Garuda Purana
182
अध्याय 182 / 317

Book 1 - Adhyaya 183

19 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ19 श्लोक

अध्याय 182

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे द्व्याशीत्यधिकशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १८३ हरिरुवाच ।मरिचं शृङ्गवेरं च कुटजत्वचमेव च ।पानाच्च ग्रहणी नश्येच्छशाङ्काङ्कितशेखर !

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe dvyāśītyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 183 hariruvāca / maricaṃ śṛṅgaveraṃ ca kuṭajatvacameva ca / pānācca grahaṇī naśyecchaśāṅkāṅkitaśekhara !

हिन्दी अर्थ

आश्रय मिलनेसे उसमें दोष अधिक ही आ जाते

English

Plastering with rapunkha' with honey heals all sorts of ulcers. Smearing with the paste of Nimba leaves makes ulcers non-scptic.

अध्याय 182

श्लोक 2

पिप्पली पिप्पलीमूलं मरिचं तगरं वचा ।देवदारुरसं पाठां क्षीरेण सह पेषयेत्

pippalī pippalīmūlaṃ maricaṃ tagaraṃ vacā / devadārurasaṃ pāṭhāṃ kṣīreṇa saha peṣayet

हिन्दी अर्थ

हैं । वात, पित्त और कफ- इन त्रिदोषोंकी समान स्थिति रहनेपर उन कोष्ठोंकी क्षमता मध्यम रह जाती है। (उस स्थितिमें न तो उनकी कार्य-

English

P«rhapt Atblnia julibrisiin or Dalberfia serlcea(GFD6. p. ISS)..

अध्याय 182

श्लोक 3

अनेनैव प्रयोगेण ह्यतिसारो विनश्यति ।मरीचतिलपुष्पाभ्या मञ्जनं कामलापहम्

anenaiva prayogeṇa hyatisāro vinaśyati / marīcatilapuṣpābhyā mañjanaṃ kāmalāpaham

हिन्दी अर्थ

तथा शिरोविरेचन--ये पाँच कर्म कहे जाते हैं । क्षमतामें शिथिलता रहती है और न उनमें दोषोंकी

English

Leca mcrophyUa {GVDB, ).

अध्याय 182

श्लोक 4

हरीतकी समगुडा मधुना सह योजिता ।विरेचनकरी रुद्र ! भवतीति न संशयः

harītakī samaguḍā madhunā saha yojitā / virecanakarī rudra ! bhavatīti na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षमताकी अभिवृद्धि। शरीरके अंदर स्थित कोष्ठका कार्य चलता रहता है।) पित्तदोष होनेपर निसोतका सेवन करके विरेचन करना चाहिए सधा नमक, सोंठ, निसोत, हरीतकी तथा विडंगको गोमूत्रसे सिद्धकर

English

Tepbreiia purpurea.

अध्याय 182

श्लोक 5

त्रिफला चित्रकं चित्रं तथा कटुकरोहिणी ।उरुस्तम्भहरं ह्येतदुत्तमन्तु विरेचनम्

triphalā citrakaṃ citraṃ tathā kaṭukarohiṇī / urustambhaharaṃ hyetaduttamantu virecanam

हिन्दी अर्थ

शर्कण और मधुके साथ सेवन करनेपर विरेचनमें अधिक लाभ होता है। वातदोषके प्रबल होनेपर उत्पन्न हुए दोषोंमें रोगीको एक भाग एरण्ड तेल और दो भाग त्रिफलाका क्वाथ पान कराकर वमन कराना चाहिए

English

A medicated oil cooked with the juice of Durv, and Kampilla with the kalkaof the bark ofDarvi is an impor-' tant remedy in cases of ulcers.

अध्याय 182

श्लोक 6

हरीतकी शृङ्गवेरं देवदारु च चन्दनम् ।क्वाथयेच्छागदुग्धेन अपामार्गस्य मूलकम् ।ऊरुस्तम्भं जयन्त्या वा सप्तरात्रेण नाशयेत्

harītakī śṛṅgaveraṃ devadāru ca candanam / kvāthayecchāgadugdhena apāmārgasya mūlakam / ūrustambhaṃ jayantyā vā saptarātreṇa nāśayet

हिन्दी अर्थ

छिद्र करके रोगीको उत्तान सुलाकर वस्ति-क्रिया करनी चाहिए । निरुहदान या निरुढवस्तिके प्रयोगमें भी यही विधि कही गयी है । इन दोनों विधियोंमें औषधियोंकी मात्रा आधा पल, तीन पल तथा छः

English

O Suiruta, please listen. I shall explain the remedial measures for fistula sinus and other disorders. A sinus should first be surgically operated and treatment proceeded with as in other wounds.

