Garuda Purana
141
अध्याय 141 / 317

Book 1 - Adhyaya 142

28 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ28 श्लोक

अध्याय 141

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे भविष्य राजवंश दृ नामैकचत्वारिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १४२ ब्रह्मोवाच ।विंशादीन्पालयामास ह्यवतीर्णो हरिः प्रभुः ।दैत्यधर्मस्य नाशार्थं वेदधर्मादिगुप्तये

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe bhaviṣya rājavaṃśa dṛ nāmaikacatvāriṃśaduttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 142 brahmovāca / viṃśādīnpālayāmāsa hyavatīrṇo hariḥ prabhuḥ / daityadharmasya nāśārthaṃ vedadharmādiguptaye

हिन्दी अर्थ

आश्विनमासको शुक्ला नवमीको एकभक्तव्रत करते हुए देवी और ब्राह्मणोंकी पूजा करके एक लाख बीजमन्त्रका जप करना चाहिए। इसे वीरनवमीव्रत कहा गया है । चैत्रशुक्ला नवमीको

English

The future kings will be these in order: Saianikai A<vamedhadatta» Adhisomaka, Krsna Aniruddha, Usna, and Citraratlia.

अध्याय 141

श्लोक 2

मत्स्यादिकस्वरूपेण त्ववतारं करोत्यजः ।मत्स्यो भूत्वा हयग्रीवं दैत्यं हत्वाजिकण्टकम्

matsyādikasvarūpeṇa tvavatāraṃ karotyajaḥ / matsyo bhūtvā hayagrīvaṃ daityaṃ hatvājikaṇṭakam

हिन्दी अर्थ

देवीकी पूजा दमनक नामक पुष्पसे करनी चाहिए। ऐसा करनेसे आयु, आरोग्य और सौभाग्यकी प्राप्ति होती है तथा व्रती शत्रुसे अपराजित रहता

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 3

वेदानानीय मन्वादीन्पालयामास केशवः ।मन्दरं धारयामास कूर्मो भूत्वा हिताय च

vedānānīya manvādīnpālayāmāsa keśavaḥ / mandaraṃ dhārayāmāsa kūrmo bhūtvā hitāya ca

हिन्दी अर्थ

है। इसे दमनकनवमीब्रत कहा जाता है। इसी मासकी शुक्ला दशमीको एकभक्तत्रत करके वर्षके अन्तमें दस गौओंका दान तथा दिक्पालोंको स्वर्णमेखलाका निबेदन करनेवाला समस्त ब्रह्माण्डका

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 4

क्षीरोदमथने वै द्यो देवो धन्वन्तरिर्ह्यर्भूत् ।बिभ्रत्कमण्डलुं पूर्णममृतेन समुत्थितः

kṣīrodamathane vai dyo devo dhanvantarirhyarbhūt / bibhratkamaṇḍaluṃ pūrṇamamṛtena samutthitaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामी हो जाता है। इसका नाम दिग्दशमीक्रत है । एकादशी तिथिको ऋषिपूजा करनेका विधान है । इससे व्रतीका सब प्रकारसे उपकार होता है। वह

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 5

आयुर्वेदमथाष्टाङ्गं सुश्रुताय स उक्तवान् ।अमृतं पाययामास स्त्रीरूपी च सुरान्हरिः

āyurvedamathāṣṭāṅgaṃ suśrutāya sa uktavān / amṛtaṃ pāyayāmāsa strīrūpī ca surānhariḥ

हिन्दी अर्थ

श्रवणद्वादशीब्रत

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 6

अवतीर्णो वराहो ऽथ हिरण्याक्षं जघान ह ।पृथिवीं धारयामास पालयामास देवताः

avatīrṇo varāho 'tha hiraṇyākṣaṃ jaghāna ha / pṛthivīṃ dhārayāmāsa pālayāmāsa devatāḥ

हिन्दी अर्थ

इस लोकमें धनवान् और पुत्रवान् होकर रहता है और अन्तमें उसे ऋषिलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त होती है। चैत्रमासमें दमनक-पुष्प तथा इन्हीं पुष्पोंसे

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 7

नरसिंहो ऽवर्तोर्णो ऽथ हिरण्यकशिपुंरिपुम् ।दैत्यान्निहतवान्वेदधर्मादीनभ्यपालयत्

narasiṃho 'vartorṇo 'tha hiraṇyakaśipuṃripum / daityānnihatavānvedadharmādīnabhyapālayat

