Garuda Purana
165
अध्याय 165 / 317

Book 1 - Adhyaya 166

53 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ53 श्लोक

अध्याय 165

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे क्रिमिनिदानं नाम पञ्चषष्ठ्यधिकशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १६६ धन्वन्तरिरुवाच ।वातव्याधिनिदानं ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु ।सर्वथानर्थकथने विघ्न एव च कारणम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe kriminidānaṃ nāma pañcaṣaṣṭhyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 166 dhanvantariruvāca / vātavyādhinidānaṃ te vakṣye suśruta tacchṛṇu / sarvathānarthakathane vighna eva ca kāraṇam

हिन्दी अर्थ

वेगको रोकनेसे, अङ्गकी चेष्टाओंसे क्षुब्ध किये जानेपर जब ओजशक्ति क्षुब्ध होकर शरीरको क्षीण कर देती है, तब वायु दूषित होकर रक्तको नीचेको ओर ले जाता है। इससे संधि-स्थानमें

English

Krmis (bodily germs) are of two types: the external and the internal. The external ones are of four types being caused by 1) faecal matter 2) mucous matter 3) blood and 4) other discharges of waste matter.

अध्याय 165

श्लोक 2

अदृष्टदुष्टपवनशरीरमविशेषतः ।स विश्वकर्मा विश्वात्मा विश्वरूपः प्रजापतिः

adṛṣṭaduṣṭapavanaśarīramaviśeṣataḥ / sa viśvakarmā viśvātmā viśvarūpaḥ prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

ग्रन्थिके समान शोथ हो जाता है। वृद्धिरोगकी उपेक्षा करनेपर गुल्म-वृद्धि, अन्त्र- वृद्ध, आध्मान आदि अनेक प्रकारके रोग उत्पन्न

English

The external parasites born of the waste matter are enumerated as twenty in number. They are of the shape and colour of gingelly seeds and take refuge in hair or garments.

अध्याय 165

श्लोक 3

स्रष्टा धाता विभुर्विष्णुः संहर्ता मृत्युरन्तकः ।तद्वदुक्तं च यत्नेन यतितव्यमतः सदा

sraṣṭā dhātā vibhurviṣṇuḥ saṃhartā mṛtyurantakaḥ / tadvaduktaṃ ca yatnena yatitavyamataḥ sadā

हिन्दी अर्थ

और (त्रिदोषज) सन्निपातिक । ऋतुसम्बन्धित रक्तके दूषित होनेपर आठवाँ (आर्तवदोषज) गुल्म केवल स्त्रियोंके गर्भाशयमें होता है।

English

Though they are very minute they have many feet. Two principal classes of these named Yukas (lice) and Likas (nits or ticks) bring about Kotha (Urticaria) and Kan<juganda (itches in the neck).

अध्याय 165

श्लोक 4

तस्योक्ते दोषविज्ञाने कर्म प्राकृतवैकृतम् ।समासव्यासतो दोषभेदानामवधार्य च

tasyokte doṣavijñāne karma prākṛtavaikṛtam / samāsavyāsato doṣabhedānāmavadhārya ca

हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य ज्चर, मूर्च्छा, अतिसारके द्वारा एवं वमन-विरेचनादि पञ्चकर्मके द्वारा दुर्बल हो तथा वातकारक अन्नका भोजन करे; जो शीतसे अथवा भूखसे पीडित हो और भोजनसे पूर्व खाली पेट

English

There are some parasites in the blood and the blood vessels. They have no feet. They are copper coloured and

अध्याय 165

श्लोक 5

प्रत्येकं पञ्चधा वीरो व्यापारश्चेह वैकृतः ।तस्योच्यते विभागेन सनिदानं सलक्षणम्

pratyekaṃ pañcadhā vīro vyāpāraśceha vaikṛtaḥ / tasyocyate vibhāgena sanidānaṃ salakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

अधिक जल पीये अथवा जलमें तैरे एवं देहको क्षुब्ध करनेवाला उपवास करे तथा वमनका वेग न होनेपर भी वमन करनेका प्रयास करे, स्नेहन, स्वेदनके बिना बमन, विरेचन आदि करे अथवा

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 6

धातुक्षयकरैर्वायुः क्रुद्धो नातिनिषेव्यते ।चतुः स्नोतो ऽवकाशेषु भूयस्तान्येव पूरयेत्

dhātukṣayakarairvāyuḥ kruddho nātiniṣevyate / catuḥ snoto 'vakāśeṣu bhūyastānyeva pūrayet

हिन्दी अर्थ

ठीक प्रकारसे शुद्धि कर्मके बिना वात-विदाहि अन्नका सेवन करे या कष्ट देनेवाले सवारीपर चढे

