃ khageśvara / pravāhabhāryānantarajo viṣvaksenothapārṣadaḥ / vāyuputro mahābhāgaḥ hariṃ stotuṃ pracakrame

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Now I will tell of those born after them; hear them, O lord of birds. Born after the wife of Pravaha, Vishvaksena the attendant, the fortunate son of Vayu, began to praise Hari.

अध्याय 296

श्लोक 14

विष्वक्सेन उवाच ।भगवान्मोक्षदः कृष्णः पूर्णानन्दो सदायदि ।यदि स्यात्परमा भक्तिर्ह्य परोक्षत्वसाधना

viṣvaksena uvāca / bhagavānmokṣadaḥ kṛṣṇaḥ pūrṇānando sadāyadi / yadi syātparamā bhaktirhya parokṣatvasādhanā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Vishvaksena said: "The Lord Krishna, giver of liberation, full bliss — if there is always supreme devotion, which is the means to direct realization,

अध्याय 296

श्लोक 15

तथा स्वगुरुमारभ्य ब्रह्मान्तेषु च साधुषु ।तद्योग्यतानुसारेण भक्तिर्निष्कपटा यदि

tathā svagurumārabhya brahmānteṣu ca sādhuṣu / tadyogyatānusāreṇa bhaktirniṣkapaṭā yadi

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

and likewise sincere devotion toward the good, from one's own teacher up to Brahma, according to their worthiness,

अध्याय 296

श्लोक 16

तुलस्यादिषु जीवेषु यदि स्यात्प्रीतिरण्डज ।संस्मृतिश्च तदा नाशी भूयादेव न संशयः

tulasyādiṣu jīveṣu yadi syātprītiraṇḍaja / saṃsmṛtiśca tadā nāśī bhūyādeva na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

and if there is love, O egg-born one, for beings such as the tulasi, and remembrance, then surely there will be destruction [of bondage]; there is no doubt."

अध्याय 296

श्लोक 17

एवं स्तुत्त्वा महाभागो विष्वक्से नो महाप्रभो ।तूष्णीं बभूव गरुड प्राञ्जलिर्नम्रकन्धरः ।मित्रादहं न्यून एव नात्र कार्या विचारणा

evaṃ stuttvā mahābhāgo viṣvakse no mahāprabho / tūṣṇīṃ babhūva garuḍa prāñjalirnamrakandharaḥ / mitrādahaṃ nyūna eva nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Having praised thus, the fortunate Vishvaksena, O great lord, fell silent, O Garuda, with joined palms and neck bowed: "I am lower than Mitra; there is no need to consider this."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।