Garuda Purana
184
अध्याय 184 / 317

Book 1 - Adhyaya 185

37 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ37 श्लोक

अध्याय 184

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे वैद्यशास्त्रे चतुरशीत्यधिकशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १८५ ।हरिरुवाच ।आं गणपतये इति अयं गणपतेर्न्मन्त्रो धनविद्याप्रदायकः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe vaidyaśāstre caturaśītyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 185 / hariruvāca / āṃ gaṇapataye iti ayaṃ gaṇapaternmantro dhanavidyāpradāyakaḥ

हिन्दी अर्थ

शीतल जलका प्रयोग होना चाहिए । स्नेह (सहरई) पित्तविकार तथा तृष्णाजन्य दोषमें मनुष्यको गुनगुना जल पीना चाहिए ।

English

RajanI aad the ashes ofiCadal! when pasted remove blotches and scabs. A decoction of one part of Ku?tha and two parts of Pathyii if drunk removes all aches of the pelvic region.

अध्याय 184

श्लोक 2

इममष्टसहस्रञ्च जप्त्वा बद्ध्वा शिखां ततः ।व्यवहारे जयः स्याच्च शतं जापान्नृणां प्रियः

imamaṣṭasahasrañca japtvā baddhvā śikhāṃ tataḥ / vyavahāre jayaḥ syācca śataṃ jāpānnṛṇāṃ priyaḥ

हिन्दी अर्थ

शरीरमें जठराग्निके प्रबल होनेपर प्राणीको वातानुलोम, स्निग्धभाव होनेपर जठराग्निका दीपन, रूक्षभाववाली स्थितिके होनेपर स्नेहन तथा अत्यधिक स्निग्धताके होनेपर रूक्षता उत्पन्न करनेका प्रयास

English

Abhaya taken with butter, sugar and Pippali removes piles; there is no doubt in this.

अध्याय 184

श्लोक 3

तिलानां तु घृताक्तानां कृष्णानां रुद्र होमयेत् ।अष्टोत्तरसहस्रन्तु राजा वश्यस्त्रिभिर्दिनैः

tilānāṃ tu ghṛtāktānāṃ kṛṣṇānāṃ rudra homayet / aṣṭottarasahasrantu rājā vaśyastribhirdinaiḥ

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। साँवाँ, कोदो आदि रूक्ष अन्न, तक्र, तिलकुट तथा सचूके अनपेक्षित प्रयोगसे वात तथा कफ-रोगमें अथवा वात-रोगमें स्वेदन-क्रिया करनी चाहिए। किंतु अत्यन्त स्थूल, रूक्ष, दुर्बल

English

Cook powdered Afaruuika leaves in butter over a low Hre. Plastering with this cures piles eflfectively.

अध्याय 184

श्लोक 4

अष्टम्याञ्च चतुर्दश्यामुपोष्याभ्यर्च्य विघ्नराट् ।तिलाक्षतानां जुहुयादष्टोत्तरसहस्रकम् ।अपाजितः स्याद्युद्धे च सर्वे तञ्च सिषेविरे

aṣṭamyāñca caturdaśyāmupoṣyābhyarcya vighnarāṭ / tilākṣatānāṃ juhuyādaṣṭottarasahasrakam / apājitaḥ syādyuddhe ca sarve tañca siṣevire

हिन्दी अर्थ

और मूच्छित व्यक्तिमें यह स्वेदन-क्रिया नहीं करनी चाहिए। (अध्याय १७३)

English

The excreta of Khahjarla and the foam of a horse mixed with Sobhahjana fumigated or applied to the eyes as a collyrium makes the man invisible even to the gods. O Siva what then about mere mortals?

अध्याय 184

श्लोक 5

जप्त्वा चाष्टसहस्रन्तु ततश्चाष्टशतेन हि ।शिखां बद्ध्वा राजकुले व्यवहारे जयो भवेत्

japtvā cāṣṭasahasrantu tataścāṣṭaśatena hi / śikhāṃ baddhvā rājakule vyavahāre jayo bhavet

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मीघृत आदि स्नेहपाकोंकी निर्माण-विधि तथा विविध रोगोमें उनका उपचार

English

Burn Yava and paste it with gingelly oil. An appli¬ cation of this is a sure remedy for burns and scalds. An appli¬ cation of the paste of Lajjalu and rapunkha with butler is also similarly effective.

