Garuda Purana
154
अध्याय 154 / 317

Book 1 - Adhyaya 155

35 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ35 श्लोक

अध्याय 154

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे आम्लपित्तनिदाना नाम चतुः पञ्चाशदुत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १५५ धन्वन्तरिरुवाच ।वक्ष्ये मदात्ययादेश्च निदानं मुनिभाषितम् ।तीक्ष्णाम्लरूक्षसूक्ष्माम्लव्यवायासुकरं लघु

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe āmlapittanidānā nāma catuḥ pañcāśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 155 dhanvantariruvāca / vakṣye madātyayādeśca nidānaṃ munibhāṣitam / tīkṣṇāmlarūkṣasūkṣmāmlavyavāyāsukaraṃ laghu

हिन्दी अर्थ

रूपसे ज्वरका शरीरमें जो संक्रमण होता है, संश्रित हो जाता है तो उस अवस्थामें रोगीको रक्तादिक मार्गोमें जो दोष बहुत समय पहलेसे रक्तका वमन, प्यास, रूक्षता, उष्णता, शरीरपर धीरे-धीरे अल्पमात्रामें प्रभावी होता है, वह सम्पूर्ण छोटी -छोटी पीडिकाओं (दानों) -का निकलना, शरीरमें व्याप्त नहीं होता (अतएव वह एक दिन । दाह, लालिमा, भ्रम, मद तथा प्रलापका उपद्रब .

English

O Sujruta, now I shall explain the cause and pathology of Hrdroga, (Ailment of the heart) etc. They arc of five types, one due to germs and the other four due to the three humours severally or in combination.

अध्याय 154

श्लोक 2

विकाशि विशदं मद्यं मेदसो ऽस्माद्विपर्ययः ।तीक्ष्णोदयाश्च दिव्युक्ताश्चित्तोपप्लविनो गुणाः

vikāśi viśadaṃ madyaṃ medaso 'smādviparyayaḥ / tīkṣṇodayāśca divyuktāścittopaplavino guṇāḥ

हिन्दी अर्थ

होता है। मांस और मेदामें ज्वरके संश्रित होनेपर तृष्णा, ग्लानि, कान्तिमन्दता, अन्तर्दाह, भ्रम, अन्धकारदर्शन, दुर्गन्ध, गात्रविक्षेपका दोष उत्पन्न

English

As a result of the attack of Pitta the 5)*mptoms are thirst, exhaustion, burning sensation, perspiration, eructa¬ tion with acidity, vomiting of acid or bilious matter, fever and cloudy vision.

अध्याय 154

श्लोक 3

जीवितान्ताः प्रजायन्ते विषेणोत्कर्षवर्तिना ।तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्मद्यं मान्द्यदीनोजसो गुणान्

jīvitāntāḥ prajāyante viṣeṇotkarṣavartinā / tīkṣṇādibhirguṇairmadyaṃ māndyadīnojaso guṇān

हिन्दी अर्थ

हो जाता है। ज्वरके अस्थिगत होनेपर पसीना, अधिक

English

If deranged kapha causes Hrdroga the heart becomes numbed, the digestion is impaired, the face is distorted; hiccough, pain in the bone, spitting of mucous matter, drowsi¬ ness, lassitude, fever non relish of food are observed.

अध्याय 154

श्लोक 4

दशभिर्गुणैः संक्षोम्यं चेतो नयति चाक्रियम् ।आद्ये मदे द्वितीये ऽपि प्रम (मो) दायतने स्थितः

daśabhirguṇaiḥ saṃkṣomyaṃ ceto nayati cākriyam / ādye made dvitīye 'pi prama (mo) dāyatane sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्यास, वमन, दुर्गन्धिकी प्रतीति, चिड़चिड़ापन, प्रलाप, ग्लानि तथा अरुचि एवं हड्डियोंमें तोड़ने- जैसी पीड़ा होती है। ज्चरके मञ्जागत हो जानेपर उक्त दोष तो होते ही हैं, उसके अतिरिक्त श्वास,

English

Thint may be caused by V'ata, Pitta or Kapha. Debility is caused by their combination. A sixth variety of Hrdroga is caused by contact with the persons who are sick. The exciting facton may be Vata and Pitta.