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 7

तेभ्यस्तु दोषपूर्णेभ्यः प्रच्छाद्य विवरं ततः ।तव वायुः सकृत्क्रुद्धः शूलानाहान्त्रकूजनम्

tebhyastu doṣapūrṇebhyaḥ pracchādya vivaraṃ tataḥ / tava vāyuḥ sakṛtkruddhaḥ śūlānāhāntrakūjanam

हिन्दी अर्थ

साथ मिलकर देहस्त्रोत (आम पक्वाशय) -में गमन करते हैं और ऊर्ध्व-अधोमार्गको आच्छादित या निरोध करके वायुशूल उत्पन्न करते हैं। ऐसी दशामें छूनेसे अनुभवमें आनेवाला, गरम, ऊँचा उठा हुआ

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 8

मलरोधं स्वरभ्रंशं दृष्टिपृष्ठकटिग्रहम् ।करोत्येव पुनः काये कृच्छ्रानन्यानुपद्रवान्

malarodhaṃ svarabhraṃśaṃ dṛṣṭipṛṣṭhakaṭigraham / karotyeva punaḥ kāye kṛcchrānanyānupadravān

हिन्दी अर्थ

तथा गाँठ-जैसा गुल्मरोग उत्पन्न हो जाता है।

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 9

आमाशयोत्थवमथुश्वासकासविषूचिकाः ।कण्डूपरोधघर्मादिव्याधीनूर्ध्वञ्च नाभितः

āmāśayotthavamathuśvāsakāsaviṣūcikāḥ / kaṇḍūparodhagharmādivyādhīnūrdhvañca nābhitaḥ

हिन्दी अर्थ

धातुके क्षीण हो जानेसे कफ, विष्ठादिके द्वारा मार्ग अवरुद्ध हो जानेसे वायु कोष्ठमें स्थित हो जाता है और रूक्षताके कारण कठोर हो जाता है। यह अपने आश्रय (अथवा पक्वाशय) -में स्वतन्त्र

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 10

श्रोत्रादीन्द्रियबाधां च त्वचि स्फोटनरूक्षताम् ।चक्रेतीव्ररुजाश्वासगरामयविवर्णताः

śrotrādīndriyabādhāṃ ca tvaci sphoṭanarūkṣatām / cakretīvrarujāśvāsagarāmayavivarṇatāḥ

हिन्दी अर्थ

हो जाते हैं। रोगी अत्यन्त पीडित हो जाता है । रूपसे दुष्ट हो जाता है और पराश्रय (आमाशय)- आभ्यन्तरमें शब्द होने लगता है और वायु शिरःप्रदेशमें में परतन्त्र-भावसे (कफादिके अधीन) दुष्ट हो आध्मान हो जाता है। रक्तज गुल्म वृद्धिरोग जाता है। तदनन्तर मल एवं श्लेष्मासे संयुक्त असाध्य है और इसके लक्षण वातज वृद्धिरोगके होनेके कारण पिण्ड-जैसा हो जाता है । इसे वातगुल्म

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 11

अन्त्रस्यान्तञ्च विष्टम्भमरुचिं कृशतां भ्रमम् ।मांसमेदोगतग्रन्थिं चर्मादावुपकर्कशम्

antrasyāntañca viṣṭambhamaruciṃ kṛśatāṃ bhramam / māṃsamedogatagranthiṃ carmādāvupakarkaśam

हिन्दी अर्थ

समान होते हैं। गुल्म वृद्धिरोग काली-नीली शिराओंके कहते हैं। यह वस्ति, नाभि, हृदय और पसलियोंमें जालसे उसी प्रकार व्याप्त हो जाता है, जैसे कोई उत्पन्न होता है। वातज गुल्मरोगमें सिरमें पीड़ा, झरोखा मकड़ीके जालसे आवृत हो जाता है। यह ज्वर, प्लीहा, आन्त्रकूजन, सूईके वेधके समान

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 12

गुर्वङ्गन्तुद्यते ऽत्यर्थं दण्डमुष्टिहतं यथा ।अस्थिस्थः सक्थिसन्ध्यस्थिशूलं तीव्रञ्च लक्षयेत्

gurvaṅgantudyate 'tyarthaṃ daṇḍamuṣṭihataṃ yathā / asthisthaḥ sakthisandhyasthiśūlaṃ tīvrañca lakṣayet

हिन्दी अर्थ

काण्ड विद्रधि एवं गुल्म-निदान २८९

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 13

मज्जस्थो ऽस्थिषु चास्थैर्यमस्वप्नं यत्तदा रुजाम् ।शुक्रस्य शीघ्रमुत्सङ्गसर्गान्विकृतिमेव वा

majjastho 'sthiṣu cāsthairyamasvapnaṃ yattadā rujām / śukrasya śīghramutsaṅgasargānvikṛtimeva vā