अध्याय 184

श्लोक 6

ह्रीङ्कारं सविसर्गञ्च प्रातः काले नरस्तु यः ।स्त्रीणां ललाटे विन्यस्य वशतां नयति ध्रुवम्

hrīṅkāraṃ savisargañca prātaḥ kāle narastu yaḥ / strīṇāṃ lalāṭe vinyasya vaśatāṃ nayati dhruvam

हिन्दी अर्थ

धन्वन्तरिजीने कहा--हे सुश्रुत ! अब मैं रोगोंको दूर करनेवाले घृत और तैलादि पदार्थोके विषयमें बताऊँगा, उसे आप सुनें ।

English

Roots of Brahmadandf enable one to do many

अध्याय 184

श्लोक 7

सुसमाहितचित्तेन विन्यस्य प्रमदालये ।सोत्कामां कामिनीं कुर्यान्नात्र कार्या विचारणा

susamāhitacittena vinyasya pramadālaye / sotkāmāṃ kāminīṃ kuryānnātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

शंखपुष्पी, वच, सोमा, ब्राह्मी, ब्रह्मसुवर्चला, अभया (हरीतकी), गुडूची (गिलोय), अटरूषक

English

Butter cooked and medicated with Ptinarnava, Bilva and PippaU removes hiccough» cough, Asthma and bronchitis. Internally administered to women, it facilitates conception.

अध्याय 184

श्लोक 8

जुहुयादयुतं यस्तु शुचिः प्रयतमानसः ।दृष्टिमात्रे सदा तस्य वश्यमायान्ति योषितः

juhuyādayutaṃ yastu śuciḥ prayatamānasaḥ / dṛṣṭimātre sadā tasya vaśyamāyānti yoṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

औषधियोंके रसको एक-एक अक्ष अर्थात् दो-दो तोला लेकर उनसे एक प्रस्थ अर्थात् चार सेर घृतका पाक सिद्ध करना चाहिए । उसमें एक प्रस्थ कण्टकारीका रस, एक ही प्रस्थ दूधका मिश्रण भी

English

**Namaste lla Varadaya Akarsini Vikarfim Mug- dhe Svnha.'* The man and woman must rub the vaginal passage and penis with the oil after repeating this mantra O Sankara.

अध्याय 184

श्लोक 9

मनः शिलापत्रकञ्च सगोरोचनकुङ्कुमम् ।कृत एभिश्च तिलके वश्यमायान्ति योषितः

manaḥ śilāpatrakañca sagorocanakuṅkumam / kṛta ebhiśca tilake vaśyamāyānti yoṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

करना चाहिए। इस घृतपाकका नाम ब्राह्मीघृत है। यह स्मरण और मेधा-शक्तिका अभिवर्धक होता है।

English

Copper burnt with the compound of honey, butter, jaggery, and juice of Karaveila becomes silver. Now hear me explain the process of converting it into gold.

अध्याय 184

श्लोक 10

भृङ्गराट् सहदेवा च वचा श्वेतापराजिता ।तेनैव तिलकं कृत्वा त्रैलोक्यं वशतां नयेत्

bhṛṅgarāṭ sahadevā ca vacā śvetāparājitā / tenaiva tilakaṃ kṛtvā trailokyaṃ vaśatāṃ nayet

हिन्दी अर्थ

और शतावरी नामक इन औषधियोंके रससे सिद्ध घृतपाक सभी रोगोंका विनाशक है।

English

A Pala of lead, yellow Dhattura flower and a twig of Lahgalika burnt together makes it converted into Gold.

अध्याय 184

श्लोक 11

गोरोचना मीनपित्तमाभ्याञ्च कृतवर्तिकः ।यः पुमांस्तिलकं कुर्याद्वामहस्तकनिष्ठया ।स करोति वशे सर्वं त्रैलोक्यं नात्र संशयः

gorocanā mīnapittamābhyāñca kṛtavartikaḥ / yaḥ pumāṃstilakaṃ kuryādvāmahastakaniṣṭhayā / sa karoti vaśe sarvaṃ trailokyaṃ nātra saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

बलाके रससे बने हुए क्वाथमें आधा आढक अर्थात् दो सेर तिलका तेल पकाना चाहिए। इस क्वाथपाकके साथ मुलेठी, मजीठ, चन्दन, नीलकमल,

English

A yogin seated in Samadhi posture with a lamp burning with the oil of Dhattura, cannot be seen even by those who arc in heaven.