अध्याय 154

श्लोक 5

दुर्विकल्पहतो मूढः सुखमित्यभिमुच्यते ।मध्यमोत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राजासनो मदः

durvikalpahato mūḍhaḥ sukhamityabhimucyate / madhyamottamayoḥ sandhiṃ prāpya rājāsano madaḥ

हिन्दी अर्थ

हिचकीके दोषकी प्रवृत्ति बढ़ जाती है। शुक्रमें दोषके संश्रित होनेपर रोगीको दिनमें भी अन्धकार दिखायी देता है, शरीरके ममाँमें छेदने-जैसी पीड़ा होती है। जननेन्द्रियके स्तब्ध होनेपर निरन्तर

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 6

निरङ्कुश इव व्यालो न किञ्चिन्नाचरेत्ततः ।इयं भूमिरवाच्यानां दौः शीलस्येदमास्पदम्

niraṅkuśa iva vyālo na kiñcinnācarettataḥ / iyaṃ bhūmiravācyānāṃ dauḥ śīlasyedamāspadam

हिन्दी अर्थ

उससे वीर्य बहता रहता है । प्राय: ऐसी अवस्थामें शुक्रगत हो जानेपर रोगीकी मृत्यु होती है।

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 7

एको ऽयं बहुमार्गायाः दुर्गर् (म) तेर्दर्शकः परम् ।निश्चेष्टः सन्नवाक्शेते तृतीये ऽत्र मदे स्थितः

eko 'yaṃ bahumārgāyāḥ durgar (ma) terdarśakaḥ param / niśceṣṭaḥ sannavākśete tṛtīye 'tra made sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

पाँचों ज्वर उत्तरोत्तर दुस्साध्य होते हैं ।

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 8

मरणादपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम् ।धर्माधर्मं सुखं दुः खं मानानर्थं हिताहितम्

maraṇādapi pāpātmā gataḥ pāpatarāṃ daśām / dharmādharmaṃ sukhaṃ duḥ khaṃ mānānarthaṃ hitāhitam

हिन्दी अर्थ

भारीपनके दोषसे संलिप्त रहता है। रोगी प्रलाप करता है, उसको शीतलताकी अनुभूति होती है तथा उसके सभी अङ्ग शिथिल हो जाते हैं। जब शरीरमें नित्य ही मन्द ज्वर होता है तो शरीरमें

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 9

न वेद शीकमोहार्तं शोष (क) मोहादिसंयुतः ।सोन्मादभ्रममूर्छायां सापस्मारः पतत्यधः

na veda śīkamohārtaṃ śoṣa (ka) mohādisaṃyutaḥ / sonmādabhramamūrchāyāṃ sāpasmāraḥ patatyadhaḥ

हिन्दी अर्थ

सूखापन रहता है, रोगी शीतलताका अनुभव करता है और शरीरमें दुर्बलता आ जाती है तथा श्लेष्माकी अधिकता हो जाती है। जिस ज्चरमें शरीर हल्दीके वर्णका हो

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 10

नाति माद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः ।वातात्पित्तात्कफात्सर्वैर्भवेद्रोगो मदात्ययः

nāti mādyanti balinaḥ kṛtāhārā mahāśanāḥ / vātātpittātkaphātsarvairbhavedrogo madātyayaḥ

हिन्दी अर्थ

जिसके शरीरमें कफ और वात समान रूपें रहते हैं तथा पित्तकी कमी होती है, उसमें यह ज्वर दिनमें मन्द वेगसे एवं रात्रिमें तेज हो जाता है तथा इसे रात्रिज्वर कहते हैं।

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 11

सामान्यलक्षणं तेषां प्रमोहो हृदयव्यथा ।विभेदं प्रसभं तृष्णा सौम्यो ग्लानिर्ज्वरो ऽरुचिः

sāmānyalakṣaṇaṃ teṣāṃ pramoho hṛdayavyathā / vibhedaṃ prasabhaṃ tṛṣṇā saumyo glānirjvaro 'ruciḥ