हिन्दी अर्थ

पीड़ा--ये सभी उपद्रव होते हैं और बहुत कष्टसे मूत्र करता है । इस रोगमें हृल्लास, गर्भिणी-जैसी इच्छा, होता है। उक्त रोग वायुचालित होकर शरीर, मुख, स्तनमें दुग्ध-दर्शन, कामाचारिता आदि लक्षण पैर, शोथ, अग्निमान्द्य आदि उपद्रवको उत्पन्न करता प्रकाशित होने लगते हैं । क्रमशः वायुके संसर्गसे है। विशेषत: शरीरमें चमड़ा रूक्ष और कृष्णवर्णका पित्त योनिमें रक्तका संचय करता है। शोणित जब

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 14

तत्तद्गर्भस्थशुक्रस्थः शिरस्याध्मानरिक्ताता ।तत्र स्थानस्थितः कुर्यात् क्रुद्धः श्वयथुकृच्छ्रताम्

tattadgarbhasthaśukrasthaḥ śirasyādhmānariktātā / tatra sthānasthitaḥ kuryāt kruddhaḥ śvayathukṛcchratām

हिन्दी अर्थ

हो जाता है । वायुके चञ्चल होनेके कारण गुल्मरोगका गर्भाशयका आश्रयण करता है, तब वात-पित्तज कोई निर्दिष्ट एक स्थान नहीं है। अत: यह अनेक गुल्मके विकार उत्पन्न हो जाते हैं । यह दुष्ट रक्तका प्रकारकी व्यथाएँ उत्पन्न करता है । वातज गुल्मरोगमें आश्रय लेकर गर्भाशयमें अत्यन्त शूल उत्पन्न करता चींटीके चढ्ने या काटने-जैसा स्फुरण होता है है । योनिमें स्त्राव, दुर्गन्ध, कभी-कभी स्पन्दन और

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 15

जलपूर्णदृतिस्पर्शं शोषं सन्धिगतो ऽनिलः ।सर्वाङ्गसंश्रयस्तोदभेदस्फुरणभञ्जनम्

jalapūrṇadṛtisparśaṃ śoṣaṃ sandhigato 'nilaḥ / sarvāṅgasaṃśrayastodabhedasphuraṇabhañjanam

हिन्दी अर्थ

और चुभनेकी तरह व्यथा होती है । वेदना होती है। कभी-कभी यह गुल्म गर्भ-जैसा पित्तज गुल्मरोगमें दाह, अम्लोद्गार, मूर्च्छा, हो जाता है । मलभेद, पसीना, तृष्णा और ज्वर--ये सभी उपद्रव दुष्ट रक्त एवं दुष्ट आश्रयके कारण यह विद्रधि होते हैं । सम्पूर्ण शरीर हल्दीके वर्णका हो जाता गुल्म कभी देरमें पकता है, कभी नहीं पकता है और

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 16

स्तम्भनाक्षेपणं स्वप्नः सन्धिभञ्जनकम्पनम् ।यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धो ऽभ्येति मुहुर्मुहुः ।तदाङ्गमाक्षिपत्येष व्याधिराक्षेपणः स्मृतः

stambhanākṣepaṇaṃ svapnaḥ sandhibhañjanakampanam / yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kruddho 'bhyeti muhurmuhuḥ / tadāṅgamākṣipatyeṣa vyādhirākṣepaṇaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

है। इस रोगमें शोथ भी हो जाता है और श्लेष्मा कभी जल्दी पक जाता है। अत: शीघ्र दाह पैदा घटता-बढ़ता रहता है। गुल्मके स्थानमें जलन-सी करनेवाला होनेके कारण यह विद्रधि गुल्म कहा जाता प्रतीत होती है । है। अन्तराश्रय गुल्ममें वस्ति, कुक्षि, हदय और कफज गुल्मरोगमें स्तैमित्य, अरुचि, सिरमें वेदना प्लीहामें वेदना होती है। जठराग्नि और बलका नाश

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 17

अधः प्रतिहतो वायुर्व्रजेदूर्ध्वं यदा पुनः ।तदावष्टभ्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयेत्

adhaḥ pratihato vāyurvrajedūrdhvaṃ yadā punaḥ / tadāvaṣṭabhya hṛdayaṃ śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayet

हिन्दी अर्थ

और आङ्गोंमें शिथिलता, शीतज्वर पीनस, आलस्य, हो जाता है। मल-मूत्रादिका वेग रुद्ध हो जाता है। हल्लास, चमड़ेका सफेद या काला होना आदि लक्षण बहिराश्रय गुल्ममें इसका उलटा होता है अर्थात् वस्ति, होते हैं। कफज गुल्म गम्भीर कठिन और गर्भस्थ कुक्षि आदिमें वेदना अधिक नहीं होती, वेगका प्रवर्तन बालकके समान भारी होता है। अपने स्थानमें स्थित रहने होता है। गुल्म-स्थानमें विवर्णता और बाहरके भागमें

