Garuda Purana
110
अध्याय 110 / 317

Book 1 - Adhyaya 111

33 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ33 श्लोक

अध्याय 110

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे बृहदृ नीतिसारे दशोत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १११ सूत उवाच ।पार्थिवस्य तु वक्ष्यामि भृत्यानाञ्चैव लक्षणम् ।सर्वाणि हि महीपालः सम्यङ्नित्यं परीक्षयेत्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe bṛhadṛ nītisāre daśottaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 111 sūta uvāca / pārthivasya tu vakṣyāmi bhṛtyānāñcaiva lakṣaṇam / sarvāṇi hi mahīpālaḥ samyaṅnityaṃ parīkṣayet

हिन्दी अर्थ

सद्धावेन हि तुष्यन्ति देवा: सत्पुरुषा द्विजाः ।

English

An intelligent man should marry a girl of noble family though not very beautiful; he shalhnot marry a girl of low descent though she may be beautiful and have developed hips.

अध्याय 110

श्लोक 2

राज्यं पालयते नित्यं सत्यधर्मपरायणः ।निर्जित्य परसैन्यानि क्षितं धर्मेण पालयेत्

rājyaṃ pālayate nityaṃ satyadharmaparāyaṇaḥ / nirjitya parasainyāni kṣitaṃ dharmeṇa pālayet

हिन्दी अर्थ

प्रणिपात-निवेदनसे उत्तम प्रकृतिवाले सज्जन पुरुषको, भेद-नीतिसे धूर्त तथा अपनी अपेक्षा कम पराक्रमवाले व्यक्तिको थोड़ा-बहुत देकर और अपने समान पराक्रमवालेको अपनी अपेक्षाके

English

Butter for sacrificial purposes can be taken even from the family of wicked persons; a wise saying uttered by even a

अध्याय 110

श्लोक 3

पुष्पात्पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् ।मालाकार इवारण्ये न यथाङ्गारकारकः

puṣpātpuṣpaṃ vicinvīta mūlacchedaṃ na kārayet / mālākāra ivāraṇye na yathāṅgārakārakaḥ

हिन्दी अर्थ

अनुकूल धन देकर वशमें किया जा सकता है। जिसका जैसा स्वभाव हो, उसके अनुरूप वैसा ही प्रिय वचन बोलते हुए उसके हृदयमें प्रवेशकर चतुर व्यक्तिको यथाशीघ्र उसे अपना बना लेना

English

Nectar may be taken from even a poison-infested spot; gold can be taken even from a heap of rubbish; good learning may be received even from a mean-minded peison and a girl of low parentage can l>e wedded if she has good qualities.

अध्याय 110

श्लोक 4

दोग्धारः क्षीरभुञ्जाना विकृतं तन्न भुञ्जते ।परराष्ट्रं महीपालैर्भोक्तव्यं न च दूषयेत्

dogdhāraḥ kṣīrabhuñjānā vikṛtaṃ tanna bhuñjate / pararāṣṭraṃ mahīpālairbhoktavyaṃ na ca dūṣayet

हिन्दी अर्थ

नदी, नख तथा शृंग धारण करनेवाले पशु, हाथमें शस्त्र धारण किये हुए पुरुष, स्त्री और राजपरिवार विश्वास करनेयोग्य नहीं होते। जो मनुष्य बुद्धिमान् है, उसको अपनी धनक्षति, मनस्ताप,

English

A devoted servant should be engaged in household duties; a son should be engaged in study; an enemy should be employed in acts of vice and a friend rn virtuous acts.

अध्याय 110

श्लोक 5

नोधश्छिन्द्यात्तु यो धेन्वाः क्षारार्थो लभते पयः ।एवं राष्ट्रं प्रयोगेण पीड्यमानं न वर्धते

nodhaśchindyāttu yo dhenvāḥ kṣārārtho labhate payaḥ / evaṃ rāṣṭraṃ prayogeṇa pīḍyamānaṃ na vardhate

हिन्दी अर्थ

घरमें हुए दुश्चरित्र, वञ्चना तथा अपमानकी घटनाको दूसरेके समक्ष प्रकाशित नहीं करना चाहिए

English

Servants and ornaments should be put in proper places; a crest-jewel worn on the foot will never shine.

अध्याय 110

श्लोक 6

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पृथिवीमनुपालयेन् ।पालकस्य भवेद्भूमिः कीर्तिरायुर्यशो बलम्

tasmātsarvaprayatnena pṛthivīmanupālayen / pālakasya bhavedbhūmiḥ kīrtirāyuryaśo balam

हिन्दी अर्थ

विश्वासो नैव कर्तव्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च॥

English

A man of stuff will have access to one of the two goals like a bunch of flowers. Either he is at the head of every¬ one or he fades in a forest.