हिन्दी अर्थ

व्यायामके कारण दिवाकरके शक्ति संचय न करनेसे जब रोगीका शरीर शुष्क हो जाता है तो वातको अधिकताके कारण रोगीके शरीरमें सदा रातमें ज्वर रहता है, उसे पौर्वरात्रिक ज्वर कहा

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 12

पुरोविबन्धस्तिमिरं कासः श्वासः प्रजागरः ।स्वेदो ऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुश्चित्तविभ्रमः

purovibandhastimiraṃ kāsaḥ śvāsaḥ prajāgaraḥ / svedo 'timātraṃ viṣṭambhaḥ śvayathuścittavibhramaḥ

हिन्दी अर्थ

इस ज्वरमें श्लेष्मा पित्तके नीचे आमाशयमें स्थित रहनेपर आत्मस्थ होकर रोगीका आधा शरीर शीतल और आधा ऊष्ण रहता है। ज्वरके समय रोगीके शरीरमें जब पित्त परिव्याप्त रहता

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 13

स्वप्नेनेवाभिभवति न चोक्तश्च स भाषतेः ।पित्ताद्दाहज्वरः स्वेदो मोहो नित्यं च विभ्रमः

svapnenevābhibhavati na coktaśca sa bhāṣateḥ / pittāddāhajvaraḥ svedo moho nityaṃ ca vibhramaḥ

हिन्दी अर्थ

है तथा श्लेष्मा अन्तमें स्थित रहता है। इसलिये उसका शरीर ऊष्ण और हाथ-पैर ठंडे रहते हैं। रस और रक्तमें आश्रित तथा मांस एवं मेदामें स्थित ज्वर साध्य है । हड्डी और मज्जामें स्थित ज्वर कष्ट-

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 14

श्लेष्मणश्छर्दिर्हृल्लासो निद्रा चोदरगौरवम् ।सर्वजे सर्वलिङ्गत्वं ज्ञात्वा मद्यं पिबेत्तु यः

śleṣmaṇaśchardirhṛllāso nidrā codaragauravam / sarvaje sarvaliṅgatvaṃ jñātvā madyaṃ pibettu yaḥ

हिन्दी अर्थ

साध्य है। ज्वर जिस-जिस अङ्गमें रहता है, उसे कान्तिहीन कर देता है । इस ज्चरमें रोगी संज्ञाहीन, ज्चरके वेगसे आर्त और क्रोधयुक्त रहता है। रोगी सदा दोष-समन्वित उष्ण मलका वेगपूर्वक

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 15

सहसा रुचिरं चान्यतरध्वंसकशोषिणौ ।भवेतां?मारुतात्कष्टाद्भवेत्त स्य विशेषतः

sahasā ruciraṃ cānyataradhvaṃsakaśoṣiṇau / bhavetāṃ?mārutātkaṣṭādbhavetta sya viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

परित्याग करता है।

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 16

ध्वंसकश्लेष्मनिष्ठिवाः कण्ठशोषो ऽतिनिद्रता ।शब्दासहत्वं तच्चित्तविक्षेपो ऽङ्गे हि वातरुक्

dhvaṃsakaśleṣmaniṣṭhivāḥ kaṇṭhaśoṣo 'tinidratā / śabdāsahatvaṃ taccittavikṣepo 'ṅge hi vātaruk

हिन्दी अर्थ

ज्वरके शान्त होनेपर शरीर लघु (हल्का) हो जाता है, थकान, मोह और संताप दूर हो जाता है, मुखमें छाले पड़ जाते हैं, इन्द्रियोंमें निर्मलता आ जाती है, पीड़ा नहीं रहती, शरीरमें उचित पसीना

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 17

हृत्कण्ठरोगः संमोहः श्वासतृष्णावमिज्वराः ।निवर्तेद्यस्तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धिपूर्वकृत्

hṛtkaṇṭharogaḥ saṃmohaḥ śvāsatṛṣṇāvamijvarāḥ / nivartedyastu madyebhyo jitātmā buddhipūrvakṛt