अध्याय 184

श्लोक 12

गोरोचना महादेव ! धातुशोणितभाविता ।एतैर्वैतिलकं कृत्वा सा नरं यं निरीक्षते ।तत्क्षणात्तं वशे कुर्या न्नात्र कार्या विचारणा

gorocanā mahādeva ! dhātuśoṇitabhāvitā / etairvaitilakaṃ kṛtvā sā naraṃ yaṃ nirīkṣate / tatkṣaṇāttaṃ vaśe kuryā nnātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

दारचीनी, बड़ी एला (कपित्थकी छाल), अगरु, केसर, अश्वगन्धा तथा जीवन्तीका कल्क और एक आढक अर्थात् चार सेर दूध मिलाना चाहिए। इस पाकको अग्निकी धीमी आँचमें सिद्ध करके एक

English

A clay model of a bull grappling a frc shall be fumigated with the smoke of this Dhattura oil lamp. The clay frog will bellow like a living bull, O Sankara.

अध्याय 184

श्लोक 13

नागेश्वरञ्च शैलेयं त्वक्पत्रञ्च हरीतकी ।चन्दनं कुष्ठसूक्ष्मैलारक्तशालिसमन्विता

nāgeśvarañca śaileyaṃ tvakpatrañca harītakī / candanaṃ kuṣṭhasūkṣmailāraktaśālisamanvitā

हिन्दी अर्थ

रजत-पात्रमें रखना चाहिए। यह तैलपाक समस्त वात तथा धातुरोगोंका नाशक है। इस तैलपाकके सेवनसे कफजन्य क्षयरोग भी विनष्ट हो जाता है। इसका नाम राजवल्लभ है।

English

An oil lamp burns down the insect Khadyota. Both burning together produce a great conflagration.

अध्याय 184

श्लोक 14

एतैर्धूपो वशकरः स्मरबाणैः स्मारार्दनः ।रतिकाले महादेव पार्वतीप्रिय शङ्कर

etairdhūpo vaśakaraḥ smarabāṇaiḥ smārārdanaḥ / ratikāle mahādeva pārvatīpriya śaṅkara

हिन्दी अर्थ

एक प्रस्थ शतावरीका रस, एक प्रस्थ दूध, एक-एक कर्ष शतपुष्पी, देवदारु, जटामांसी,

English

O Rudra, bum the dead body of a rat. The ashes when rubbed over the body produce a severe burning sensation. When sandal wood is applied or drunk he will be free from the distress.

अध्याय 184

श्लोक 15

निजशुक्रं गृही त्वा तु वामहस्तेन यः पुमान् ।कामिनीचरणं वामं लिंपेत्स स्यात्स्त्रियाः प्रियः

nijaśukraṃ gṛhī tvā tu vāmahastena yaḥ pumān / kāminīcaraṇaṃ vāmaṃ liṃpetsa syātstriyāḥ priyaḥ

हिन्दी अर्थ

और मालकँगनी नामक औषधियोंका रस लेकर

English

Apply the ichor of an elephant in rut to its own eyes, O Siva. The elephant will be victorious in battles. The man also becomes a great hero.

अध्याय 184

श्लोक 16

सैन्धवञ्च महादेव पारावतमलं मधु ।एभिर्लिप्ते तु लिङ्गे वै कामिनीवशकृद्भवेत्

saindhavañca mahādeva pārāvatamalaṃ madhu / ebhirlipte tu liṅge vai kāminīvaśakṛdbhavet

हिन्दी अर्थ

एक प्रस्थ घृतको अग्निपर सिद्ध करना चाहिए। इस घृतपाकके प्रयोगसे प्राणियोंका लँगड़ापन,

English

Keep a piece of iv<Hy in the mouth of water snake

अध्याय 184

श्लोक 17

पुष्पाणि पञ्चरक्तानि गृहीत्वा यानि कानि च ।तत्तुल्यञ्च प्रियङ्गुञ्च पेषयेदेकयोगतः ।अनेन लिप्तलिङ्गस्य कामिनीवशतामियात्

puṣpāṇi pañcaraktāni gṛhītvā yāni kāni ca / tattulyañca priyaṅguñca peṣayedekayogataḥ / anena liptaliṅgasya kāminīvaśatāmiyāt

हिन्दी अर्थ

विनष्ट हो जाता है। वायुदोषके कारण जिनका शरीर दुर्बल हो गया है, जो मैथुनमें अशक्त हैं वृद्धावस्थाके कारण जो जर्जर शरीरवाले हो गये हे, आध्मान नामक रोगके कुप्रभावसे जिनके मुख

English

A compound of the cyc%, teeth, bones, blood and suet in oil must be smeared over the body. The man can stay under water for three days.