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंको पूजा करनी चाहिए।

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 8

ततः परशुरामो ऽभूज्जमदग्नेर्जगत्प्रभुः ।त्रिः सप्तकृत्वः पृथिवीं चक्रे निः क्षत्त्रियां हरिः

tataḥ paraśurāmo 'bhūjjamadagnerjagatprabhuḥ / triḥ saptakṛtvaḥ pṛthivīṃ cakre niḥ kṣattriyāṃ hariḥ

हिन्दी अर्थ

श्रवणद्वादशीव्रत

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 9

कार्तवीर्यं जघानाजौ कश्यपाय महीं ददौ ।यागं कृत्वा महाबाहुर्महेन्द्रे पर्वते स्थितः

kārtavīryaṃ jaghānājau kaśyapāya mahīṃ dadau / yāgaṃ kṛtvā mahābāhurmahendre parvate sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीने कहा--अब मैं प्राणियोंको भोग और मोक्ष प्रदान करनेवाले श्रवणद्वादशीत्रतका वर्णन करूँगा । श्रवण नक्षत्रसे युक्त एकादशी और द्वादशी तिथि जब एक ही दिन पड़ती है तो उसे विजया तिथि कहा

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 10

ततो रामो भविष्णुश्च चतुर्धा दुष्टर्मदनः ।पुत्रो दशरथाज्जज्ञे रामश्च भरतो ऽनुजः

tato rāmo bhaviṣṇuśca caturdhā duṣṭarmadanaḥ / putro daśarathājjajñe rāmaśca bharato 'nujaḥ

हिन्दी अर्थ

जाता है। इस दिन हरिकी पूजा आदि करनेसे प्राप्त पुण्यका फल अक्षय होता है। एकभुक्तव्रत करनेसे अथवा नक्तत्रत करनेसे या अयाचितव्रत करनेसे अथवा उपवास या भिक्षाचार करनेसे इस द्वादशीत्रतका

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 11

लक्ष्मणश्चाथ शत्रुघ्नो रामभार्या च जानकी ।रामश्च पितृसत्यार्थं मातृभ्यो हितमाचरन्

lakṣmaṇaścātha śatrughno rāmabhāryā ca jānakī / rāmaśca pitṛsatyārthaṃ mātṛbhyo hitamācaran

हिन्दी अर्थ

पुण्य क्षीण नहीं होता है। व्रतीको इस द्वादशीके दिन कांस्यपात्र, मांस, शहद, लोभ, असत्यभाषण, व्यायाम, मैथुन, दिनमें सोना, अञ्जन, पत्थरपर पिसे हुए द्रव्य तथा मसूरका प्रयोग नहीं करना चाहिए।

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 12

शृङ्गवेरं चित्रकूटं दण्डकारण्यमागतः ।नासां शूर्पणखायाश्च च्छित्त्वाथ खरदूषणम्

śṛṅgaveraṃ citrakūṭaṃ daṇḍakāraṇyamāgataḥ / nāsāṃ śūrpaṇakhāyāśca cchittvātha kharadūṣaṇam

हिन्दी अर्थ

यदि भाद्रपदमासमें शुक्लपक्षको द्वादशी तिथि श्रवण नक्षत्रे युक्त हो तो वह द्वादशी बहुत ही महत्त्वपूर्ण होती है। उस दिन उपवास करनेसे महान् फलोंकी प्राप्ति होती है। यदि यह तिथि बुधवारसे

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 13

हत्वा स राक्षसं सीतापहारिरजनीचरम् ।रावणं चानुजं तस्य लङ्कापुर्यां विभीषणम्

hatvā sa rākṣasaṃ sītāpahārirajanīcaram / rāvaṇaṃ cānujaṃ tasya laṅkāpuryāṃ vibhīṣaṇam

हिन्दी अर्थ

भी युक्त हो तो इस दिन नदियोंके संगममें स्नान करनेसे महनीय फल प्राप्त होते हैं । इस दिन रत्न एवं जलसे परिपूर्ण कुम्भमें दो श्वेतवस्त्रोंसे आच्छादित भगवान् वामनकी स्वर्णमयी प्रतिमाका छत्र और

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 14

रक्षोराज्ये च संस्थाप्य सुग्रीवनुमन्मुखैः ।आरुह्य पुष्पकं सार्धं सीतया पतिभक्तया

rakṣorājye ca saṃsthāpya sugrīvanumanmukhaiḥ / āruhya puṣpakaṃ sārdhaṃ sītayā patibhaktayā

हिन्दी अर्थ

जूता-समन्वित पूजन करना चाहिए।

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 15

लक्ष्मणेनानुकूलेन ह्ययोध्यां स्वपुरीं गतः ।राज्यं चकार देवादीन्पालयामास स प्रजाः

lakṣmaṇenānukūlena hyayodhyāṃ svapurīṃ gataḥ / rājyaṃ cakāra devādīnpālayāmāsa sa prajāḥ

