Garuda Purana
191
अध्याय 191 / 317

Book 1 - Adhyaya 192

48 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ48 श्लोक

अध्याय 191

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे एकनवत्यधिकशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १९२ हरिरुवाच ।चित्रकस्याष्टभागाश्च शूरणस्य च षोडश ।शुण्ठ्या भागाश्च चत्वारो मरिचानां द्वयं तथा

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe ekanavatyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 192 hariruvāca / citrakasyāṣṭabhāgāśca śūraṇasya ca ṣoḍaśa / śuṇṭhyā bhāgāśca catvāro maricānāṃ dvayaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

नाश करती है । यह शंकरी वटी नेत्रोंके सभी रोग दूर करती है। वच, जटामांसी, बिल्व, तगर, पद्मकेसर, नागकेसर और प्रियंगुको समान भागमें लेकर

English

The pulp of the stones of Vibhitaka Sankhanibhi, Manahiilil, leaves of Nimba, and Marlca must be ground into paste in goat's urine. As an eye salve this compound removes the troubles of the wall-eyed and the night-blinded. Timira and afflictions of the coat of the eyes are also quelled.

अध्याय 191

श्लोक 2

त्रितयं पिप्पलीमूलं विडङ्गानां चतुष्टयम् ।अष्टौ मुशलिकाभागास्त्रिफलायाश्चतुष्टयम् ।द्विगुणेन गुडेनैषां मोदकानिह कारयेत्

tritayaṃ pippalīmūlaṃ viḍaṅgānāṃ catuṣṭayam / aṣṭau muśalikābhāgāstriphalāyāścatuṣṭayam / dviguṇena guḍenaiṣāṃ modakāniha kārayet

हिन्दी अर्थ

उनका चूर्ण बना लेना चाहिए। इस चूर्णका धूप लेनेसे मनुष्य रूप-सौन्दर्यसे समन्वित हो जाता है । अर्जुन-वृक्षके फूल, भिलावा, विडंग, बला, राल, सौवीर और सरसोंके योगसे तैयार धूप सर्प,

English

Roots of Afarusaka ground into paste in sour gruel and applied thickly over the eyes remove all sorts of pain in the eyes.

अध्याय 191

श्लोक 3

तद्भक्षणमजीर्णं हि पाण्डुरोगञ्ज कामलम् ।अतीसारांश्च मन्दाग्निं प्लीहाञ्चैव निवारयेत्

tadbhakṣaṇamajīrṇaṃ hi pāṇḍurogañja kāmalam / atīsārāṃśca mandāgniṃ plīhāñcaiva nivārayet

हिन्दी अर्थ

जुएँ, मक्खी तथा मच्छरोंको विनष्ट करता है। श्रीहरिने पुनः कहा--हे शिव! ताम्बूल, घृत, मधु तथा नमकको गोदुग्धके साथ ताम्रपात्रमें घिसकर सिद्ध किया गया अञ्जन नेत्रपीड़ाको दूर

English

An eyesalve prepared with Bilvaka and roots of Nil! quells Timira instantaneously.

अध्याय 191

श्लोक 4

बिल्वाग्निमन्थः श्योनाकपाटलापारिभद्रकम् ।प्रसारण्यश्वगन्धा च बृहती कण्टकारिका

bilvāgnimanthaḥ śyonākapāṭalāpāribhadrakam / prasāraṇyaśvagandhā ca bṛhatī kaṇṭakārikā

हिन्दी अर्थ

करनेका उत्तम योग है । खाँसी, श्वास तथा हिचकीका

English

A stick or a wick prepared with Pippall, Tagara, Haridrii, Amalaka, Vaca and Khadira ground well can be applied as collyrium in all eyesores.

अध्याय 191

श्लोक 5

बला चातिबला रास्ना श्वदंष्ट्रा च पुनर्नवा ।एरण्डः शारिवा पर्णो गुडूची कपिकच्छुका

balā cātibalā rāsnā śvadaṃṣṭrā ca punarnavā / eraṇḍaḥ śārivā parṇo guḍūcī kapikacchukā

हिन्दी अर्थ

पिप्पली और त्रिफलाके चूर्णको मधुके साथ चाटनेसे भयंकर पीनस, खाँसी और श्वासके विकार नष्ट हो जाते हैं। है वृषध्वज! मूलसहित चित्रक तथा पिप्पलीके चूर्णको मधुमें मिलाकर चाटना

English

A person who holds water in his mouth and washes his face and eyes regularly in the morning every day can keep himself free from eyesores perpetually.

अध्याय 191

श्लोक 6

एषां दशपलान्भागान्क्वाथयेत्सलिले ऽमले ।तेन पादावशेषेण तैलपात्रे विपाचयेत्

eṣāṃ daśapalānbhāgānkvāthayetsalile 'male / tena pādāvaśeṣeṇa tailapātre vipācayet

हिन्दी अर्थ

चाहिए। यह श्वास, खाँसी और हिचकीको नष्ट

English

Roots of white Brands nd its leaves cooked with goat's milk can be used for fomentation in Vataja eyesores.