अध्याय 184

श्लोक 18

हयगन्धा च मञ्जिष्ठा मालतीकुसुमानि च ।श्वेतसषर्प एतैश्च लिप्तलिङ्गः स्त्रियाः प्रियः

hayagandhā ca mañjiṣṭhā mālatīkusumāni ca / śvetasaṣarpa etaiśca liptaliṅgaḥ striyāḥ priyaḥ

हिन्दी अर्थ

शुष्क हो गये हे, उनके उन सभी विकारोंका यह घृत-पदार्थ विनाशक है । जिन प्राणियोंके चर्म, शिरा और स्नायु-तन्त्रिकाओंमें विकृत वायु-समूह प्रविष्ट होकर रोगका रूप धारण कर चुका है, वह

English

The eyes of crocodile, the heart of a tortoise, the suet and bones of a rat and the suet of a 8iiumara (porpoise) pasted together and applied over the body enable a man to stay under water as in his own house.

अध्याय 184

श्लोक 19

मूलन्तु काकजङ्घाया दुग्धपीतन्तु शोषनुत् ।अश्वगन्धानागबलागुडमाषनिषेविणः ।रूपं भवेद्यथा तद्वन्नवयौवनचारिणाम्

mūlantu kākajaṅghāyā dugdhapītantu śoṣanut / aśvagandhānāgabalāguḍamāṣaniṣeviṇaḥ / rūpaṃ bhavedyathā tadvannavayauvanacāriṇām

हिन्दी अर्थ

सब इस सिद्ध तेलके सेवनसे नष्ट हो जाता है । इस तेलका नाम नारायणतेल है। इस रोगविनाशक तेलकी सिद्धिका विधान स्वयं भगवान् विष्णुने बताया था, इसीलिये इस सिद्ध तेलका नाम

English

The roots of Ku$a or BakucI taken with buttermilk cure indigestion. Roots of BakucI taken with sour gruel dispel diseases of the teeth.

अध्याय 184

श्लोक 20

लौहचूर्णसमायुक्तं त्रिफलाचूर्णमेव वा ।मधुना सेवितं रुद्र परिणामाख्यशूलनुत्

lauhacūrṇasamāyuktaṃ triphalācūrṇameva vā / madhunā sevitaṃ rudra pariṇāmākhyaśūlanut

हिन्दी अर्थ

उन्हींके नामपर पडा है । इन्हीं औषधियोंसे पृथक्- पृथक् अथवा मिश्रण-रूपमें घृत एवं तैलपाक बनाना चाहिए ।

English

O Siva, roots of Indra-Varuiji drunk with water remove poison of drinking. The roots ofSurabhik cure disorders due to the derangement of Vayu.

अध्याय 184

श्लोक 21

क्वथितोदकपानन्तु शम्बूकक्षारकं तथा ।मृगशृङ्गं ह्यग्निदग्धं गव्याज्येन समन्वितम् ।पीत हृत्पृष्ठशूलानां भवेन्नाशकरं शिव

kvathitodakapānantu śambūkakṣārakaṃ tathā / mṛgaśṛṅgaṃ hyagnidagdhaṃ gavyājyena samanvitam / pīta hṛtpṛṣṭhaśūlānāṃ bhavennāśakaraṃ śiva

हिन्दी अर्थ

शतावरी, गुडूची, चित्रक, बिजौरा नीबूका रस अथवा कण्टकारीके रसादिसे समन्वित निर्गुण्डीका रस या पुनर्नवा और चमेली अथवा त्रिफलाके साथ अड्सा या ब्राह्मी, एरण्ड, भृंगराज,

English

O Siva, roots of Indra-Varuiji drunk with water remove poison of drinking. The roots ofSurabhik cure disorders due to the derangement of Vayu.