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 18

सक्षिपेत्परितो गात्रं हनुं वा चास्य नामयत् ।कृच्छ्रादुच्छ्वसितं चापि निमीलन्नयनद्वयम्

sakṣipetparito gātraṃ hanuṃ vā cāsya nāmayat / kṛcchrāducchvasitaṃ cāpi nimīlannayanadvayam

हिन्दी अर्थ

तथा वहाँसे न चलनेके कारण यह मृत्युकारक होता है। अत्यधिक ऊँचापन आदि लक्षण उपस्थित होते हैं। त्रिदोषजन्य गुल्मरोगमें प्रायः एक-दूसरेके लक्षण ऊपर-नीचे वायुरोधके कारण तीव्र वेदना और उदरमें घुले-मिले रहते हैं। इसमें तीव्र वेदना और अतिशय आध्मान होता है। इसे अनाहरोग कहते हैं। जो ग्रन्थि दाह होता है। यह अतिशय उन्नत और सघन होकर ऊपर उठी होती है तथा कठोर अष्ठीलाकी तरह होती

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 19

कपोत इव कूजेच्च निः संगः सोपतन्त्रकः ।स एव वामनासायां युक्तस्तु मरुता हृदि

kapota iva kūjecca niḥ saṃgaḥ sopatantrakaḥ / sa eva vāmanāsāyāṃ yuktastu marutā hṛdi

हिन्दी अर्थ

शीघ्र ही पक जाता है, तथा असाध्य है। है, उसे अष्ठीला विद्रधि कहते हैं। उसकी आकृति यदि रक्तगुल्मे स्त्रियोंको ही होता है। जिस स्त्रीको समस्त चिहोसे युक्त एवं तिरछी हो तो उसे प्रत्यष्ठीला ऋतुकालमें अतिशय वेदना या किसी प्रकारका कहते हैं। पकवाशयमें उत्पन्न होनेवाला वायु तीव्र योनिरोग रहता है अथवा वायुकारक पदार्थको वेदनासे युक्त होकर डकारोंकी अधिकता, शौचका

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 20

प्राप्नोति च मुहुः स्वास्थ्यं मुहुरस्वास्थ्यवान्भवेत् ।अभिघातसमुत्थश्च दुश्चिकित्स्यतमो मतः

prāpnoti ca muhuḥ svāsthyaṃ muhurasvāsthyavānbhavet / abhighātasamutthaśca duścikitsyatamo mataḥ

हिन्दी अर्थ

सेवन करनेसे वायु कुपित होकर प्रतिमाह व्यवस्थित विबन्ध, भोजनकी अनिच्छा, आँतोंका सूजन, आटोप ऋतुस्रावको योनिमें ही रोक देता है तो वह रुका आध्मान, अग्निमान्द-ये सब उत्पन्न होनेवाले हुआ रक्त कुक्षिमें जाकर गर्भके चित्रोंको प्रकट गुल्मके पूर्व संकेत हैं (अध्याय १६०)

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 21

स्वेदस्तम्भं तदा तस्य वायुश्छिन्नतनुर्यदा ।व्याप्नोति सकलं देहं यत्र चायाम्यते पुनः

svedastambhaṃ tadā tasya vāyuśchinnatanuryadā / vyāpnoti sakalaṃ dehaṃ yatra cāyāmyate punaḥ

हिन्दी अर्थ

धन्वन्तरिजीने कहा- है सुश्रुत अब मैं उदररोगका

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 22

अन्तर्धान्तुगतश्चैव वेगस्तम्भं च नेत्रयोः ।करोति जृम्भां सदनं दशनानां हतोद्यमम्

antardhāntugataścaiva vegastambhaṃ ca netrayoḥ / karoti jṛmbhāṃ sadanaṃ daśanānāṃ hatodyamam

हिन्दी अर्थ

प्रकारके रोग उत्पन्न होते हैं और उदररोग विशेषकर मन्दाग्निसे ही होते हैं।

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 23

पार्श्वयोर्वेदनां बाह्यां हनुपृष्ठसिरोग्रहम् ।देहस्य बहिरायामं पृष्ठतो हृदये शिरः

pārśvayorvedanāṃ bāhyāṃ hanupṛṣṭhasirograham / dehasya bahirāyāmaṃ pṛṣṭhato hṛdaye śiraḥ

हिन्दी अर्थ

उदरमें मल संचित होनेपर अजीर्ण आदि भिन्न- भिन्न रोग, ऊर्ध्व और अधोगति वायुके अवरोध होनेसे सभी प्रवाहिणी नाड़ियाँ अकर्मण्य हो जाती हैं। प्राणवायु अपानादि वायुको दूषितकर उनको