अध्याय 191

श्लोक 7

आजं वा यदि गव्यं क्षीरं दत्त्वा चतुर्गुणम् ।शतावरीं सैन्धवञ्च तैलतुल्यं प्रदापयेत्

ājaṃ vā yadi gavyaṃ kṣīraṃ dattvā caturguṇam / śatāvarīṃ saindhavañca tailatulyaṃ pradāpayet

हिन्दी अर्थ

चावलके जलमें समान भागमें पिसा हुआ नीलकमल, शर्करा, मधु तथा रक्तकमलका योग रक्तविकारको शान्त करता है।

English

Candana, rocksalt, Vrddhapalasa, Hart taki, Pat ala Bowel'S, Nlll and Cakrika made into a collyrium remove eyesores. GuBji roots ground into a paste in gr>at'5 urine quell Timira.

अध्याय 191

श्लोक 8

द्रव्याणियानि पेष्याणि तानि वक्ष्यामि तच्छृणु ।शतपुष्पा देवदारुर्बला पर्णो वचागुरु

dravyāṇiyāni peṣyāṇi tāni vakṣyāmi tacchṛṇu / śatapuṣpā devadārurbalā parṇo vacāguru

हिन्दी अर्थ

सोंठ, शर्करा और मधु मिलाकर बनायी गयी गुटिका खानेमात्रसे मनुष्यका स्वर कोयलके समान

English

The body of a jaundice patient must be rubbed with rods of silver, copper and gold and the above paste applied as a plaster. He will get relief, O Rudra.

अध्याय 191

श्लोक 9

कुष्ठं मांसी सैन्धवञ्च पलमेकं पुनर्नवा ।पाने नस्ये तथाभ्यङ्गे तैलमेतत्प्रदापयेत्

kuṣṭhaṃ māṃsī saindhavañca palamekaṃ punarnavā / pāne nasye tathābhyaṅge tailametatpradāpayet

हिन्दी अर्थ

हरिताल, शंखचूर्ण, केलेके पत्तेका भस्म-- इनका उबटन लगानेसे बाल गिर जाते हैं । लवण, हरिताल, लौकी और लाक्षारससे युक्त उबटन भी रोम गिरानेका उत्तम योग है। सुधा, हरिताल,

English

O Vrbhadhvaja, Nllalohita, (both mean Siva) Roots of JingtnP ground into paste in its own juice can be used as an errhine in Nasarias (haemorrhoid growths in the nose).

अध्याय 191

श्लोक 10

हृच्छूलं पार्श्वशूलञ्च गण्डमालाञ्च नाशयेत् ।अपस्मारं वातरक्तं वपुष्मांश्च पुमान्भवेत्

hṛcchūlaṃ pārśvaśūlañca gaṇḍamālāñca nāśayet / apasmāraṃ vātaraktaṃ vapuṣmāṃśca pumānbhavet

हिन्दी अर्थ

शंखभस्म तथा मैनसिलको सेंधा नमक एवं बकरेके मूत्रमें मिलाकर पीसकर और उसी क्षण उससे उबटन करनेसे रोम गिर जाते हैं। यह उत्तम

English

GhI from cow's milk, Sarjarasa, Dhanyaka, ocksalt, Dhatturaka and Gairika must be cooked well and ground into

अध्याय 191

श्लोक 11

गर्भमश्वतरी विन्द्यात्किं पुनर्मानुषी हर ।अश्वानां वातभग्नानां कुञ्जराणां नृणां तथा ।तैलमेतत्प्रयोक्तव्यं सर्ववातविकारिणाम्

garbhamaśvatarī vindyātkiṃ punarmānuṣī hara / aśvānāṃ vātabhagnānāṃ kuñjarāṇāṃ nṛṇāṃ tathā / tailametatprayoktavyaṃ sarvavātavikāriṇām

हिन्दी अर्थ

शंख, आँवलेकी पत्तियाँ और धातकीके पुष्पोंको

English

Jati leaves must be chewed well and kept in the mouth for some time. This cures sores in the mouth. By chewing and eating seeds of koia> teeth shaking in their roots become steady.