अध्याय 184

श्लोक 22

हिङ्गु सौवर्चलं शुण्ठी वृषध्वज महौषधम्? ।एभिस्तु क्वथितं वारि पीतं वै सर्वशूलनुत्

hiṅgu sauvarcalaṃ śuṇṭhī vṛṣadhvaja mahauṣadham? / ebhistu kvathitaṃ vāri pītaṃ vai sarvaśūlanut

हिन्दी अर्थ

कुष्ठ, मूसली, दशमूल और खदिरकी घिसकर बनायी गयी वटी, वटिका, मोदक या चूर्ण सभी रोगोंको दूर करनेवाला है। घृत, मधु, जल, शर्करा,

English

O Siva, roots of Indra-Varuiji drunk with water remove poison of drinking. The roots ofSurabhik cure disorders due to the derangement of Vayu.

अध्याय 184

श्लोक 23

अपामार्गस्य वै मूलं सामुद्रलवणान्वितम् ।आस्वादि तमजीर्णस्य शूलस्य स्याद्विमर्दनम्

apāmārgasya vai mūlaṃ sāmudralavaṇānvitam / āsvādi tamajīrṇasya śūlasya syādvimardanam

हिन्दी अर्थ

गुड़, नमक तथा सोंठ, काली मिर्च अथवा पिप्पलीके साथ सेवन करनेसे सभी रोगोंमें यथोचित लाभ होता है। इन औषधियोंका योग सर्व- रोगविनाशक है।

English

O Siva, roots of Indra-Varuiji drunk with water remove poison of drinking. The roots ofSurabhik cure disorders due to the derangement of Vayu.

अध्याय 184

श्लोक 24

वटरोहाङ्कुरो रुद्र तण्डुलोदकघर्षितः ।पीतः सतक्रो ऽतीसारं क्षयं नयति शङ्कर

vaṭarohāṅkuro rudra taṇḍulodakagharṣitaḥ / pītaḥ satakro 'tīsāraṃ kṣayaṃ nayati śaṅkara

हिन्दी अर्थ

गणिका (गनियारी), सप्तपर्णी (छितवन), सुवर्चिका (पित्तपापडा) और ज्योतिष्मती (मालकँगनी) नामकी औषधियोंको एकत्र करके विद्वानूको उनका तैल पाक सिद्ध करना चाहिए। इस योगसे सिद्ध

English

O Siva, roots of Indra-Varuiji drunk with water remove poison of drinking. The roots ofSurabhik cure disorders due to the derangement of Vayu.

अध्याय 184

श्लोक 25

अङ्कोटमूलं कर्षार्धं पिष्टं तण्डुलवारिणा ।सर्वातीसारग्रहणीं पीतं हरति भूतप

aṅkoṭamūlaṃ karṣārdhaṃ piṣṭaṃ taṇḍulavāriṇā / sarvātīsāragrahaṇīṃ pītaṃ harati bhūtapa

हिन्दी अर्थ

तेलका प्रयोग भगंदर-रोगमेँ करना चाहिए । शोधन, रोपण तथा सर्ववर्णकारक चित्रकादिक जो महातेल हैं, वे सभी प्रकारके रोगोंका निवारण करते हैं।

English

O Siva, roots of Indra-Varuiji drunk with water remove poison of drinking. The roots ofSurabhik cure disorders due to the derangement of Vayu.

अध्याय 184

श्लोक 26

मरीचशुण्ठिकुटजत्वक्चूर्णञ्च गुडान्वितम् ।क्रमात्तद्द्विगुणं पीतं ग्रहणीव्याधिनाशनम्

marīcaśuṇṭhikuṭajatvakcūrṇañca guḍānvitam / kramāttaddviguṇaṃ pītaṃ grahaṇīvyādhināśanam

हिन्दी अर्थ

इन्द्रायण, अपामार्ग, केला तथा तिन्दुकको समान भागमें लेकर सरसोंका तेल बकरीके मूत्र तथा गोदुग्धको मिलाकर मन्द-मन्द अग्निकी आँचपर पाक करना चाहिए। इस सिद्ध तैल पाकका नाम

English

O Siva, roots of Indra-Varuiji drunk with water remove poison of drinking. The roots ofSurabhik cure disorders due to the derangement of Vayu.