अध्याय 110

श्लोक 7

आभ्यर्च्य विष्णुं धर्मात्मा गोब्राह्मणहिते रतः ।प्रजाः पालयितुं शक्तः पार्थिवो विजितेन्द्रियः

ābhyarcya viṣṇuṃ dharmātmā gobrāhmaṇahite rataḥ / prajāḥ pālayituṃ śaktaḥ pārthivo vijitendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

वञ्चनं चापमानं च मतिमान् न प्रकाशयेत्॥

English

If a fine Jewel worthy of being set in a fine earring is worn on the foot it will not take away the brilliance. It is only the wearer who will be criticised by others.

अध्याय 110

श्लोक 8

ऐश्वर्यमध्रुवं प्राप्य राजा धर्मे मतिञ्चरेत् ।क्षणेन विभवो नश्येन्नात्मायत्तं धनादिकम्

aiśvaryamadhruvaṃ prāpya rājā dharme matiñcaret / kṣaṇena vibhavo naśyennātmāyattaṃ dhanādikam

हिन्दी अर्थ

विरह तथा सम्मान, दूसरेके प्रति स्नेह एवं दूसरेके घरमें निवास-ये सभी नारीके उत्तम शीलको नष्ट करनेवाले हैं ।

English

Ahorse of good breed docs not brook a cut from the whip; a lion cannot bear to hear the trumpeting sound of an elephant* A true hero does not coolly listen to the loud boasts of his enemy.

अध्याय 110

श्लोक 9

सत्यं मनोरमाः कामाः सत्यं रम्या विभूतयः ।किन्तु वै वनितापाङ्गभङ्गिलोलं हि जीवितम्

satyaṃ manoramāḥ kāmāḥ satyaṃ ramyā vibhūtayaḥ / kintu vai vanitāpāṅgabhaṅgilolaṃ hi jīvitam

हिन्दी अर्थ

किसके कुलमें दोष नहीं है, रोगसे कौन पीड़ित नहीं है, कौन दुःखी नहीं है और किसकी धन-सम्पत्तियाँ सहैव विद्यमान रही हैं? इस पृथिवीपर धन प्राप्त कर कौन अहंकारसे भरा नहीं

English

None shall deign to serve the wicked or the base eveftsif unfortunately deprived of wealth or fallen from a high position. Even though oppressed by hunger the hon does not

अध्याय 110

श्लोक 10

व्याघ्रीव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती रोगाश्च शत्रव इव प्रभवन्ति गात्रे ।आयुः परिस्त्रवति भिन्नघटादिवाम्भो लोको न चात्महितमाचरतीह कश्चित्

vyāghrīva tiṣṭhati jarā paritarjayantī rogāśca śatrava iva prabhavanti gātre / āyuḥ paristravati bhinnaghaṭādivāmbho loko na cātmahitamācaratīha kaścit

हिन्दी अर्थ

है, किसपर विपत्तियाँ आयी नहीं हैं, स्त्रियोंके द्वारा किसका मन क्षुब्ध नहीं किया गया है और राजाओंका कौन प्रिय रहा है ? कौन कालकवलित नहीं हुआ है, किस याचकका स्वाभिमान नष्ट नहीं

English

He who tries to culdvate again the friendship of one who has once deceived him really seeks his own death like the she-mule that conceives.

अध्याय 110

श्लोक 11

निः शङ्कं किं मनुष्याः कुरुत परहितं युक्तमग्रे हितं यन्मोदध्वं कामिनीभिर्मदनशरहता मन्दमन्दातिदृष्ट्या ।मा पापं संकुरुध्वं द्विजहरिपरमाः संभजध्वं सदैव आयुर्निः शेषमेति स्खलति जलघटीभूतमृत्युच्छलेन

niḥ śaṅkaṃ kiṃ manuṣyāḥ kuruta parahitaṃ yuktamagre hitaṃ yanmodadhvaṃ kāminībhirmadanaśarahatā mandamandātidṛṣṭyā / mā pāpaṃ saṃkurudhvaṃ dvijahariparamāḥ saṃbhajadhvaṃ sadaiva āyurniḥ śeṣameti skhalati jalaghaṭībhūtamṛtyucchalena

हिन्दी अर्थ

हुआ है, कौन दुर्जनके जालमें फँसकर कुशलपूर्वक जीवनयापन कर सकता हैं? (अर्थात् कोई नहीं

English

The children of an enemy shall never be neglected or treated with indiflerence by sane men in spite of the fact that they may be speaking tweet words. After the lapse of some time they may be very dangerous and terrible like vessels of poison.

