Garuda Purana
227
अध्याय 227 / 317

Book 1 - Adhyaya 228

20 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ20 श्लोक

अध्याय 227

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे भगवद्भक्तिविवरणं नाम सप्तविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- २२८ सूतौवाच ।मुक्तिहेतुमनाद्यन्तमजमव्ययमक्षयम् ।यो नमेत् सर्वलोकस्य नमस्यो जायते नरः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe bhagavadbhaktivivaraṇaṃ nāma saptaviṃśatyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 228 sūtauvāca / muktihetumanādyantamajamavyayamakṣayam / yo namet sarvalokasya namasyo jāyate naraḥ

हिन्दी अर्थ

द्वापरयुगके अन्तमें भगवान् श्रीहरि पृथ्वीके भारका हरण करते हैं।

English

I shall explain devotion to Visi;iu whereby every¬ thing can be secured. Han is not pleased by anything else so much as by devotion.

अध्याय 227

श्लोक 2

विष्णुमानन्दमद्वैतं विज्ञानं सर्वगं प्रभुम् ।प्रणमामि सदा भक्त्या चेतसा हृदयालयम्

viṣṇumānandamadvaitaṃ vijñānaṃ sarvagaṃ prabhum / praṇamāmi sadā bhaktyā cetasā hṛdayālayam

हिन्दी अर्थ

कलियुगमें धर्म एक पादपर अवस्थित रह जाता है । भगवान् अच्युत कृष्णवर्णके होते हें । उस कालमें लोग दुराचारी और निर्दय होने लगते हैं । मनुष्योंमें सत्त्व रज तथा तम-ये तीनों गुण दिखायी देते हैं। कालकी प्रेरणासे ये सभी गुण मनमें उत्पन्न होते हैं और परिवर्तित होते रहते हैं ।

English

Hwre are eight types of devotion. Even a Mleccha (outcaste) who is a great devotee b on a par with the greatest of brahmins and sages. He attains the greatest of goals.

अध्याय 227

श्लोक 3

यो ऽन्तस्तिष्ठन्नशेषस्य पश्यतीशः शुभाशुभम् ।तं सर्वसाक्षिणं विष्णुं नमस्ये परमेश्वरम्

yo 'ntastiṣṭhannaśeṣasya paśyatīśaḥ śubhāśubham / taṃ sarvasākṣiṇaṃ viṣṇuṃ namasye parameśvaram

हिन्दी अर्थ

हे शौनक! जब प्रवृद्ध सत्त्वगुणसे मन, बुद्धि और इन्द्रियाँ व्याप्त हो जाती हैं और लोगोंकी अनुरक्ति ज्ञानार्जन तथा तपश्चरणमें बढ़ जाती है तब सत्ययुग जानना चाहिए। जब मनुष्योंकी

English

A person who has mastered all the systems of

अध्याय 227

श्लोक 4

शक्तेनापि नमस्कारः प्रयुक्तश्चक्रपाणये ।संसारतृणवर्गाणामुद्वेजनकरो हि सः

śaktenāpi namaskāraḥ prayuktaścakrapāṇaye / saṃsāratṛṇavargāṇāmudvejanakaro hi saḥ

हिन्दी अर्थ

आसक्ति काम्यकर्म और यशमें होती है, उस समय रजोगुणकी प्रवृद्धिसे त्रेतायुग जानना चाहिए और तमोगुणकी प्रबलताके साथ रजोगुणकी वृद्धिके कारण जब लोगोंमें लोभ, असंतोष, मान, दम्भ और मत्सरके भाव प्रबल होते हैं और काम्य कर्मोमें आसक्ति बढ़ जाती है तब द्वापरयुग समझना चाहिए। जब सदा असत्य बोलने, आलस्य, नींद और हिंसा आदि साधनोंमें ही प्रवृत्ति हो

English

Those who are thus single-minded in their devotion to Lord are great favourites unto Him though he impartially loves everyone.

अध्याय 227

श्लोक 5

कृष्णे स्फुरज्जलधरोदरचारुकृष्णे लोकाधिकारपुरुषे परमप्रमेये ।एको हि भावगुणमात्रदृढप्रणामः सद्यः श्वपाकमपि साधयितुं सशक्तः

kṛṣṇe sphurajjaladharodaracārukṛṣṇe lokādhikārapuruṣe paramaprameye / eko hi bhāvaguṇamātradṛḍhapraṇāmaḥ sadyaḥ śvapākamapi sādhayituṃ saśaktaḥ

हिन्दी अर्थ

जाती है, शोक, मोह, भय और दीनताका भाव जब बढ़ जाता है, तब तमोगुणको सर्वाधिक प्रबल मानना चाहिए। यही काल कलियुग है।

English

O great sages, even those who perform great sacri¬ fices, even those who have learned the Vedas do not attain that goal which devotees attain.