हिन्दी अर्थ

जाता है और पेशाब भी पीला हो जाता है, उसको छूटता है, भूख लगती है, मन स्वस्थ तथा प्रसन्न हरिद्रक ज्वर कहा जाता है, यह यमके समान हो जाता है, अन्न-ग्रहणकी इच्छा होने लगती है

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 18

विकारैः क्लिश्यते जातु न स शरीरमानसः ।रजोमोहहिताहारपास्य स्युस्त्रयो गदाः

vikāraiḥ kliśyate jātu na sa śarīramānasaḥ / rajomohahitāhārapāsya syustrayo gadāḥ

हिन्दी अर्थ

मारनेवाला होता है।

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 19

वसासृक्क्लेदनावाहिस्रोतोरोधः सुद्भवाः ।मदमूर्छापसंन्यासा यथोत्तरबलोद्भवाः

vasāsṛkkledanāvāhisrotorodhaḥ sudbhavāḥ / madamūrchāpasaṃnyāsā yathottarabalodbhavāḥ

हिन्दी अर्थ

तथा सिरमें खुजलाहट होती है। (अध्याय १४७)

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 20

मदो ऽत्र दोषैः सर्वैस्तु रक्तमद्यविषैरपि ।शक्त्यानन्त्याद्गताभासश्चलश्छलितवेष्टितः

mado 'tra doṣaiḥ sarvaistu raktamadyaviṣairapi / śaktyānantyādgatābhāsaścalaśchalitaveṣṭitaḥ

हिन्दी अर्थ

काण्ड रक्त-पित्त-निदान

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 21

रूक्षश्यामारुणतनुर्मद्ये वातोद्भवे भवेत् ।पित्तेन क्रोधनो रक्तपीताभः कलहप्रियः

rūkṣaśyāmāruṇatanurmadye vātodbhave bhavet / pittena krodhano raktapītābhaḥ kalahapriyaḥ

हिन्दी अर्थ

धन्वन्तरिजीने कहा- है सुश्रुत! अब इसके रक्त-पित्त दोनों नाकके छिद्रों तथा आँखों, कानों बाद मैं रक्त -पित्तके निदानका विधिवत् वर्णन और मुख--इन सात द्वारोंसे निकलता है, अधोगामी करता हूँ। कुपित रक्त मूत्रेन्द्रिय, योनि और गुदासे निकलता

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 22

स्वप्ने ऽसम्बद्धवाक्यादिः कफाद्ध्यानपरो हि सः ।सर्वोत्थसन्निपातेन रक्तस्तम्भाङ्गदूषणम्

svapne 'sambaddhavākyādiḥ kaphāddhyānaparo hi saḥ / sarvotthasannipātena raktastambhāṅgadūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त उष्ण, तिक्त, कटु, अम्ल, नमक आदि है और उभयगामी रक्त-पित्त समस्त रोमकूपों एवं जो पेटमें विशेष प्रकारका दाह उत्पन्न करनेवाले पूर्वोक्त दसों द्वारोंसे निकलता है । ऊर्ध्वगामी साध्य पदार्थ हैं और कोदो, उद्दालक आदि गरिष्ठ अन्नसे रक्त-पित्त-कफकी अधिकतासे निकलता है। इसलिये बने भोजन हैं तथा अन्य पित्तवर्धक शाक-पात हैं, इसका साधन विरेचन है। पित्तशान्तिकी बहुत-सी

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 23

पित्तलिङ्गत्वमाद्येन विकृतेहा स्वराज्ञता ।विसत्कम्पोतिनिद्रा च सर्वेभ्यो ऽभ्यधिकं श्रमः

pittaliṅgatvamādyena vikṛtehā svarājñatā / visatkampotinidrā ca sarvebhyo 'bhyadhikaṃ śramaḥ