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 24

उरश्चोत्क्षिप्यते तत्र स्कन्धो वा नाम्यते तदा ।दन्तेष्वास्ये च वैवर्ण्यं ह्यस्वेदस्तत्र गात्रतः

uraścotkṣipyate tatra skandho vā nāmyate tadā / danteṣvāsye ca vaivarṇyaṃ hyasvedastatra gātrataḥ

हिन्दी अर्थ

मांससंधिमें प्रविष्ट कर देती है। इससे कुक्षिस्थान अवरुद्ध होकर उदररोग उत्पन्न होता है। उदररोग आठ प्रकारके हैं--वातज, पित्तज, कफज, सन्निपातज,

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 25

बाह्यायामं हनुस्तम्भं ब्रवते वातरोगिणम् ।विण्मूत्रमसृजं प्राप्य ससमीरसमीरणाः?

bāhyāyāmaṃ hanustambhaṃ bravate vātarogiṇam / viṇmūtramasṛjaṃ prāpya sasamīrasamīraṇāḥ?

हिन्दी अर्थ

उदररोग होनेपर हाथ-पैर तथा पेटमें सूजन आ जाती है। शारीरिक चेष्टा, बल और आहार कम हो जाता है। शरीर दुर्बल हो जाता है और अफरा हो जाता है। इस रोगसे ग्रस्त व्यक्तिका आकार प्रेतके

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 26

आयच्छन्ति तनोर्देषाः सर्वमापादमस्तकम् ।तिष्ठतः पाण्डुमात्रस्य व्रणायामः सुवर्धितः

āyacchanti tanordeṣāḥ sarvamāpādamastakam / tiṣṭhataḥ pāṇḍumātrasya vraṇāyāmaḥ suvardhitaḥ

हिन्दी अर्थ

समान विकृत हो जाता है।

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 27

गात्रवेगे भवेत्स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपणेन तत् ।जिह्वाविलेखनादुष्णभक्षणादतिमानतः

gātravege bhavetsvāsthyaṃ sarveṣvākṣepaṇena tat / jihvāvilekhanāduṣṇabhakṣaṇādatimānataḥ

हिन्दी अर्थ

उदररोगका पूर्व लक्षण भूख-नाश, अरुचि, पाकके समय दाह आदि होता है। ऐसा रोगी अपथ्यका सेवन करता है। उदररोगसे बलक्षय हो जाता है। अत: रोगीके थोड़ा कार्य करनेपर श्वास-प्रश्चासकी

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 28

कुपितो हनुमूलस्थः स्तम्भयित्वानिलो हनुम् ।करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम्

kupito hanumūlasthaḥ stambhayitvānilo hanum / karoti vivṛtāsyatvamathavā saṃvṛtāsyatām

हिन्दी अर्थ

वृद्धि हो जाती है। किसी भी विषयमें उसकी बुद्धि प्रवेश नहीं कर पाती और शोक एवं शोथ आदि हो जाते हैं। उदररोगी थोड़ा खानेपर भी वस्तिसंधिमें निरन्तर पीड़ाका अनुभव करता है। सभी प्रकारके

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 29

हनस्तम्भः स तेन स्यात्कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम् ।वाग्वादिनी शिरास्तम्भो जिह्वां स्तम्भयते ऽनिलः

hanastambhaḥ sa tena syātkṛcchrāccarvaṇabhāṣaṇam / vāgvādinī śirāstambho jihvāṃ stambhayate 'nilaḥ

हिन्दी अर्थ

रोगीका उदर गवाक्षकी तरह शिरोजालसे व्याप्त हो जाता है और सदा गुड़गुड़ शब्द होने लगता है। उदररोगमें वायु नाभि और आँतमें विष्टब्धता उत्पन्न करके नष्ट हो जाता है। वायुजन्य उदररोगमें

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 30

जिह्वास्तम्भः स तेनान्नपानवाक्येष्वनीशता ।शिरसा भारहरणादतिहास्यप्रभाषणात्

jihvāstambhaḥ sa tenānnapānavākyeṣvanīśatā / śirasā bhāraharaṇādatihāsyaprabhāṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

हृदय, नाभि, कटि, पायु, वंक्षण--इन सभी स्थानोंमें पीड़ा करके स्वयं वायु शान्त हो जाता है। शब्दके साथ वायु निकलने लगता है एवं अल्प परिमाणमें ही मूत्र होता है। उसकी किसी भी विषयमें चञ्चलता

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 31

विषमादुपधानाच्च कठिनानां च चर्वणात् ।वायुर्विवर्धते तैश्च वातूलैरूर्ध्वमास्थितः

viṣamādupadhānācca kaṭhinānāṃ ca carvaṇāt / vāyurvivardhate taiśca vātūlairūrdhvamāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं रहती और मुख सदा उदास रहता है। वातोदरमें हाथ-पैर, मुख और कुक्षिमें शोथ हो जाता है। उदर-पार्व तथा कटि और पृष्ठ आदि स्थानोंमें पीड़ाका अनुभव होता है और जोड़ोंमें दर्द रहता है।