अध्याय 191

श्लोक 12

हिङ्गुतुम्बुरुशुण्ठीभिः सिद्धं तैलन्तु सार्षपम् ।एतद्धि पुरणं श्रेष्ठं कर्णशूलापहं परम्

hiṅgutumburuśuṇṭhībhiḥ siddhaṃ tailantu sārṣapam / etaddhi puraṇaṃ śreṣṭhaṃ karṇaśūlāpahaṃ param

हिन्दी अर्थ

विकार होनेपर हरीतकी, वच, कूट, त्रिकटु अर्थात् दूधके साथ पीसकर उसे डेढ़ सप्ताहतक मुखमें विश्वा, उपकल्या, मरिच, हींग और मैनसिल- रखनेसे दाँत चिकने, सफेद तथा स्वच्छ और चूर्णको मधु तथा घृतमें मिलाकर चाटना चाहिए। कान्तिसे युक्त हो जाते हैं। (अध्याय १७८-१८१)

English

Chewing Muaka, Ku${ha» Eli Yafika Balaka and Dhanyaka with honey removes bad odour from the mouth, O Kara.

अध्याय 191

श्लोक 13

शुष्कमूलकशुण्ठीनां क्षारो हिङ्गुलनागरम् ।तक्रं चतुर्गुणं दद्यात्तैलमेतद्विपाचयेत्

śuṣkamūlakaśuṇṭhīnāṃ kṣāro hiṅgulanāgaram / takraṃ caturguṇaṃ dadyāttailametadvipācayet

हिन्दी अर्थ

भोज्य पदार्थोंका विहित सेवनकाल, बल-बुद्धिवर्धक औषधियों तथा विषदोषशमनके उपाय श्रीहरिने कहा- है रुद्र! प्रायः शरद्, ग्रीष्म शरदग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशो दधि गर्हितम्। और वसन्त-ऋतुमें दहीका उपभोग निन्दनीय है हेमन्ते शिशिरे चैव वर्षासु दधि शस्यते॥

English

Gargling with sour gruel mixed with oil removes the pain due to the burning of the mouth on account of lime while chewing betel, O $iva.

अध्याय 191

श्लोक 14

बाधिर्यं कर्णशूलञ्च पूयस्त्रावञ्च कर्णयोः ।क्रिमयश्च विनश्यन्ति तैलस्यास्य प्रपूरणात्

bādhiryaṃ karṇaśūlañca pūyastrāvañca karṇayoḥ / krimayaśca vinaśyanti tailasyāsya prapūraṇāt

हिन्दी अर्थ

तथा हेमन्त, शिशिर एवं वर्षा-ऋतुमें दही प्रशस्त (१८२। १) होता है-- भोजन करनेके पश्चात् नवनीत (मक्खन)-के

English

By chewing the root of Guiija all the worms in the teeth perish. An astringent decoction of Kakajangha, Snuhl, and NIlI mixed with honey» O. Siva, destioys worms originating in and affecting the teeth.

अध्याय 191

श्लोक 15

शुष्कमूलकशुण्ठीनां क्षारो हिङ्गुलनागरम् ।शतपुष्पा वचा कुष्ठं दारुशिग्रुरसाञ्जनम्

śuṣkamūlakaśuṇṭhīnāṃ kṣāro hiṅgulanāgaram / śatapuṣpā vacā kuṣṭhaṃ dāruśigrurasāñjanam

हिन्दी अर्थ

साथ शर्कराका पान करना बुद्धिकारक होता है। हे

English

Rubbed with the gbi cooked in milk with Karkata, feet as well as teeth do not produce a coarse sound in gnashing.

अध्याय 191

श्लोक 16

सौवर्चलं यवक्षारं सामुद्रं सैन्धवं तथा ।ग्रन्थिकं विडमुस्तं च मधु शुक्तं चतुर्गुणम्

sauvarcalaṃ yavakṣāraṃ sāmudraṃ saindhavaṃ tathā / granthikaṃ viḍamustaṃ ca madhu śuktaṃ caturguṇam

हिन्दी अर्थ

करनेके पश्चात्) खाता रहे तो वह बलवान् होकर अनेक स्त्रियोंसे सम्पर्क करनेकी क्षमता प्राप्त कर लेता है।

English

A prastha of Taila (oil) U to be cooked with two parts of goat's milk and kara each of Raktacandana Mafl- j 2 $(ha and Likk or Yatlmadhu and Kuihkuma. This gives bright lustre to the &ce in seven days.

अध्याय 191

श्लोक 17

मातुलुङ्गरसश्चैव कदलीरस एव च ।तैलमेभिर्विपक्तव्यं कर्णशूलापहं परम्

mātuluṅgarasaścaiva kadalīrasa eva ca / tailamebhirvipaktavyaṃ karṇaśūlāpahaṃ param

हिन्दी अर्थ

कुष्ठ (कूट)-को भलीभाँति चूर्ण करके घृत और मधुके साथ सोनेके समय खानेसे बलीपलित दूर हो जाता है । अलसी, उड़द, गेहूँ तथा पिप्पलीका चूर्ण घृतके साथ शरीरमें लगानेसे मनुष्य कामदेवके

English

A decoction of powdered Pippall with milk, honey and ghee when drunk quells palpitation of the heart, cough, and chronic intermittent fever.