हिन्दी अर्थ

उन सभीका अधिक सेवन करनेसे शरीरमें पूर्वसे औषधियाँ हैं, उनमें सबसे प्रधान विरेचन है तथा स्थित पित्तात्मक द्रव कुपित हो उठता है और रक्त-पित्तका अनुबन्धी कफ होता है और कफकी परस्परमें मिलकर वह रक्तपर दूषित प्रभाव डालता औषधि भी विरेचन ही है। फान्ट आदि कषाय,

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 24

लक्षयेल्लक्षणोत्कर्षाद्वातादीञ्छोणितादिषु ।अरुणं नीलकृष्णं वा सम्प्रविश्यन्विशेत्तमः

lakṣayellakṣaṇotkarṣādvātādīñchoṇitādiṣu / aruṇaṃ nīlakṛṣṇaṃ vā sampraviśyanviśettamaḥ

हिन्दी अर्थ

है। जिससे शरीरका रक्त दूषित हो जाता है, उन्हीं भोज्य एवं पेय पदार्थोके प्रभावसे पित्त और रक्त एक-सा रूप धारण करके सम्पूर्ण शरीरपर अधिकार कर लेते हैं । संसर्ग-दोषके कारण विकृत हुए रक्त-

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 25

शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृत्पीडा वेपथुर्भ्रमः ।कासः श्यावारुणा च्छाया मूर्छायां मारुतात्मकः

śīghraṃ ca pratibudhyeta hṛtpīḍā vepathurbhramaḥ / kāsaḥ śyāvāruṇā cchāyā mūrchāyāṃ mārutātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

पित्त-गन्ध-वर्ण तथा दोष-प्रवृत्तिमें एक अनुरूपता होनेपर भी उसको रक्त नामसे ही जाना जाता है। वह दूषित रक्त प्लीहा तथा यकृत भागवाले कोष्ठसे उत्पन्न होता है। इस कारण उसका नाम रक्त-पित्त है।

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 26

पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन्विशेत्तमः ।विबुध्येत च सस्वेदो दाहतृष्णोपपीडितः

pittena raktaṃ pītaṃ vā nabhaḥ paśyanviśettamaḥ / vibudhyeta ca sasvedo dāhatṛṣṇopapīḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

रक्त-पित्तका दोष निम्नलिखित उपद्रवोंसे जाना जा सकता है। मस्तिष्कमें भारीपन, अरुचि, शीतल

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 27

भिन्नवत्पीतनीलाभो रक्तनीलाकुलेक्षणः ।कफेन मेघसंकाशं पश्यत्याकाशमाविशेत्

bhinnavatpītanīlābho raktanīlākulekṣaṇaḥ / kaphena meghasaṃkāśaṃ paśyatyākāśamāviśet

हिन्दी अर्थ

मधुर रसयुक्त होनेपर भी रोगनाशक होनेके कारण वातादिके दोषसे रहित कफवाले रोगीके लिये हितकारी होते हैं । ऐसी स्थितिमें कटु, तिक्त और कषाय द्रव्य जो स्वभावसे ही कफका नाश

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 28

तमश्चिराच्च बुध्ये हृदुरः सुप्रसेकवान् ।गुरुभिस्तिमितै (रै) रङ्गे राजधर्मावबन्धान् (वत्)

tamaścirācca budhye hṛduraḥ suprasekavān / gurubhistimitai (rai) raṅge rājadharmāvabandhān (vat)

हिन्दी अर्थ

करनेवाले हैं, ये अत्यन्त लाभप्रद होते हैं। अधोगामी रक्त-पित्त-वातसे उत्पन्न होनेके कारण याप्य (साध्य) होता है। इसकी चिकित्सा वमन है। पित्तकी चिकित्सा अल्प होनेके कारण वमनसे श्रेष्ठ औषधि

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 29

सर्वाकृतिस्त्रिभिर्देषैरपस्मार इवापरः ।पातयत्याशु निश्चेष्टं विना बीभत्सचेष्टितैः

sarvākṛtistribhirdeṣairapasmāra ivāparaḥ / pātayatyāśu niśceṣṭaṃ vinā bībhatsaceṣṭitaiḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं है। रक्त-पित्तका अनुबन्धी वात है । इसीलिये वमन वातका शमन नहीं करता। इसलिये रक्त-