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 32

वक्रीकरोति वक्त्रं च ह्युच्चैर्हसितमीक्षितम् ।ततो ऽस्य कुरुते मृद्वीं वाक्शक्तिं स्तब्धनेत्रताम्

vakrīkaroti vaktraṃ ca hyuccairhasitamīkṣitam / tato 'sya kurute mṛdvīṃ vākśaktiṃ stabdhanetratām

हिन्दी अर्थ

शुष्क कास, शरीरमें पीड़ा, अधोभागमें गुरुता, मलसंग्रह, शरीरमें श्यामवर्णता या अरुणवर्णता आ जाती है एवं मुँहमें बार-बांर पानी आता है। पेटमें नीली और काली शिराएँ उभर जाती हैं और व्यथा होती है तथा

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 33

दन्तचालं स्वरभ्रंशः श्रुतिहानीक्षितग्रहौ ।गन्धाज्ञानं स्मृतिध्वंसस्त्रासः श्वासश्च जायते

dantacālaṃ svarabhraṃśaḥ śrutihānīkṣitagrahau / gandhājñānaṃ smṛtidhvaṃsastrāsaḥ śvāsaśca jāyate

हिन्दी अर्थ

थपथपानेपर मशक-जैसा शब्द करता है। उदरमें वेदनाके साथ सशब्द वायु चारों तरफ घूमती है। पित्तजनित उदर-रोगमें ज्वर, मूर्च्छा, दाह, प्यास, मुखमें कटुता,

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 34

निष्ठीवः पार्श्वतोदश्च ह्येकस्याक्ष्णो निमीलनम् ।जत्रोरूर्ध्वं रुजस्तीव्राः शरीरार्धधरो ऽपि वा

niṣṭhīvaḥ pārśvatodaśca hyekasyākṣṇo nimīlanam / jatrorūrdhvaṃ rujastīvrāḥ śarīrārdhadharo 'pi vā

हिन्दी अर्थ

हरापन एवं पीली और ताम्रवर्णकी शिराएँ अधिकतासे दीखती हैं तथा ऊष्मा और दाह बना रहता है। कफजनित उदररोगमें शरीरमें अवसाद, शोथ, भारीपन, निद्राधिक्य, अरुचि, श्वास-कास, त्वचा

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 35

तमाहुरर्दितं केचिदेकाङ्गमथ चापरे ।रक्तमाश्रित्य च शिराः कुर्यान्मूर्धधराः शिराः?

tamāhurarditaṃ kecidekāṅgamatha cāpare / raktamāśritya ca śirāḥ kuryānmūrdhadharāḥ śirāḥ?

हिन्दी अर्थ

आदिमें श्वेतता, श्वेत शिराओंसे व्याप्त उदर बड़ा

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 36

रूक्षः सवेदनः कृष्णः सो ऽसाध्यः स्याच्छिरोग्रहः ।तनुं गृहीत्वा वायुश्च स्नायुस्तथैव च

rūkṣaḥ savedanaḥ kṛṣṇaḥ so 'sādhyaḥ syācchirograhaḥ / tanuṃ gṛhītvā vāyuśca snāyustathaiva ca

हिन्दी अर्थ

उदररोगमें रोगी वृद्धावस्थाके समान जीर्ण हो जाता है एवं धीरेसे वृद्धिको प्राप्त करता है। त्रिदोषको और बलहीन हो जाता है। तन्द्रा, आलस्य, मलवेग, कुपित करनेवाले आहार-विहारसे, अधिक भोजन मन्दाग्नि, दाह, सूजन और आध्मान-ये सभी जलोदरके करनेसे, शरीरको क्षुब्ध करनेसे, गाड़ी आदिपर लक्षण हैं। सब प्रकारका जलोदररोग मृत्युकारक है। यात्रा करनेसे, दौड़ने, कूदने, मैथुन करने, भार

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 37

पक्षमन्यतरं हन्ति पक्षाघातः स उच्यते ।कृत्स्नस्य कायस्यार्धं स्यादकर्मण्यमचेतनम्

pakṣamanyataraṃ hanti pakṣāghātaḥ sa ucyate / kṛtsnasya kāyasyārdhaṃ syādakarmaṇyamacetanam

हिन्दी अर्थ

इसलिये उसके लिये शोक करना व्यर्थ है। उदररोगमें उठाने, चलने तथा ज्वरादिसे दुर्बल व्यक्तियोंके