अध्याय 110

श्लोक 12

मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्टवत् ।आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः

mātṛvatparadāreṣu paradravyeṣu loṣṭavat / ātmavat sarvabhūteṣu yaḥ paśyati sa paṇḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

जिस मनुष्यके मित्र, स्वजन, बन्धु-बान्धव नहीं हैं, जिसके पास अपनी बुद्धि नहीं है, वह कैसे अपने जीवनमें सफल हो सकता है और जिस कर्मके सम्पन्न होनेपर भी फलका उदय नहीं दीख

English

None need worry about«a man who constantly harasses him. Such people will fall off themselves like the trees on the banks of rivers.

अध्याय 110

श्लोक 13

एतदर्थं हि विप्रेन्द्रा राज्यमिच्छन्ति भूभृतः ।यदेषां सर्वकार्येषु वचो न प्रतिहन्यते

etadarthaṃ hi viprendrā rājyamicchanti bhūbhṛtaḥ / yadeṣāṃ sarvakāryeṣu vaco na pratihanyate

हिन्दी अर्थ

रहा है, उस कर्मके अनुष्ठानसे क्या लाभ? ऐसे ही जो सम्पत्ति परिणाममें बहुत बड़ा दु:ख देनेवाली है, उसका संग्रह कौन बुद्धिमान् व्यक्ति करेगा?

English

Unnecessary bashfulncss and reserve need not be felt in monetary transactions, acquisition of knowledge, taking food and dealings (with the wife in Che bed chamber).

अध्याय 110

श्लोक 14

एतदर्थं हि कुर्वन्ति राजानो धनसञ्चयम् ।रक्षयित्वा तु चात्मानं यद्धनं तद्द्विजातये

etadarthaṃ hi kurvanti rājāno dhanasañcayam / rakṣayitvā tu cātmānaṃ yaddhanaṃ taddvijātaye

हिन्दी अर्थ

जिस देशमें व्यक्तिको सम्मान न मिले, आदर

English

None shall stay in a place where these five do not live, viz:—rich men, Vedic scholar, king, river and a physician.

अध्याय 110

श्लोक 15

ओङ्कारशब्दो विप्राणां येन राष्ट्रं प्रवर्धते ।स राजा वर्धते योगाद्व्याधिभिश्च न बध्यते

oṅkāraśabdo viprāṇāṃ yena rāṣṭraṃ pravardhate / sa rājā vardhate yogādvyādhibhiśca na badhyate

हिन्दी अर्थ

और विद्या-लाभकी भी सम्भावना न बनती हो, उस देशका परित्याग कर देना चाहिए।

English

Even a day's stay shall be avoided in places where means of livelihood, fear of law, sense of shame, courteousness and Uberahmindedness are not available*

अध्याय 110

श्लोक 16

असमर्थाश्च कुर्वन्ति मुनयो द्रव्यसञ्चयम् ।किं पुनस्तु महीपालः पुत्रवत्पालयन्प्रजाः

asamarthāśca kurvanti munayo dravyasañcayam / kiṃ punastu mahīpālaḥ putravatpālayanprajāḥ

हिन्दी अर्थ

जिस धनके लिये राजा और चोरसे भय नहीं है, जो धन मरनेपर भी मनुष्यका साथ नहीं छोड़ता, उस धनका उपार्जन करना चाहिए । प्राणोंको

English

One shall not think of staying permanently in a place where these five are not available:—An astrologer* a Vedic scholar a king, a river and a saint

अध्याय 110

श्लोक 17

यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः ।यस्यार्थाः स मुमांल्लाके यस्यार्थाः स च पण्डितः

yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥ / yasyārthāḥ sa mumāṃllāke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

(१०९।१४-१५) भी संकटमें डाल देनेवाले परिश्रमसे जिस धनका

English

In this world we cannot find an omniscient man nor a person utterly foolish. A man can be considered base» middlingi or highly intelligent in accordance with the type of Jcnowledge he possesses.

अध्याय 110

श्लोक 18

त्यजन्ति मित्राणि धनैर्विहीनं पुत्राश्च दाराश्च सुहृज्जनाश्च ।ते चार्थवन्तं पुनराश्रयन्ति ह्यर्थो हि लोके पुरुषस्य बन्धुः

tyajanti mitrāṇi dhanairvihīnaṃ putrāśca dārāśca suhṛjjanāśca / te cārthavantaṃ punarāśrayanti hyartho hi loke puruṣasya bandhuḥ

हिन्दी अर्थ

नीच और दुर्जन व्यक्तिका सांनिध्य, अत्यन्त अर्जन किया जाता है, उस धनको तो उत्तराधिकारी

English

In this world we cannot find an omniscient man nor a person utterly foolish. A man can be considered base» middlingi or highly intelligent in accordance with the type of Jcnowledge he possesses.