अध्याय 227

श्लोक 6

प्रणम्य दण्डबद्भूमौ नमस्कारेण योर्ऽचयेत् ।स यां गतिमवाप्नोति न तां क्रतुशतैरपि

praṇamya daṇḍabadbhūmau namaskāreṇa yor'cayet / sa yāṃ gatimavāpnoti na tāṃ kratuśatairapi

हिन्दी अर्थ

इसी प्रकार जब लोग कामी हो जाते हैं, सहैव कटुवाणी बोलते हैं, जनपद चोर, डाकुओंसे भर भगवान् विष्णुकी महिमा, चतुष्पाद-धर्मनिरूपण

English

A person reckless about his conduct of life and duties according to the stage of his life is able to sanctify the entire world if he becomes a Vaifpava in the same way as the rising sun does.

अध्याय 227

श्लोक 7

दुर्गसंसारकान्ताराकूपारे ऽपि प्रधावताम् ।एकः कृष्णे नमस्कारो मुक्त्या तांस्तारयिष्यति

durgasaṃsārakāntārākūpāre 'pi pradhāvatām / ekaḥ kṛṣṇe namaskāro muktyā tāṃstārayiṣyati

हिन्दी अर्थ

लगते हैं, तपस्वी गाँवोंमें रहना प्रारम्भ कर देते हैं, संन्यासी अर्थलोभमें फँस जाते हैं, लोग लघु शरीर होनेपर भी अत्यधिक भोजन करते हैं और जो चोर हैं, उन्हें साधुके रूपमें लोग स्वीकार करने

English

Even ruthless wicked persons bent upon sinful acti¬ vities attain the greatest region on being devoted to Lord Narayana.

अध्याय 227

श्लोक 8

आसीनो वा शयानो वातिष्ठन् वा यत्र तत्र वा ।नमो नारायणायेति मन्त्रैकशरणो भवेत्

āsīno vā śayāno vātiṣṭhan vā yatra tatra vā / namo nārāyaṇāyeti mantraikaśaraṇo bhavet

हिन्दी अर्थ

लगते हैं, तब कलियुग ही मानना चाहिए। इस कलिकालमें भृत्यगण अपने स्वामीका तिरस्कार करते हैं, तपस्वी अपने व्रतोंका परित्याग कर देते हैं, शूद्र प्रतिग्रह लेने लगते हैं, वैश्य ब्राह्मणोंको सेवाको उपेक्षा कर स्वयं व्रत-परायण

English

To those men who roam about the world that U impassable due to diversified actions, the sole support is Janardam who is propitiated.

अध्याय 227

श्लोक 9

नारायणेति शब्दो ऽस्ति वागस्ति वशवर्तिनी ।तथापि नरके मूढाः पतन्तीति किमद्भुतम्

nārāyaṇeti śabdo 'sti vāgasti vaśavartinī / tathāpi narake mūḍhāḥ patantīti kimadbhutam

हिन्दी अर्थ

हो जाते हैं, धार्मिक भाव कम होनेसे सभी लोग बेचैन रहते हैं, संतानें धार्मिक शिक्षाका अभाव होनेसे पिशाचके समान बन जाती हैं, अन्यायसे अर्जित भोजनके द्वारा अग्निदेवको आहुति,

English

He who does not Hsten to the songs of praise of the divine qualities of the discus«beartng lord of lords (Vifu) is no better than a deaf man. He is to be banished from al! religious activities.

अध्याय 227

श्लोक 10

चतुर्मुखो वा यदि कोटिवक्त्रो भवेन्नरः कोपि विशुद्धचेताः ।स वै गुणानामयुतैकदेशं वदेन्न वा देववरस्य विष्णोः

caturmukho vā yadi koṭivaktro bhavennaraḥ kopi viśuddhacetāḥ / sa vai guṇānāmayutaikadeśaṃ vadenna vā devavarasya viṣṇoḥ

हिन्दी अर्थ

देवको पूजा होती है, तब कलियुग समझना हे शौनक! कलियुगके आ जानेपर लोग अपने पितरोंको जलतक नहीं देंगे। सभी प्राणी स्त्रीके वशमें हो जायेगे। सबके कर्म शूद्रवत् होंगे। इस कलिकालमें स्त्रियाँ अत्यधिक संतानोत्पत्ति करनेवाली

English

They say that Yama, on seeing his attendant with the noose in his hand whispers into his carsAvoid those men who have sought refuge tn Madhusudana (slayer of the demon Madhu). I am lord of other men not of Vaifnavas.'