अध्याय 191

श्लोक 18

बाधिर्यं कर्णनादश्च पूयस्त्रावश्च दारुणम् ।पूरणादस्य तैलस्य क्रिमयः कर्णयोर्हर

bādhiryaṃ karṇanādaśca pūyastrāvaśca dāruṇam / pūraṇādasya tailasya krimayaḥ karṇayorhara

हिन्दी अर्थ

सदृश सौन्दर्यसम्पन्न हो जाता है।

English

The usual dosage for all drugs in decoction is half a Karia. O Vrsabhadhvaja, according to the age of the patient slight alteration is also recommended.

अध्याय 191

श्लोक 19

सद्यो विनाशमायान्ति शशाङ्ककृतशेखर ।क्षारतैलमिदं श्रेष्ठं मुखदन्तमलापहम्

sadyo vināśamāyānti śaśāṅkakṛtaśekhara / kṣāratailamidaṃ śreṣṭhaṃ mukhadantamalāpaham

हिन्दी अर्थ

यव, तिल, अश्वगन्धा, मूसली, सरला (काली तुलसी) और गुड़को परस्पर मिलाकर बनायी गयी वटी खानेसे मनुष्य तरुण तथा बलवान् हो जाता है । हींग, काला नमक और सोंठका काढ़ा

English

Watery portion squeezed* out of cowdung mixed with the juice of Kakajahgha and drunk with milk quells Vi 9 majvara (chronic intermittent fever).

अध्याय 191

श्लोक 20

चन्दनं कुङ्कुमं मांसी कर्पूरं जातिपत्रिका ।जातीकङ्कोलपूगानां लवङ्गस्य फलानि च

candanaṃ kuṅkumaṃ māṃsī karpūraṃ jātipatrikā / jātīkaṅkolapūgānāṃ lavaṅgasya phalāni ca

हिन्दी अर्थ

बनाकर पीनेसे परिणाम नामक शूल और अजीर्ण रोग विनष्ट हो जाता है। धातकी (धवका फूल) तथा सोमराजी (औषधि) गोदुग्धके साथ पीसकर पान करनेसे दुर्बल मनुष्य भी मोटा हो जाता है।

English

Water boiled with Pippali, root of Pippall and Bhallataka when drunk qtiells colic epileptic fits.

अध्याय 191

श्लोक 21

अगुरूणि च कस्तूरी कुष्ठं तगरपादिका ।गोरोचना प्रियङ्गुश्च बला चैव तथा नखी

agurūṇi ca kastūrī kuṣṭhaṃ tagarapādikā / gorocanā priyaṅguśca balā caiva tathā nakhī

हिन्दी अर्थ

शक्ति चाहनेवाले प्राणीको शर्करा तथा मधुके साथ मक्खन खाना चाहिए । क्षयरोगसे पीडित व्यक्तिको दुग्धपान पुष्ट तथा बुद्धिको अत्यधिक प्रखर बना सकता है । गोदुग्धके साथ पान किया गया कुलीरका

English

Identity not ekir.

अध्याय 191

श्लोक 22

सरलं सप्तपर्णं च लाक्षा चामलकी तथा ।तथा तु पद्मकं चैव ह्येतैस्तैलं प्रसाधयेत्

saralaṃ saptaparṇaṃ ca lākṣā cāmalakī tathā / tathā tu padmakaṃ caiva hyetaistailaṃ prasādhayet

हिन्दी अर्थ

चूर्ण क्षयरोगको विनष्ट करता है ।

English

Grttseva nurvala.

अध्याय 191

श्लोक 23

प्रस्वेदमलदुर्गन्धकण्डू कुष्ठहरं परम् ।गच्छति स्त्रीशतं रुद्र बन्ध्यापि लभते सुतम्

prasvedamaladurgandhakaṇḍū kuṣṭhaharaṃ param / gacchati strīśataṃ rudra bandhyāpi labhate sutam

हिन्दी अर्थ

भिलावा, विडंग, यवक्षार, सेंधा नमक, मैनसिल तथा शंखचूर्णको तेलमें पकाकर अनपेक्षित रोमसमूहोंको हटानेके लिये उसका प्रयोग करना चाहिए ।

English

Identity not dear.

अध्याय 191

श्लोक 24

यवानी चित्रकं धान्यं त्र्यूषणं जीरकं तथा ।सौवर्चलं विडगञ्च पिप्पलीमूलराजिकम्

yavānī citrakaṃ dhānyaṃ tryūṣaṇaṃ jīrakaṃ tathā / sauvarcalaṃ viḍagañca pippalīmūlarājikam

हिन्दी अर्थ

मुण्डीत्वक् (गोरखमुण्डी), वच, मोथा, काली मिर्च तथा तगरको एक साथ चबाकर मनुष्य

English

Avagandha» Mulaka and the clay from anthill applied as a plaster, O Rudra, quelb Urustambha (paralysis of the thighs).