अध्याय 184

श्लोक 27

श्वेतापराजितामूलं हरिद्रासिक्थतण्डुलाः ।अपामार्गत्रिकटुकमेषाञ्च वटिका शिव ।विषूचिकामहाव्याधिं हरत्येव न संशयः

śvetāparājitāmūlaṃ haridrāsikthataṇḍulāḥ / apāmārgatrikaṭukameṣāñca vaṭikā śiva / viṣūcikāmahāvyādhiṃ haratyeva na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

अजमोदादि-तेल है। यह गण्डमाला नामक रोगको दूर करता है। विद्वान् व्यक्तिको सबसे पहले इस गण्डमाला नामक रोगमें होनेवाली फुंसियोंको 'पकाना चाहिए। तदनन्तर उनका शोधन करके

English

O Siva, roots of Indra-Varuiji drunk with water remove poison of drinking. The roots ofSurabhik cure disorders due to the derangement of Vayu.

अध्याय 184

श्लोक 28

त्रिफलागुरु भूतेश शिलाजतु हरीतकी ।एकैकमेषां चूर्णन्तु मधुना च विमिश्रितम् ।पीतं सर्वञ्च मेहन्तु क्षयं नयति शङ्कर

triphalāguru bhūteśa śilājatu harītakī / ekaikameṣāṃ cūrṇantu madhunā ca vimiśritam / pītaṃ sarvañca mehantu kṣayaṃ nayati śaṅkara

हिन्दी अर्थ

इसी अजमोदादि तेलसे घावोंको भरते हुए उसमें कोमलता लानेका प्रयास करे। (अध्याय १७४)

English

O Siva, roots of Indra-Varuiji drunk with water remove poison of drinking. The roots ofSurabhik cure disorders due to the derangement of Vayu.

अध्याय 184

श्लोक 29

अर्कक्षीरप्रस्थमेकं तिलतैलं तथैव च ।मनः शिलामरीचानां सिन्दूरस्य पलं पलम्

arkakṣīraprasthamekaṃ tilatailaṃ tathaiva ca / manaḥ śilāmarīcānāṃ sindūrasya palaṃ palam

हिन्दी अर्थ

श्रीहरिने कहा--हे शंकर! सभी ज्वरोंमें

English

O Siva, roots of Indra-Varuiji drunk with water remove poison of drinking. The roots ofSurabhik cure disorders due to the derangement of Vayu.

अध्याय 184

श्लोक 30

चूर्णं कृत्वा ताम्रपात्रे त्वातपैः शोषयेत्ततः ।पीतं स्नुहीगतं दुग्धं सैन्धवं शूलनुद्भवेत्

cūrṇaṃ kṛtvā tāmrapātre tvātapaiḥ śoṣayettataḥ / pītaṃ snuhīgataṃ dugdhaṃ saindhavaṃ śūlanudbhavet

हिन्दी अर्थ

हे ईश्वर! अग्निसे तथा स्वेदनकी क्रियाओंको

English

O Siva, roots of Indra-Varuiji drunk with water remove poison of drinking. The roots ofSurabhik cure disorders due to the derangement of Vayu.

अध्याय 184

श्लोक 31

त्रिकटुत्रिफलानक्तं तिलतैलं तथैव च ।मनः शिला निम्बपत्रं जातीपुष्पमजापयः

trikaṭutriphalānaktaṃ tilatailaṃ tathaiva ca / manaḥ śilā nimbapatraṃ jātīpuṣpamajāpayaḥ

हिन्दी अर्थ

सबसे पहला कार्य लंघन है। उसके बाद क्वाथ, करनेसे सभी ज्वर विनष्ट हो जाते हैं। गुडूची और उदकपान तथा वातशून्य स्थानका सेवन करना मोथेका क्वाथ वातज्वर-विनाशक है। दुरालभा

English

O Siva, roots of Indra-Varuiji drunk with water remove poison of drinking. The roots ofSurabhik cure disorders due to the derangement of Vayu.

अध्याय 184

श्लोक 32

तन्मूत्रं सङ्खनाभिश्च चन्दनं घर्षयेत्ततः ।एभिश्च वर्तिकां कृत्वा त्वक्षिणी चाञ्जयेत्ततः

tanmūtraṃ saṅkhanābhiśca candanaṃ gharṣayettataḥ / ebhiśca vartikāṃ kṛtvā tvakṣiṇī cāñjayettataḥ

हिन्दी अर्थ

अर्थात् धमासा नामक औषधिके घृतका पान

English

O Siva, roots of Indra-Varuiji drunk with water remove poison of drinking. The roots ofSurabhik cure disorders due to the derangement of Vayu.