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 30

दोषैस्तु मदमूर्छायां कृतवेगेषु देहिनाम् ।स्वयमेवोपशाम्यन्ति संन्यासेनौषधैर्निवा

doṣaistu madamūrchāyāṃ kṛtavegeṣu dehinām / svayamevopaśāmyanti saṃnyāsenauṣadhairnivā

हिन्दी अर्थ

पदार्थके सेवनकी इच्छा, कण्ठसे धूम निकलनेका पित्त दोषमें मधुर कषाय ही हितकारी होता है। आभास तथा अम्लतायुक्त डकारोंका आना, वमन, शरीरमें कफ तथा वायुके संसृष्ट होनेपर रक्त- वमनमें दुर्गन्ध, खाँसी, श्वास, भ्रम, थकान, लोहा, पित्तजनित उभयगामी रक्त-पित्त असाध्य हो जाता रक्त तथा मछलीकी-सी गन्ध, स्वरमें क्षीणता, नयनादि है। प्रतिलोम होने और औषधिसे असाध्य होनेके

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 31

वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबलाबलाः ।ससन्यासं निपतिताः प्राणाघातनसंश्रयाः

vāgdehamanasāṃ ceṣṭāmākṣipyātibalābalāḥ / sasanyāsaṃ nipatitāḥ prāṇāghātanasaṃśrayāḥ

हिन्दी अर्थ

अङ्गोंमें लाली, हल्दीकी तरह पीलापन अथवा हरापन कारण यह रोग असह्य होता है। प्रतिलोम होनेके होना, नीले, लाल और पीले रंगमें भेदका न मालूम कारण इस दोषका कोई प्रतिकार नहीं है। रक्त- होना और स्वप्नमें भी लाल रंग दिखायी देना-ये पित्त रोगमें शोध प्रतिलोम (रोगका उल्टा) उपाय

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 32

भवन्ति तेन पुरुषाः काष्ठभूता मृतोपमाः ।म्रियेत शीघ्रं शीघ्रं चेच्चिकित्सा न प्रयुज्यते

bhavanti tena puruṣāḥ kāṣṭhabhūtā mṛtopamāḥ / mriyeta śīghraṃ śīghraṃ ceccikitsā na prayujyate

हिन्दी अर्थ

लक्षण रक्त-पित्तरोग होनेवालेमें पाये जाते हैं।

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 33

अगाधे ग्राहबहुले सलिलौघ इवार्णवे ।संन्यासे विनिमज्जन्तं नरमाशु निवर्तयेत्

agādhe grāhabahule salilaugha ivārṇave / saṃnyāse vinimajjantaṃ naramāśu nivartayet

हिन्दी अर्थ

ही बतलाया गया है । रोगका इसी तरहसे संशोधन

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 34

मदमानरोषतोष प्रवृत्तिभिरितस्ततः ।युक्तायुक्तं च समं युक्तिं युङ्क्ते न मद्येन

madamānaroṣatoṣa pravṛttibhiritastataḥ / yuktāyuktaṃ ca samaṃ yuktiṃ yuṅkte na madyena

हिन्दी अर्थ

रक्त-पित्त तीन प्रकारका होता हैऊर्ध्वगामी, और उपशमन सम्भव है।

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

अध्याय 154

श्लोक 35

बलकासदेशपात्रं प्रकृतिसहतामथवा वयांसि? ।प्रविभज्ज्यात्तनुरूपं पिबति ततः पिबत्यमृत

balakāsadeśapātraṃ prakṛtisahatāmathavā vayāṃsi? / pravibhajjyāttanurūpaṃ pibati tataḥ pibatyamṛta

हिन्दी अर्थ

अधोगामी और उभयगामी। इनमेंसे ऊर्ध्वगामी

English

Thirst arises as a result of the drying up of the root of the tongue, throat, lungs, palate and the water* carrying* vessels. This is a common characteristic symptom of all kinds of Hrdroga.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।