अध्याय 182

श्लोक 7

अनन्ताशृङ्गवेरस्य सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ।गुग्गुलं गुडतुल्यं च गुटिकामुपयुज्यच ।वायुः स्नायुगतं चैव अग्निमान्द्यं च नाशयेत्

anantāśṛṅgaverasya sūkṣmacūrṇāni kārayet / guggulaṃ guḍatulyaṃ ca guṭikāmupayujyaca / vāyuḥ snāyugataṃ caiva agnimāndyaṃ ca nāśayet

हिन्दी अर्थ

पल होनी चाहिए । इसी मात्राको क्रमशः लघु, मध्यम तथा उत्तम कहा जाता है। इस वस्ति- विधिमें शतावरी, गुडूची, भृंगराज तथा सिन्थुवार आदिके रसमें भावित हरीतकी एक भाग, बहेडा

English

A fistula, sinus, colic etc. can be cured by the medi- cated ghee with equal quantities of Guggulu, Triphala and

अध्याय 182

श्लोक 8

सङ्खपुष्पीन्तु पुष्पेण समुद्धृत्य सपत्रिकाम् ।समूलां छागदुग्धेन अपस्मारहरं पिबेत्

saṅkhapuṣpīntu puṣpeṇa samuddhṛtya sapatrikām / samūlāṃ chāgadugdhena apasmāraharaṃ pibet

हिन्दी अर्थ

छः अंगुल, आठ अंगुल या बारह अंगुल दो भाग और आँवला चार भाग होना चाहिए ये

English

The oil extracted from the juice of Nirgundl is a cure for sinuses and malignant ulcers. By drinking, smearing or administering as errhine this oil is efficacious in Pama Scabies.

अध्याय 182

श्लोक 9

अश्वगन्धाभये चैव उदकेन समं पिबेत् ।रक्तपित्तं विनश्येत्तु नात्र कार्या विचारणा

aśvagandhābhaye caiva udakena samaṃ pibet / raktapittaṃ vinaśyettu nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

लम्बी बाँस आदिको नेत्रि अर्थात् पिचकारी बनाकर

English

Pills made of Guggulu, Triphala and Kfsna in the proportion of 3:5:1 are wholesome for those who suffer from oldema, enlarged spleen, piles and fistula in ano.

अध्याय 182

श्लोक 10

हरीतकीकुष्ठचूर्णं कृत्वा आस्यं च पूरयेत् ।शीतं पीत्वाथ पानीयं सर्वच्छर्दिनिवारणम्

harītakīkuṣṭhacūrṇaṃ kṛtvā āsyaṃ ca pūrayet / śītaṃ pītvātha pānīyaṃ sarvacchardinivāraṇam

हिन्दी अर्थ

औषधियाँ उदररोगकी पीड़ाको समाप्त कर देती

English

In the cutting of veins in the middle of the penis the purity of the locality and in syphilis avoidance of suppuration should be maintained carefully—otherwise the penis may slough off.

अध्याय 182

श्लोक 11

गडूचीपद्मकारिष्टधान्याकं रक्तचंन्दनम् ।पित्तश्लेष्मज्वरच्छर्दिदाहतृष्णाघ्नमग्निकृत् ।ॐ हुं नम इति

gaḍūcīpadmakāriṣṭadhānyākaṃ raktacaṃndanam / pittaśleṣmajvaracchardidāhatṛṣṇāghnamagnikṛt / oṃ huṃ nama iti

हिन्दी अर्थ

और उस पिचकारीमें कर्कन्धू (बेर)-फलके समान हैं। (अध्याय १७२)

English

A decoction of Pa(ola, Nimba, Bhunimba andGuiucI drunk with Guggulu and Khadira dispels syphilis.

अध्याय 182

श्लोक 12

श्रोत्रे बद्ध्वा शङ्खपुष्पीं ज्वरं मन्त्रेण वै हरेत् ।ॐ जम्भिनी स्तम्भिनी मोहय सर्वव्याधीन्मे वज्रेण ठः ठः सर्वव्याधीन्मे वज्रेण फट् इति

śrotre baddhvā śaṅkhapuṣpīṃ jvaraṃ mantreṇa vai haret / oṃ jambhinī stambhinī mohaya sarvavyādhīnme vajreṇa ṭhaḥ ṭhaḥ sarvavyādhīnme vajreṇa phaṭ iti

हिन्दी अर्थ

मधुर, अम्ल और तिक्त आदि द्रव्योंका वर्ग तथा उनका औषधीय उपयोग

English

A decoction of Pa(ola, Nimba, Bhunimba andGuiucI drunk with Guggulu and Khadira dispels syphilis.