अध्याय 227

श्लोक 11

व्यासाद्या मुनयः सर्वे स्तुवन्तो मधुसूदनम् ।मतिक्षयान्निवर्तन्ते न गोविन्दगुणक्षयात्

vyāsādyā munayaḥ sarve stuvanto madhusūdanam / matikṣayānnivartante na govindaguṇakṣayāt

हिन्दी अर्थ

और दुर्बल भाग्यवाली होंगी तथा बड़ोंकी आज्ञाका उल्लङ्घन उनका स्वभाव होगा। ऐसा स्वभाव हो जानेपर यदि उनकी निन्दा की जायगी तो वे उसके प्रति गम्भीर न होकर उपेक्षाभाव अपनायेंगी। वे

English

The lord has said—'Even if the vilest of penons were to be devoted to me to the exclusion of others he must be considered a saint. He is of the right and perfect enterprise.'

अध्याय 227

श्लोक 12

अवशेनापि यन्नाम्नि कीर्तिते सर्वपातकैः ।पुमान् विमुच्यते सद्यः सिंहत्रस्तो मृगा यथा ।बद्धः परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रति

avaśenāpi yannāmni kīrtite sarvapātakaiḥ / pumān vimucyate sadyaḥ siṃhatrasto mṛgā yathā / baddhaḥ parikarastena mokṣāya gamanaṃ prati

हिन्दी अर्थ

इस उपेक्षाभावको अपना सिर खुजलाकर व्यक्त जाते हैं, वेद पाखण्डियोंसे दूषित हो जाते हैं, राजा करेंगी ।

English

O Excellent brahmin, you can even swear that a devotee ofViyu will become rightMus quickly and attain permanent peace. He never perishes.

अध्याय 227

श्लोक 13

स्वप्ने ऽपि नाम स्पृशतो ऽपि पुंसः क्षयं करोत्यक्षयपापराशिम् ।प्रत्यक्षतः किं पुनरत्र पुंसा प्रकीर्तिते नाम्नि जनार्दनस्य

svapne 'pi nāma spṛśato 'pi puṃsaḥ kṣayaṃ karotyakṣayapāparāśim / pratyakṣataḥ kiṃ punaratra puṃsā prakīrtite nāmni janārdanasya

हिन्दी अर्थ

प्रजाओंका सर्वस्व हरण करते हैं, लोग मैथुन और

English

Not only virtue, wealth and love but even salvation is easily accessible to him whose devotion is firm towards Hari, the root cause of all worlds.

अध्याय 227

श्लोक 14

नमः कृष्णाच्युतानन्तवासुदेवेत्युदीरितम् ।यैर्भावभावितैर्विप्रन ते यमपुरं ययुः

namaḥ kṛṣṇācyutānantavāsudevetyudīritam / yairbhāvabhāvitairviprana te yamapuraṃ yayuḥ

हिन्दी अर्थ

कलियुगके मनुष्य भगवान् विष्णुकी पूजा नहीं पेट पालनके कर्मसे स्वतः पराजित होने लगते हैं, करेंगे। उन सभीका विश्वास पाखण्डमें बढ़ जायगा। ब्रह्मचारी ब्रह्मचर्यत्रतका परित्याग करके अशुचि है ब्राह्मणो ! यह कलिकाल दोषोंसे भरा हुआ है, हो जाते हैं, कुटुम्बी अर्थात् गृहस्थ भिक्षाटन करने किंतु इस दोषपूर्ण युगमें एक महान् गुण भी है। वह

English

If a person has his intellect concentrated on Hari of what use are sacrifices and worships to him? $l;lu can be propitiated by devotion alone. There is no other cause thereof.

अध्याय 227

श्लोक 15

क्षयो भवेद्यथा वह्नेस्तमसो भास्करोदये ।तथैव कलुषौघस्य नामसंकीर्तनाद्धरेः

kṣayo bhavedyathā vahnestamaso bhāskarodaye / tathaiva kaluṣaughasya nāmasaṃkīrtanāddhareḥ

हिन्दी अर्थ

यदा कर्मसु काम्येषु शक्तिर्यशसि देहिनाम्। तदा त्रेता रजोभूतिरिति जानीहि शौनक॥ यदा लोभस्त्वसन्तोषो मानो दम्भश्च मत्सरः । कर्मणां चापि काम्यानां द्वापरं तद्रजस्तमः॥ यदा सदानृतं तन्द्रा निद्रा हिंसादिसाधनम्। शोकमोहौ भयं हैन्यं स कलिस्तमसि स्मृतः॥

English

The noble-souled Jsmardana cannot be so much propitiated by gifts of various kinds distributed by persons, or flowers or unguents as by single-minded devotion.