अध्याय 191

श्लोक 25

एभिः पचेद्रघृतप्रस्थं जलप्रस्थाष्टसंयुतम् ।तथार्ऽशोगुल्मश्वयथुं हन्ति वह्निं करोति वै

ebhiḥ pacedraghṛtaprasthaṃ jalaprasthāṣṭasaṃyutam / tathār'śogulmaśvayathuṃ hanti vahniṃ karoti vai

हिन्दी अर्थ

ग्रहणी, अतिसार, अग्निमान्द्य, छर्दि तथा अर्श आदि रोगोंका उपचार

English

The root of Ardraka and Tagara drunk with butter

अध्याय 191

श्लोक 26

मरिचं त्रिवृतं कुष्ठं हरितालं मनः शिला ।देवदारु हरिद्रे द्वे कुष्ठं मांसी च चन्दनम्

maricaṃ trivṛtaṃ kuṣṭhaṃ haritālaṃ manaḥ śilā / devadāru haridre dve kuṣṭhaṃ māṃsī ca candanam

हिन्दी अर्थ

शान्त हो जाता है ।

English

Powdered fried grain mixed with goat's milk and ghee can be applied to the feet to relieve them of aching sen* sat ion. There is no doubt.

अध्याय 191

श्लोक 27

विशाला करवीरञ्च अर्कक्षीरं शकृद्रसः ।एषाञ्च कार्षिको भागो विषस्यार्धपलं भवेत्त्

viśālā karavīrañca arkakṣīraṃ śakṛdrasaḥ / eṣāñca kārṣiko bhāgo viṣasyārdhapalaṃ bhavett

हिन्दी अर्थ

तत्काल ही जिह्वासे अग्निको चाट सकता है। गोरोचन, भृंगराजका चूर्ण एवं घृत समान मात्रामें मिलाकर जलस्तम्भन किया जा सकता है ।

English

A compound of honey, ghee, rock salt, Siktha (cooked rice), jaggery, Gairika, Guggula and Sarjarasa when applied as plaster gives relief to affected lungs.

अध्याय 191

श्लोक 28

प्रस्थं सटुकतैलस्य गोमूत्रे ऽष्टगुणे पचेत् ।मृत्पात्रे लोहपात्रे वा शनैर्मृद्वग्निना पचेत्

prasthaṃ saṭukatailasya gomūtre 'ṣṭaguṇe pacet / mṛtpātre lohapātre vā śanairmṛdvagninā pacet

हिन्दी अर्थ

उष्ण जलके साथ पान करनेसे विष्टम्भिका तथा हृदयशूल नामक रोग नष्ट हो जाता है ।

English

O Vfsabhadhvaja, c)ay*eaten soles of the feet smeared with mustard oil must bo warmed over a smokeless fire for quick relief.

अध्याय 191

श्लोक 29

पामा विचर्चिका चैव दद्रुर्विस्फोचकानिच ।अभ्यङ्गेन प्रणश्यन्ति कोमलत्वञ्च जायते

pāmā vicarcikā caiva dadrurvisphocakānica / abhyaṅgena praṇaśyanti komalatvañca jāyate

हिन्दी अर्थ

हे रुद्र! '3 हूं जः' यह मन्त्र सभी प्रकारके बिच्छुओंका विष नष्ट करता है। पिप्पली, मक्खन, शृंगवेर, सेंधा नमक, कालीमिर्च, दही और कूटका नस्य लेने तथा उसका पान करनेपर वह विषदोषको दूर

English

O Vfsabhadhvaja, c)ay*eaten soles of the feet smeared with mustard oil must bo warmed over a smokeless fire for quick relief.

अध्याय 191

श्लोक 30

प्रभूतान्यपि श्वित्राणि तैलेनानेन मर्दयेत् ।चिरोत्थितमपि श्वित्रं विनष्टं तत्क्षणाद्भवेत्

prabhūtānyapi śvitrāṇi tailenānena mardayet / cirotthitamapi śvitraṃ vinaṣṭaṃ tatkṣaṇādbhavet

हिन्दी अर्थ

करता है। है शिव! त्रिफला, अदरक, कूट और चन्दनको घृतमें मिलाकर पान करने और लेप करनेसे बिच्छूका विष विनष्ट होता है। है वृषभध्वज! सेंधा नमक और त्रिकटुके चूर्णको दही, मधु तथा घृतमें मिलाकर लेप

English

O Vfsabhadhvaja, c)ay*eaten soles of the feet smeared with mustard oil must bo warmed over a smokeless fire for quick relief.