अध्याय 182

श्लोक 13

पुष्पमष्टशतं जप्त्वा हस्ते दत्त्वा नखं स्पृशेत् ।चातुर्थिको ज्वरो रुद्र अन्ये चैव ज्वरास्तथा

puṣpamaṣṭaśataṃ japtvā haste dattvā nakhaṃ spṛśet / cāturthiko jvaro rudra anye caiva jvarāstathā

हिन्दी अर्थ

धन्वन्तरिजीने कहा- है सुश्रुत! अब मैं रोग- विनाशक मधुर आदि गुणोंसे युक्त द्रव्योंका वर्णन करूँगा।

English

A decoction of Pa(ola, Nimba, Bhunimba andGuiucI drunk with Guggulu and Khadira dispels syphilis.

अध्याय 182

श्लोक 14

ज्म्बूफलं हरिद्रा च सर्पस्यैव तु कञ्चुकम् ।सर्वज्वराणां धूपो ऽयं हरश्चातुर्थिकस्य च

jmbūphalaṃ haridrā ca sarpasyaiva tu kañcukam / sarvajvarāṇāṃ dhūpo 'yaṃ haraścāturthikasya ca

हिन्दी अर्थ

साठी चावल, गेहूँ, दूध, घृत, रस, मधु, सिंघाड़ेकी

English

A decoction of Pa(ola, Nimba, Bhunimba andGuiucI drunk with Guggulu and Khadira dispels syphilis.

अध्याय 182

श्लोक 15

करवीरं भृङ्गपत्रं लवणं कुष्ठकर्कटे ।चतुर्गुणेन मूत्रेण पचेत्तैलं हरेच्च तत् ।पामां विचर्चिकां कुष्ठमभ्यङ्गाद्धि व्रणानि वै

karavīraṃ bhṛṅgapatraṃ lavaṇaṃ kuṣṭhakarkaṭe / caturguṇena mūtreṇa pacettailaṃ harecca tat / pāmāṃ vicarcikāṃ kuṣṭhamabhyaṅgāddhi vraṇāni vai

हिन्दी अर्थ

और कुम्हड़ा--यह मधुर द्रव्योंका मुख्य वर्ग है।

English

A decoction of Pa(ola, Nimba, Bhunimba andGuiucI drunk with Guggulu and Khadira dispels syphilis.

अध्याय 182

श्लोक 16

पिप्पलीमधुपानाच्च तथा मधुरभोजनात् ।प्लीहा विनश्यते रुद्र तथा सूरणसेवनात्

pippalīmadhupānācca tathā madhurabhojanāt / plīhā vinaśyate rudra tathā sūraṇasevanāt

हिन्दी अर्थ

इन द्रव्योंका यह वर्ग मूर्च्छा और प्रदाह नामक रोगोंका विनाशक तथा जिह्वादि सभी छः इन्द्रियोंका आह्लादक है । इस वर्गके एक भी पदार्थका अत्यधिक सेवन करनेसे प्राणीके शरीरमें कृमि तथा कफजनित

English

A decoction of Pa(ola, Nimba, Bhunimba andGuiucI drunk with Guggulu and Khadira dispels syphilis.

अध्याय 182

श्लोक 17

पिप्पलीञ्च हरिद्राञ्च गोमूत्रेण समन्विताम् ।प्रक्षिपेच्च गुदद्वारे अर्शांसि विनिवारयेत्

pippalīñca haridrāñca gomūtreṇa samanvitām / prakṣipecca gudadvāre arśāṃsi vinivārayet

हिन्दी अर्थ

रोग उत्पन्न हो जाते हैं। जब श्वास, खाँसी,

English

A decoction of Pa(ola, Nimba, Bhunimba andGuiucI drunk with Guggulu and Khadira dispels syphilis.

अध्याय 182

श्लोक 18

अजादुग्धमार्द्रकञ्च पीतं प्लीहादिनाशनम् ।सैन्धवञ्च विडङ्गानि सोमराजी तु सर्षपाः

ajādugdhamārdrakañca pītaṃ plīhādināśanam / saindhavañca viḍaṅgāni somarājī tu sarṣapāḥ

हिन्दी अर्थ

और श्लीपदका रोग हो तो गुड्से बने लेपादिका प्रयोग करना चाहिए।

English

A decoction of Pa(ola, Nimba, Bhunimba andGuiucI drunk with Guggulu and Khadira dispels syphilis.

अध्याय 182

श्लोक 19

रजनी द्वे विषञ्चैव गोमूत्रेणैव पेषयेत् ।कुष्ठनाशश्च तल्लेपान्निम्बपत्रादिना तथा

rajanī dve viṣañcaiva gomūtreṇaiva peṣayet / kuṣṭhanāśaśca tallepānnimbapatrādinā tathā

हिन्दी अर्थ

अनार, आँवला, आम, कपित्थ, करौंद, बिजौरा नीबू, आमड़ा, बेर, इमली, दही, मट्ठा, कांजी, बड़हल, अम्लवेत, अम्ल, सेंधा नमक, सोंठ तथा

English

A decoction of Pa(ola, Nimba, Bhunimba andGuiucI drunk with Guggulu and Khadira dispels syphilis.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।