अध्याय 184

श्लोक 33

नश्यते पटलं काचं पुष्पञ्च तिमिरादिकम् ।विभीतकस्य वै चूर्णं समधु श्वासनाशनम्

naśyate paṭalaṃ kācaṃ puṣpañca timirādikam / vibhītakasya vai cūrṇaṃ samadhu śvāsanāśanam

हिन्दी अर्थ

करनेसे पित्त-ज्वर दूर होता है । सोंठ, पित्तपापडा, नागरमोथा, बालक (हीवेर) खस और चन्दनके क्वाथसे सिद्ध, पित्त-ज्वरका विनाश करता है। दुरालभा तथा सोंठसे सिद्ध घृत-मिश्रित क्वाथ

English

O Siva, roots of Indra-Varuiji drunk with water remove poison of drinking. The roots ofSurabhik cure disorders due to the derangement of Vayu.

अध्याय 184

श्लोक 34

पिप्पलीत्रिफलाचूर्णं मधुसैन्धवसंयुतम् ।सर्वरोगज्वरश्वासशोषपीनसहृद्भवेत्

pippalītriphalācūrṇaṃ madhusaindhavasaṃyutam / sarvarogajvaraśvāsaśoṣapīnasahṛdbhavet

हिन्दी अर्थ

कफ-ज्वरका नाशक है। बालक, सोंठ और पित्तपापड़ासे सभी ज्वर विनष्ट हो जाते हैं । चिरायता, 'एरण्ड, गुडूची, सोंठ, नागरमोथाके क्वाथसे पित्त- ज्वर दूर होता है । हीवेर, खस, पाठा, कण्टकारी

English

O Siva, roots of Indra-Varuiji drunk with water remove poison of drinking. The roots ofSurabhik cure disorders due to the derangement of Vayu.

अध्याय 184

श्लोक 35

देवदारोश्च वै चूर्णं अजामत्रेण भावयेत् ।एकविंशतिवारंवैत्वक्षिणी तेन चाञ्जयेत् ।रात्र्यन्धता पटलता नश्येन्निर्लोमता तथा

devadārośca vai cūrṇaṃ ajāmatreṇa bhāvayet / ekaviṃśativāraṃvaitvakṣiṇī tena cāñjayet / rātryandhatā paṭalatā naśyennirlomatā tathā

हिन्दी अर्थ

और नागरमोथाका क्वाथ ज्वरका विनाश करता है। देवदारुकी छालका क्वाथ भी लाभदायक है ।

English

O Siva, roots of Indra-Varuiji drunk with water remove poison of drinking. The roots ofSurabhik cure disorders due to the derangement of Vayu.

अध्याय 184

श्लोक 36

पिप्पलीकेतकं रुद्र हरिद्रामलकं वचा ।सर्वाक्षिरोगा नश्येयुः सक्षीरादञ्जनात्ततः

pippalīketakaṃ rudra haridrāmalakaṃ vacā / sarvākṣirogā naśyeyuḥ sakṣīrādañjanāttataḥ

हिन्दी अर्थ

हे शंकर! मधुसहित धनिया, नीम, नागरमोथा, परवलकी पत्ती, गुडूची और त्रिफलाका क्वाथ समस्त ज्वरोंका विनाशक हे। इसके सेवनसे रोगीकी क्षुधा बढ्ने लगती है एवं वायु-विकार दूर

English

O Siva, roots of Indra-Varuiji drunk with water remove poison of drinking. The roots ofSurabhik cure disorders due to the derangement of Vayu.

अध्याय 184

श्लोक 37

काकजङ्घाशिग्रुमूले मुखेन विधृते शिव ।चर्वित्वा दन्तकीटानां विनाशो हि भवेद्धर

kākajaṅghāśigrumūle mukhena vidhṛte śiva / carvitvā dantakīṭānāṃ vināśo hi bhaveddhara

हिन्दी अर्थ

हरीतकी, पिप्पली, आँवला, चित्रक, धनिया, खस तथा पित्तपापड़ाका चूर्ण और क्वाथ दोनों ज्वरनाशक हैं। मधुके साथ आँवला, गुडूची तथा चन्दनका सेवन सभी ज्वर-रोगोंको दूर करनेवाला है।

English

O Siva, roots of Indra-Varuiji drunk with water remove poison of drinking. The roots ofSurabhik cure disorders due to the derangement of Vayu.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।