अध्याय 191

श्लोक 31

पटोलपत्रं कटुका मञ्जिष्ठा शारिवा निशा ।जातीशमीनिम्बपत्रं मधुकं क्वथितं घृतम्

paṭolapatraṃ kaṭukā mañjiṣṭhā śārivā niśā / jātīśamīnimbapatraṃ madhukaṃ kvathitaṃ ghṛtam

हिन्दी अर्थ

करनेसे यह बिच्छूके विषको दूर कर देता है।

English

O Vfsabhadhvaja, c)ay*eaten soles of the feet smeared with mustard oil must bo warmed over a smokeless fire for quick relief.

अध्याय 191

श्लोक 32

एभिर्लेपात्सयुररुजो व्रणा विस्त्राविणः शिव ।शङ्खपुष्पी वचा सोमो ब्राह्मी ब्रह्मसुवर्चलाः

ebhirlepātsayurarujo vraṇā vistrāviṇaḥ śiva / śaṅkhapuṣpī vacā somo brāhmī brahmasuvarcalāḥ

हिन्दी अर्थ

हे रुद्र! ब्रह्मदण्डी और तिलका क्वाथ बनाकर उसके साथ त्रिकटु (सोंठ, पिप्पली तथा काली मिर्च) का चूर्ण पान करना चाहिए। यह सभी प्रकारके गुल्म एवं ऋतुकालीन अवरुद्ध रक्त-

English

O Vfsabhadhvaja, c)ay*eaten soles of the feet smeared with mustard oil must bo warmed over a smokeless fire for quick relief.

अध्याय 191

श्लोक 33

अभया च गुडूची च आटरूषकवाकुची ।एतैरक्षसमैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्

abhayā ca guḍūcī ca āṭarūṣakavākucī / etairakṣasamairbhāgairghṛtaprasthaṃ vipācayet

हिन्दी अर्थ

विकारका विनाशक है। मधु मिलाकर दूधका पान करनेसे रक्त्रावके विकारको दूर किया जा सकता है। जंगली अड्सेकी जड़को पीसकर प्रसवकालमें स्त्रीक नाभि एवं गुह्यभागमें लेप करनेसे स्त्री

English

O Vfsabhadhvaja, c)ay*eaten soles of the feet smeared with mustard oil must bo warmed over a smokeless fire for quick relief.

अध्याय 191

श्लोक 34

कण्टकार्या रसप्रस्थं क्षीरप्रस्थसमन्वितम् ।एतद्ब्राह्मीघृतं नाम स्मृतिमेधाकरं परम्

kaṇṭakāryā rasaprasthaṃ kṣīraprasthasamanvitam / etadbrāhmīghṛtaṃ nāma smṛtimedhākaraṃ param

हिन्दी अर्थ

सुखपूर्वक प्रसव करती है।

English

O Vfsabhadhvaja, c)ay*eaten soles of the feet smeared with mustard oil must bo warmed over a smokeless fire for quick relief.

अध्याय 191

श्लोक 35

अग्निमन्थो वचा वासा पिप्पली मधु सैन्धवम् ।सप्तरात्रप्रयोगेण किन्नरैरिव गीयते

agnimantho vacā vāsā pippalī madhu saindhavam / saptarātraprayogeṇa kinnarairiva gīyate

हिन्दी अर्थ

हे वृषध्वज! चावलके पानीमें शर्करा और मधु मिलाकर पान करनेसे रक्तातिसार नामक रोग

English

O Vfsabhadhvaja, c)ay*eaten soles of the feet smeared with mustard oil must bo warmed over a smokeless fire for quick relief.

अध्याय 191

श्लोक 36

अपामार्गः गुडूची च वचा कुष्ठं शतावरी ।शङ्खपुष्पाभया साज्यं विडङ्गं भक्षितं समम् ।त्रिभिर्दिनैर्नरं कुर्याद्ग्रन्थाष्टशतधारिणम्

apāmārgaḥ guḍūcī ca vacā kuṣṭhaṃ śatāvarī / śaṅkhapuṣpābhayā sājyaṃ viḍaṅgaṃ bhakṣitaṃ samam / tribhirdinairnaraṃ kuryādgranthāṣṭaśatadhāriṇam

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिने कहा--हे चन्द्रचूड! काली मिर्च, तगर, वच, देवदारुका रस और पाठाको दूधके श्रुंगवेर और कुटजकी छालका पान करनेसे ग्रहणीरोग साथ पीसकर सेवन करनेसे निश्चित ही अतिसाररोग नष्ट होता है । पिप्पली, पिप्पलीमूल, काली मिर्च, विनष्ट हो जाता है।

English

O Vfsabhadhvaja, c)ay*eaten soles of the feet smeared with mustard oil must bo warmed over a smokeless fire for quick relief.

अध्याय 191

श्लोक 37

अद्भिर्वा पयसाज्येन मासमेकन्तु सेविता ।वचा कर्यान्नरं प्राज्ञं श्रुतिधारणसंयुतम्

adbhirvā payasājyena māsamekantu sevitā / vacā karyānnaraṃ prājñaṃ śrutidhāraṇasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

काली मिर्च तथा तिलके पुष्पोंका अञ्जन

English

O Vfsabhadhvaja, c)ay*eaten soles of the feet smeared with mustard oil must bo warmed over a smokeless fire for quick relief.