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 38

एकाङ्गरोगतां केचिदन्ये कक्षरुजां विदुः ।सर्वाङ्गरोधः स्तम्भश्च सर्वकायाश्रिते ऽनिले

ekāṅgarogatāṃ kecidanye kakṣarujāṃ viduḥ / sarvāṅgarodhaḥ stambhaśca sarvakāyāśrite 'nile

हिन्दी अर्थ

वामपार्श्वमें स्थित प्लीहा अपने स्थानसे च्युत होकर रहनेपर या दुर्बलतामें अधिक आम जल पीनेपर

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 39

शुद्धवातकृतः पक्षः कृच्छ्रसाध्यतमो मतः ।कृच्छ्रश्चान्येन संसृष्टो विवृद्धः क्षयहेतुकः

śuddhavātakṛtaḥ pakṣaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ / kṛcchraścānyena saṃsṛṣṭo vivṛddhaḥ kṣayahetukaḥ

हिन्दी अर्थ

वृद्धिको प्राप्त होने लगता है । प्लीहा पहले कठोर तथा पुनः उन्नत या उठा हुआ होकर उदररोग उत्पन्न करता है और श्वास-कास, मुख-विरसता,

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 40

आमबद्धायनः कुर्यात्संस्तभ्याङ्गं कफान्वितः ।असाध्य एव सर्वो हि भवेद्दण्डापतानकः

āmabaddhāyanaḥ kuryātsaṃstabhyāṅgaṃ kaphānvitaḥ / asādhya eva sarvo hi bhaveddaṇḍāpatānakaḥ

हिन्दी अर्थ

वायु एवं कफ कुपित होकर जलवाही स्रोतोंको

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 41

अंसमूलोत्थितो वायुः शिराः संकुच्य तत्रगः ।बहिः प्रस्यन्दितहरं जनयत्येव बाहुकम्

aṃsamūlotthito vāyuḥ śirāḥ saṃkucya tatragaḥ / bahiḥ prasyanditaharaṃ janayatyeva bāhukam

हिन्दी अर्थ

अवरुद्ध कर उस दूषित जलको बढा देता है और क्लोम, नलिकासे आकर अवरुद्ध हो उदररोग उत्पन्न कर देता है । तदनन्तर प्यास, गुदासे जलस्राव

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 42

तलं प्रत्यङ्गुलीनां यः कण्डरा बाहुपृष्ठतः ।बाह्वोः कर्मक्षयकरी विपूची वेति सोच्यते

talaṃ pratyaṅgulīnāṃ yaḥ kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ / bāhvoḥ karmakṣayakarī vipūcī veti socyate

हिन्दी अर्थ

दाह, विभ्रम आदि अनेक प्रकारके रोग उत्पन्न हो होता हुआ उदरमें वेदना होती रहती है। पुनः

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 43

वायुः कट्याश्रितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षैपेद्यदा ।तदा खञ्जो भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोर्वधात्

vāyuḥ kaṭyāśritaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣaipedyadā / tadā khañjo bhavejjantuḥ paṅguḥ sakthnordvayorvadhāt

हिन्दी अर्थ

जाते हैं। उदरका रंग काला, लाल, विकृत नीला एवं पीला हो जाता है। प्लीहोदरमें भी वात, पित्त और कफका सम्बन्ध रहता है। प्लीहाके समान ही उदरके दक्षिण भागमें स्थित यकृत विकृत

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 44

कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्निव च गच्छति ।कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम्

kampate gamanārambhe khañjanniva ca gacchati / kalāyakhañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam

हिन्दी अर्थ

होकर भी उदररोग उत्पन्न करता है।

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 45

शीतोष्णद्रवसंसुष्कगुरुस्निग्धैश्च सेवितैः ।जीर्णाजीर्णे तथायासक्षोभस्निग्धप्रजागरैः

śītoṣṇadravasaṃsuṣkagurusnigdhaiśca sevitaiḥ / jīrṇājīrṇe tathāyāsakṣobhasnigdhaprajāgaraiḥ

हिन्दी अर्थ

कफको अवरुद्ध करके उदरमें बद्ध गुदोदर नामक रोग उत्पन्न करता है और ज्वर, कास, श्वास एवं सिर, नाभि, पार्थ और गुदामें पीड़ा उत्पन्न करता है। उदर स्थिर एवं अचल बना रहता है। उसपर

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 46

श्लेष्मभेदः समये परमत्यर्थसंचितम् ।अभिभूयेतरं दोषं शरीरं प्रतिपद्यते

śleṣmabhedaḥ samaye paramatyarthasaṃcitam / abhibhūyetaraṃ doṣaṃ śarīraṃ pratipadyate

हिन्दी अर्थ

नीली एवं लाल शिराओंका जाल दीखता है और उदरके ऊपरका हिस्सा गायकी पूँछके समान होकर मल संचय होता रहता है।