हिन्दी अर्थ

विद्वान्को चाहिए कि ' ॐ नमो वासुदेवाय' इस मन्त्रसे भगवान् वामनके सिरकी पूजा करके, 'ॐ श्रीधराय नमः' मन्त्रसे उनके मुखमण्डलकी,

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 16

धर्मसंरक्षणं चक्रे ह्यश्वमेधादिकान्क्रतून् ।सा महीपतिना रेमे रामेणैव यथासुखम्

dharmasaṃrakṣaṇaṃ cakre hyaśvamedhādikānkratūn / sā mahīpatinā reme rāmeṇaiva yathāsukham

हिन्दी अर्थ

' ॐ कृष्णाय नमः ' मन्त्रसे उनके कण्ठको, ' ॐ श्रीपतये नमः ' मन्त्रसे उनके वक्षःस्थलकी, ' ॐ सर्वास्त्रधारिणे नमः ' मन्त्रसे उनकी भुजाओंकी, ' ॐ व्यापकाय नमः ' मन्त्रसे उनके कुक्षिप्रदेशकी,

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 17

रावणस्य गृहे सीता स्थिता भेजे न रावणम् ।कर्मणा मनसा वाचा सा गता राघवं सदा

rāvaṇasya gṛhe sītā sthitā bheje na rāvaṇam / karmaṇā manasā vācā sā gatā rāghavaṃ sadā

हिन्दी अर्थ

' ॐ केशवाय नमः' मन्त्रसे उनके उदरकी, ॐ त्रैलोक्यपतये नमः ' मन्त्रसे उनके मेढ (गुह्य) - भागको तथा ' ॐ सर्वभृते नमः” मन्त्रसे उनकी जंघाओंकी और '३ सर्वात्मने नमः” मन्त्रसे उनके

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 18

पतिव्रता तु सा सीता ह्यनसूया यथैव तु ।पतिव्रताया माहात्म्यं शृणु त्वं कथयाम्यहम्

pativratā tu sā sītā hyanasūyā yathaiva tu / pativratāyā māhātmyaṃ śṛṇu tvaṃ kathayāmyaham

हिन्दी अर्थ

पैरोंकी पूजा करनी चाहिए। उन्हें घृत और पायसका नैवेद्य समर्पित करे। कुम्भ और मोदक दे करके रात्रिमें जागरण करना चाहिए। तदनन्तर प्रातःकाल होनेपर स्नान और आचमन करे और उनकी पुनः

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 19

कौशिको ब्राह्मणः कुष्ठी प्रतिष्ठाने ऽभवत्पुरा ।तं तथा व्याधितं भार्या पतिं देवमिवार्चयत्

kauśiko brāhmaṇaḥ kuṣṭhī pratiṣṭhāne 'bhavatpurā / taṃ tathā vyādhitaṃ bhāryā patiṃ devamivārcayat

हिन्दी अर्थ

पूजा करके पुष्पाञ्जलिसहित इस प्रकार प्रार्थना करे- नमो नमस्ते गोविन्द बुधश्रवणसंज्ञक॥

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 20

निर्भर्त्सितापि भर्तारं तममन्यत दैवतम् ।भर्त्रोक्ता सानयद्वेश्यां शुल्कमादाय चाधिकम्

nirbhartsitāpi bhartāraṃ tamamanyata daivatam / bhartroktā sānayadveśyāṃ śulkamādāya cādhikam

हिन्दी अर्थ

हे गोविन्द! ज्ञानस्वरूप! श्रवण नामवाले देव! आपको बारम्बार नमस्कार है। आप मेरे समस्त पापसमूहोंका विनाश करके मेरे लिये सभी सुखोंको प्रदान करनेवाले होवें।

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 21

पथि सूले तदा प्रोतमचौरं चौरशङ्कया ।माण्डव्यमतिदुः खार्तमन्धकारे ऽथ स द्विजः

pathi sūle tadā protamacauraṃ cauraśaṅkayā / māṇḍavyamatiduḥ khārtamandhakāre 'tha sa dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रार्थनाके बाद “प्रीयतां देवदेवेश '--ऐसा कहते हुए ब्राह्मणोंको कलशोंका दान दे। इस व्रत-पूजाको नदीतट अथवा अन्य किसी पवित्र स्थानपर करनेसे सभी इच्छाएँ पूर्ण हो जाती हैं। (अध्याय १३६)