अध्याय 191

श्लोक 38

चन्द्रसूर्यग्रहे पीतं पलमेकं पयो ऽन्वितम् ।वचायास्तत्क्षणं कुर्यान्महाप्रज्ञायुतं नरम्

candrasūryagrahe pītaṃ palamekaṃ payo 'nvitam / vacāyāstatkṣaṇaṃ kuryānmahāprajñāyutaṃ naram

हिन्दी अर्थ

कामलारोगका विनाशक है हरीतकी और गुड़को बराबर मात्रामें मधुके साथ मिलाकर खाना चाहिए । हे रुद्र! निस्संदेह यह विरेचनकारी होता है। त्रिफला, चित्रक, चित्र, कटुकरोहिणीका योग

English

O Vfsabhadhvaja, c)ay*eaten soles of the feet smeared with mustard oil must bo warmed over a smokeless fire for quick relief.

अध्याय 191

श्लोक 39

भूनिम्बनिम्बत्रिफलापर्पटैश्च शृतं जलम् ।पटोलीमुस्तकाभ्याञ्च वासकेन च नाशयेत्

bhūnimbanimbatriphalāparpaṭaiśca śṛtaṃ jalam / paṭolīmustakābhyāñca vāsakena ca nāśayet

हिन्दी अर्थ

ऊरुस्तम्भ रोगका अपहारक है और यह विरेचनकी भी उत्तम औषधि है । हरीतकी, श्रृंगवेर, देवदारु, चन्दन, अपामार्ग (चिचडा)-की जड़को बकरीके दूधमें पकाकर पान करके ऊरुस्तम्भका विनाश

English

O Vfsabhadhvaja, c)ay*eaten soles of the feet smeared with mustard oil must bo warmed over a smokeless fire for quick relief.

अध्याय 191

श्लोक 40

विस्फोटकानि रक्तञ्च नात्र कार्या विचारणा ।कतकस्य फलं शङ्खं सैन्धवं त्र्यूषणं वचा

visphoṭakāni raktañca nātra kāryā vicāraṇā / katakasya phalaṃ śaṅkhaṃ saindhavaṃ tryūṣaṇaṃ vacā

हिन्दी अर्थ

किया जा सकता है अथवा जयन्ती (विष्णुक्रान्ता)- की जड़का क्वाथ पीनेसे भी यह रोग सात दिनमें दूर हो जाता है। अनन्ता (धमासा) और श्रृंगवेरका समान भागमें

English

O Vfsabhadhvaja, c)ay*eaten soles of the feet smeared with mustard oil must bo warmed over a smokeless fire for quick relief.

अध्याय 191

श्लोक 41

फेनी रसाञ्जनं क्षौद्रं विडङ्गानि मनः शिला ।एषां वर्तिर्हन्ति काचं तिमिरं पटलं तथा

phenī rasāñjanaṃ kṣaudraṃ viḍaṅgāni manaḥ śilā / eṣāṃ vartirhanti kācaṃ timiraṃ paṭalaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

चूर्ण बनाकर बराबर मात्रामें ही गुग्गुल और गुड़ मिला ले, तदनन्तर उसकी गोलियाँ बनाकर सेवन करनेसे स्नायुगत वायुविकार तथा अग्निमान्द्य रोग विनष्ट हो जाता है।

English

O Vfsabhadhvaja, c)ay*eaten soles of the feet smeared with mustard oil must bo warmed over a smokeless fire for quick relief.

अध्याय 191

श्लोक 42

प्रस्थद्वयं माषकस्य क्वाथश्च द्रोणमम्भसाम् ।चतुर्भागावशेषेण तैलप्रस्थं विपाचयेत्

prasthadvayaṃ māṣakasya kvāthaśca droṇamambhasām / caturbhāgāvaśeṣeṇa tailaprasthaṃ vipācayet

हिन्दी अर्थ

पुष्य नक्षत्रमें डंठल एवं पत्तियों-सहित शंखपुष्पीको उखाड़कर बकरीके दूधके साथ पीनेसे अपस्मार (मिर्गी)-का रोग दूर होता है । समभागमें अश्वगन्धा तथा हरीतकीके चूर्णको जलके साथ

English

O Vfsabhadhvaja, c)ay*eaten soles of the feet smeared with mustard oil must bo warmed over a smokeless fire for quick relief.