अध्याय 227

श्लोक 16

क्व नाकपृष्ठगमनं पुनरायाति न क्षयम् ।गच्छतां दूरमध्वानं कृष्णमूर्छितचेतसाम्

kva nākapṛṣṭhagamanaṃ punarāyāti na kṣayam / gacchatāṃ dūramadhvānaṃ kṛṣṇamūrchitacetasām

हिन्दी अर्थ

गुण है भगवान् श्रीकृष्णका संकीर्तन। उनका जाता है। इसलिये नित्य ही भगवान् श्रीहरिका संकीर्तन करनेसे ही मनुष्य संसारके महाबन्धन ध्यान, पूजन और संकीर्तन करना चाहिए- अर्थात् आवागमनके जालसे मुक्त हो जाता है। हे

English

Leaves, flowers, fruits and water arc easily available always. Hence, by devotion alone the eternal being can be attained. Still people strive after ssdvation.

अध्याय 227

श्लोक 17

पाथेयं पुण्डरीकाक्षनामसंकीर्तनं हरेः ।संसारसर्पसंदष्टविषचेष्टैकभेषजम् ।कृष्णेति वैष्णवं क्षान्तं जप्त्वा मुक्तो भवेन्नरः

pātheyaṃ puṇḍarīkākṣanāmasaṃkīrtanaṃ hareḥ / saṃsārasarpasaṃdaṣṭaviṣaceṣṭaikabheṣajam / kṛṣṇeti vaiṣṇavaṃ kṣāntaṃ japtvā mukto bhavennaraḥ

हिन्दी अर्थ

शौनक! कृतयुगमें प्राणीको जो फल भगवान्

English

TKe manes jump with joy» the grandfathers dance in gaiety in view of the iact that vaisi;iava is born in our family. He is sure to enable us to surmount all difficulties.*

अध्याय 227

श्लोक 18

ध्यायन् कृते जपेन्मन्त्रैस्त्रेतायां द्वापरेर्ऽचयन् ।यदाप्नोति तदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संस्मृत्यकेशवम्

dhyāyan kṛte japenmantraistretāyāṃ dvāparer'cayan / yadāpnoti tadāpnoti tadāpnoti kalau saṃsmṛtyakeśavam

हिन्दी अर्थ

विष्णुका ध्यान करनेसे प्राप्त होता है, त्रेतायुगमें जो फल उनका जप करनेसे प्राप्त होता है और द्वापरयुगमे जो फल उन विष्णुदेवकी सेवा करनेसे प्राप्त होता है, वही फल कलिकालमें भगवान्के गुण, लीला और नाम-संकीर्तनसे ही प्राप्त हो

English

When such ignorant sinnen cavilling at Indra and Lord ViQu like SUuplUa, Suyodhana and others have attained salvation shaking off their sins by means of constant memory (of the Lord) what doubt is there in the case of persons of great devotion?

अध्याय 227

श्लोक 19

जिह्वाग्रे वर्तते यस्य हरिरित्यक्षरद्वयम् ।संसारसागरं तीर्त्वा स गच्छेद्वैष्णवं पदम्

jihvāgre vartate yasya harirityakṣaradvayam / saṃsārasāgaraṃ tīrtvā sa gacchedvaiṣṇavaṃ padam

हिन्दी अर्थ

कलेर्दोषनिधेर्विप्रा अस्ति ह्येको महागुणः॥ कीर्तनादेव कृष्णस्य महाबन्धं परित्यजेत्। कृते यद्ध्यायतो विष्णुं त्रेतायां जपतः फलम्॥ द्वापरे परिचर्यायां कलौ तद्धरिकीर्तनात्।

English

Even if they are devoid of contemplation and yogic practice people who have sought shelter in Him will cross the sea of death and attain the Vainava rion.

अध्याय 227

श्लोक 20

विज्ञातदुष्कृतिसहस्रसमावृतो ऽपिश्रेयः परन्तु परिशुद्धिम भीप्समानः ।स्पप्नान्तरे न हि पुनश्च भवं स पश्येन्नारायणस्तुतिकथापरमो मनुष्यः

vijñātaduṣkṛtisahasrasamāvṛto 'piśreyaḥ parantu pariśuddhima bhīpsamānaḥ / spapnāntare na hi punaśca bhavaṃ sa paśyennārāyaṇastutikathāparamo manuṣyaḥ

हिन्दी अर्थ

नैमित्तिक तथा प्राकृतिक प्रलय और भगवान् विष्णुसे पुनः सृष्टिका प्रादुर्भाव सूतजीने कहा--चार हजार युगोंके बीतनेपर ब्रह्माका नैमित्तिक प्रलयकाल आता है। कल्पके अन्तमें सौ वर्षतक अनावृष्टि होती हे। आकाशमण्डलमें प्रचण्ड रूपसे संतप्त करनेवाले भयंकर सात सूर्य

English

Even if they are devoid of contemplation and yogic practice people who have sought shelter in Him will cross the sea of death and attain the Vainava rion.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।