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 47

सक्थ्यस्थीनि प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तम्भितेन तत् ।तदास्थि स्नाति तेनोरोस्तथा शीतानिलेन तु

sakthyasthīni prapūryāntaḥ śleṣmaṇā stambhitena tat / tadāsthi snāti tenorostathā śītānilena tu

हिन्दी अर्थ

भोजनमें हड्डी और पाषाण आदि उदरमें जानेसे तथा अत्यधिक खानेसे आँतोंके फटनेपर पककर मवाद एवं मलके साथ जल निकलकर

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 48

श्यामाङ्गमङ्गस्तैमित्यतन्द्रामूर्छारुचिज्वरैः ।तमूरुस्तम्भमित्याह बाह्यवातमथापरे

śyāmāṅgamaṅgastaimityatandrāmūrchārucijvaraiḥ / tamūrustambhamityāha bāhyavātamathāpare

हिन्दी अर्थ

कास-श्वास एवं अरुचि हो जाती है। उदरपर अनेक रंगकी शिराएँ उभर आती हैं । उदर जलपूर्ण- सा हो जाता है तथा उसमें कम्पन आदि अनेक उपद्रव प्रारम्भ हो जाते हैं, इस स्थितिमें उसे

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 49

वातशोणितसंशोथो जानुमध्ये महारुजः ।ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षस्तु स्थूलक्रोष्टुकशीर्षवत्

vātaśoṇitasaṃśotho jānumadhye mahārujaḥ / jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣastu sthūlakroṣṭukaśīrṣavat

हिन्दी अर्थ

ढकोदर, उदकोदर या जलोदररोग कहते हैं। उदर-रोगोंकी उपेक्षा करनेसे वातादि दोष अपने स्थानसे विमुख होकर जलको बढ़ाकर उस जलसे शरीरके जोड़ोंके स्रोतोंके मुखोंको गीला या आर्द्र

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 50

रुक्पादविषमन्यस्ते श्रमाद्वा जायते यदा ।वातेन गुल्फमाक्षित्य तमाहुर्वातकण्टकम्

rukpādaviṣamanyaste śramādvā jāyate yadā / vātena gulphamākṣitya tamāhurvātakaṇṭakam

हिन्दी अर्थ

कर देते हैं। अत: शरीरके पसीनेके रुकनेपर सभी स्रोत अवरुद्ध हो जाते हैं। इससे उदर परिपूर्ण होकर उदररोग उत्पन्न होता है। किसी-किसी रोगीके उदरमें अधिक जलके सञ्चित हो जानेपर

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 51

पार्ष्णिप्रत्यङ्गुलीनाभौ कण्ठे वा मारुतार्दिते ।सतिक्षेपं निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते

pārṣṇipratyaṅgulīnābhau kaṇṭhe vā mārutārdite / satikṣepaṃ nigṛhṇāti gṛdhrasīṃ tāṃ pracakṣate

हिन्दी अर्थ

वह वर्तुलाकार हो जाता है, उसको ताडन करनेपर शब्द नहीं होता। इस रोगमें रोगी क्रमशः दुर्बल हो जाता है। यह रोग भयंकर होता है और नाड़ीको दबानेपर जल आगे बढ़ जाता है। उदररोगमें जब

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 52

हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां चापि सुप्तकौ ।पादहर्षः स विज्ञेयः कफमारुतकोपजः

hṛṣyete caraṇau yasya bhavetāṃ cāpi suptakau / pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphamārutakopajaḥ

हिन्दी अर्थ

गुदामार्गसे जब बाहर आता है, वह पीला, लाल उदरगत शिराएँ अन्तर्हित हो जाती हैं, तब उस पुरीष गन्धयुक्त रहता है। अवशिष्ट भाग पेटमें रोगको सभी लक्षणोंसे आक्रान्त कहा जाता है। रुककर उदर-वृद्धि करके जलोदररोग होकर वातोदर, पीतोदर, कफोदर, श्लेष्मोदर, प्लीहोदर, बादमें वातादि दोषोंसे पुनः विकृत हो सन्निपातोदर और जलोदर-ये क्रमशः कष्टसाध्य

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

अध्याय 165

श्लोक 53

पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितो ऽनिलः ।विशेषतश्चङ्क्रमतः पाददाहं तमादिशेत्

pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛksahito 'nilaḥ / viśeṣataścaṅkramataḥ pādadāhaṃ tamādiśet

हिन्दी अर्थ

परिख्रावीछिद्रोदर रोग हो जाता है। होते जाते हैं। एक पक्षके भीतर ही इस रोगमें

English

They are Kettdas (eating the hair) Romavidhva* ihsas (destroyers of hair) Romadvipas (hair-islanded), Udum- baras, Aurasas and Mitfs and these produce Ku$tha quickly.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।