अध्याय 191

श्लोक 43

काञ्जिकस्याढकं दत्त्वा पिष्टान्येतानि दापयेत् ।पुनर्नवा गोक्षुरकं सैन्धवं त्र्यूषणं वचा

kāñjikasyāḍhakaṃ dattvā piṣṭānyetāni dāpayet / punarnavā gokṣurakaṃ saindhavaṃ tryūṣaṇaṃ vacā

हिन्दी अर्थ

पीनेसे निश्चित ही रक्त-पित्त-विकारका विनाश होता है। हरीतकी और कूटका चूर्ण बनाकर उसको मुखमें रखना चाहिए। पश्चात् शीतल जल पीनेसे सभी प्रकारके छर्दि रोग अर्थात् वमन दूर

English

O Vfsabhadhvaja, c)ay*eaten soles of the feet smeared with mustard oil must bo warmed over a smokeless fire for quick relief.

अध्याय 191

श्लोक 44

लवणं सुरदारुश्च मञ्जिष्ठा कण्टकारिका ।नस्यात्पानाद्धरत्येव कर्णशूलं सुदारुणम्

lavaṇaṃ suradāruśca mañjiṣṭhā kaṇṭakārikā / nasyātpānāddharatyeva karṇaśūlaṃ sudāruṇam

हिन्दी अर्थ

हो जाते हैं। गुडूची, पद्मकारिष्ट और नीम, धनिया तथा रक्तचन्दन नामक औषधियोंका योग पित्तश्लेष्मक ज्वर, छर्दि, दाह और तृष्णाके विकारका विनाशक एवं अग्निवर्धक है, किंतु इन औषधियोंका प्रयोग

English

O Vfsabhadhvaja, c)ay*eaten soles of the feet smeared with mustard oil must bo warmed over a smokeless fire for quick relief.

अध्याय 191

श्लोक 45

बाधिर्यं सर्वरोगांश्च ह्यभ्यङ्गाच्च महेश्वर ।पलद्वयं सैन्धवञ्च शुण्ठी चित्रकपञ्चकम्

bādhiryaṃ sarvarogāṃśca hyabhyaṅgācca maheśvara / paladvayaṃ saindhavañca śuṇṭhī citrakapañcakam

हिन्दी अर्थ

' ॐ हुं नमः ' इस मन्त्रसे अभिमन्त्रण करनेके पश्चात् कुष्ठरोगका विनाश होता है।

English

O Vfsabhadhvaja, c)ay*eaten soles of the feet smeared with mustard oil must bo warmed over a smokeless fire for quick relief.

अध्याय 191

श्लोक 46

सौवीरपञ्चप्रस्थं च तैलप्रस्थं पचेत्ततः ।असृग्दरस्वरप्लीहासर्ववातविकारनुत्

sauvīrapañcaprasthaṃ ca tailaprasthaṃ pacettataḥ / asṛgdarasvaraplīhāsarvavātavikāranut

हिन्दी अर्थ

उपर्युक्त मन्त्रसे अभिमन्त्रित शंखपुष्पीको कानमें बाँधनेसे ज्चरको दूर किया जा सकता है । है रुद्र! इसी मन्त्रसे १०८ बार जप करके अभिमन्त्रित शंखपुष्पीको रोगीके हाथमें रखकर वैद्य उसके

English

O Vfsabhadhvaja, c)ay*eaten soles of the feet smeared with mustard oil must bo warmed over a smokeless fire for quick relief.

अध्याय 191

श्लोक 47

उदुम्बरं वटं प्लक्षं जम्बूद्वयमथार्जुनम् ।पिप्पली च कदम्बञ्च पलाशं लोध्रतिन्दुकम्

udumbaraṃ vaṭaṃ plakṣaṃ jambūdvayamathārjunam / pippalī ca kadambañca palāśaṃ lodhratindukam

हिन्दी अर्थ

नाखूनोंका स्पर्श करे तो चौथिया ज्वर अथवा अन्य सभी प्रकारके ज्वर विनष्ट हो जाते हैं।

English

O Vfsabhadhvaja, c)ay*eaten soles of the feet smeared with mustard oil must bo warmed over a smokeless fire for quick relief.

अध्याय 191

श्लोक 48

मधूकमाम्रसर्जञ्च बदरं पद्मकेशरम् ।शिरीषबीजङ्कतकमेतत्क्वाथेन साधितम् ।तैलं हन्ति व्रणांल्लेपाच्चिरकालभवानपि

madhūkamāmrasarjañca badaraṃ padmakeśaram / śirīṣabījaṅkatakametatkvāthena sādhitam / tailaṃ hanti vraṇāṃllepāccirakālabhavānapi

हिन्दी अर्थ

जामुनका फल, हल्दी तथा साँपकी केंचुलका धूप सभी प्रकारके ज्वरोंका विनाशक है । यह धूप तो चौथिया ज्चरका भी विनाश कर देता है।

English

O Vfsabhadhvaja, c)ay*eaten soles of the feet smeared with mustard oil must bo warmed over a smokeless fire for quick relief.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।