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 22

पत्नीस्कन्धसमारूढश्चालयामास कौशिकः ।पादावमर्शणत्क्रुद्धो माण्डव्यस्तमुवाच ह

patnīskandhasamārūḍhaścālayāmāsa kauśikaḥ / pādāvamarśaṇatkruddho māṇḍavyastamuvāca ha

हिन्दी अर्थ

तिथियोंमें पूजनीय देवता

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 23

सूर्योदये मृतिस्तस्य येनाहं चालितः पदा ।तच्छ्रुत्वा प्राह तद्भार्या सूर्यो नोदयमेष्यति

sūryodaye mṛtistasya yenāhaṃ cālitaḥ padā / tacchrutvā prāha tadbhāryā sūryo nodayameṣyati

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीने कहा--कामदेवत्रयोदशी तिथिको श्वेतकमल आदिके पुष्पोंसे रति और प्रीतिसे युक्त मणिविभूषित शोकरहित कामदेवकी पूजा करनी चाहिए, इस व्रतका नाम मदनत्रयोदशी है। जो

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 24

ततः सूर्योदयाभावाद भवत्सततं निशा ।बहून्यब्दप्रमाणानि ततो देवा भयं ययुः

tataḥ sūryodayābhāvāda bhavatsatataṃ niśā / bahūnyabdapramāṇāni tato devā bhayaṃ yayuḥ

हिन्दी अर्थ

वर्षपर्यन्त प्रत्येक मासके शुक्ल और कृष्णपक्षकी चतुर्दशी एवं अष्टमी तिथिमें उपवास करके शिवपूजन करता है, वह मुक्ति प्राप्त करता है । इसे शिवचतुर्दशी तथा शिवाष्टमीत्रत कहा गया है । तीन रात्रियोंतक

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 25

ब्रह्माणं शरणं जग्मुस्तामूचे पद्मसम्भवः ।प्रशाम्यते तेजसैव तपस्तेजस्त्वनेन वै

brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmustāmūce padmasambhavaḥ / praśāmyate tejasaiva tapastejastvanena vai

हिन्दी अर्थ

उपवास रखकर व्रतीको कार्तिकमासमें एक शुभ भवनका दान देना चाहिए । ऐसा करनेसे सूर्यलोककी प्राप्ति होती है, यह कल्याणकारी धामत्रत है । अमावास्या तिथिमें पितरोंको दिया गया जल

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 26

पतिव्रताया माहात्म्यान्नोद्गच्छति दिवाकरः ।तस्य चानुदयाद्धानिर्मर्त्यानां भवतां तथा

pativratāyā māhātmyānnodgacchati divākaraḥ / tasya cānudayāddhānirmartyānāṃ bhavatāṃ tathā

हिन्दी अर्थ

आदि अक्षय होता है। नक्तत्रत करके वारोंके नामसे सूर्यादिकी पूजा करके व्रती सभी फलोंको प्राप्त करनेका अधिकारी हो जाता है । ये वारब्रत कहलाते हैं ।

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 27

तस्मात्पतिव्रतामत्रेरनसूयां तपस्विनीम् ।प्रसादयत वै पत्नीं भानोरुदयकाम्यया

tasmātpativratāmatreranasūyāṃ tapasvinīm / prasādayata vai patnīṃ bhānorudayakāmyayā

हिन्दी अर्थ

हे ब्रह्मर्षि! प्रत्येक मासके नामकरणके प्रयोजक बारहों नक्षत्रसे युक्त उन-उन महीनोंकी पूर्णिमा तिथि हो तो उन नक्षत्रोके नामसे मनुष्यको सम्यक्-रूपसे भगवान् अच्युतकी पूजा करनी

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

अध्याय 141

श्लोक 28

तैः सा प्रसादिता गत्वा ह्यनसूया पतिव्रता ।कृत्वादित्योदयं सा च तं भर्तारमजीवयत् ।पतिव्रतानसूयायाः सीताभूदधिका किल

taiḥ sā prasāditā gatvā hyanasūyā pativratā / kṛtvādityodayaṃ sā ca taṃ bhartāramajīvayat / pativratānasūyāyāḥ sītābhūdadhikā kila

हिन्दी अर्थ

चाहिए। इस व्रतको कार्तिकमाससे प्रारम्भ करना चाहिए कृत्तिका नक्षत्रयुक्त कार्तिकमासमें केशवकी पूजा करनी चाहिए क्रमशः चार महीनों (कार्तिक, मार्गशीर्ष, पौष तथा माघ)-में घृतका हवनकर

English

Thereafter all the kings will be Madras of evil and impious deeds. Narayaa the imperishable Lord is the creator of heaven, etc,

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।