अध्याय 110

श्लोक 19

अन्धा हि राजा भवति यस्तु सास्त्रविवर्जितः ।अन्धः पश्यति चारेण शास्त्रहीनो न पश्यति

andhā hi rājā bhavati yastu sāstravivarjitaḥ / andhaḥ paśyati cāreṇa śāstrahīno na paśyati

हिन्दी अर्थ

१-कस्य दोषः कुले नास्ति व्याधिना को न पीडित:। केन न व्यसनं प्राप्तं श्रियः कस्य निरन्तराः ॥

English

In this world we cannot find an omniscient man nor a person utterly foolish. A man can be considered base» middlingi or highly intelligent in accordance with the type of Jcnowledge he possesses.

अध्याय 110

श्लोक 20

यस्य पुत्राश्च भृत्याश्च मन्त्रिणश्च पुरोहिताः ।इन्द्रियाणि प्रसुप्तानि तस्य राज्यं चिरं न हि

yasya putrāśca bhṛtyāśca mantriṇaśca purohitāḥ / indriyāṇi prasuptāni tasya rājyaṃ ciraṃ na hi

हिन्दी अर्थ

कोऽर्थ प्राप्य न गर्वितो भुवि नरः 'कस्यापदो नागता: स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को नाम राजञां प्रिय: । कः कालस्य न गोचरान्तरगतः कोऽर्थी गतो गौरवं को वा दुर्जनवागुरानिपतितः क्षेमेण यातः पुमान्॥(१०९। १७-१८)

English

In this world we cannot find an omniscient man nor a person utterly foolish. A man can be considered base» middlingi or highly intelligent in accordance with the type of Jcnowledge he possesses.

अध्याय 110

श्लोक 21

येनार्जितास्त्रयो ऽप्यो ऽप्येते पुत्रा भृत्याश्च बान्धवाः ।जिता तेन समं भूपैश्चतुरब्धिर्वसुन्धरा

yenārjitāstrayo 'pyo 'pyete putrā bhṛtyāśca bāndhavāḥ / jitā tena samaṃ bhūpaiścaturabdhirvasundharā

हिन्दी अर्थ

लोग यथोचित विभागके साथ अपने काममे ले करके प्राप्त किया गया धन--इस प्रकारका धन

English

In this world we cannot find an omniscient man nor a person utterly foolish. A man can be considered base» middlingi or highly intelligent in accordance with the type of Jcnowledge he possesses.

अध्याय 110

श्लोक 22

लङ्घयेच्छास्त्रयुक्तानि हेतुयुक्तानि यानि च ।सहि नश्यति वै राजा इह लोके परत्र च

laṅghayecchāstrayuktāni hetuyuktāni yāni ca / sahi naśyati vai rājā iha loke paratra ca

हिन्दी अर्थ

लेते हें; परंतु प्राणोंको संकटमें डालकर धनार्जनके लिये परिश्रम करनेवाला व्यक्ति धनके लोभमें जिन पापोंको करता हे, वे पाप ही उसकी धरोहर बनकर उसकी नरक-यातनाके अथवा कुत्सित

English

In this world we cannot find an omniscient man nor a person utterly foolish. A man can be considered base» middlingi or highly intelligent in accordance with the type of Jcnowledge he possesses.

अध्याय 110

श्लोक 23

मनस्तापं न कुर्वीत आपदं प्राप्य पार्थिवः ।समबुद्धिः प्रसन्नात्मा प्रसन्नात्मा सुखदुःखे समो भवेत्

manastāpaṃ na kurvīta āpadaṃ prāpya pārthivaḥ / samabuddhiḥ prasannātmā prasannātmā sukhaduḥkhe samo bhavet

हिन्दी अर्थ

योनिके कारण बनते हैं।

English

In this world we cannot find an omniscient man nor a person utterly foolish. A man can be considered base» middlingi or highly intelligent in accordance with the type of Jcnowledge he possesses.

अध्याय 110

श्लोक 24

धीराः कष्टमनुप्राप्य न भवन्ति विषादिनः ।प्रविश्य वदनं राहोः किं नोदति पुनः शशी

dhīrāḥ kaṣṭamanuprāpya na bhavanti viṣādinaḥ / praviśya vadanaṃ rāhoḥ kiṃ nodati punaḥ śaśī

हिन्दी अर्थ

संचित किया हुआ तथा बार-बार विचार करके सुरक्षित रखा हुआ, कदर्य (कृपण)-का धन चूहेके द्वारा एकत्रित किये गये धनके तुल्य है। ऐसा धन दुःख देनेके लिये ही होता है। उपार्जनकर्ताको

English

In this world we cannot find an omniscient man nor a person utterly foolish. A man can be considered base» middlingi or highly intelligent in accordance with the type of Jcnowledge he possesses.

अध्याय 110

श्लोक 25

धिग्धिक् शरीरसुखलालितमानवेषु मा खेदयेद्धनकृशं हि शरीरमेव ।सद्दारका ह्यधनपाण्डुसुताः श्रुता हि दुःखं विहाय पुनरेव सुखं प्रपन्नाः

dhigdhik śarīrasukhalālitamānaveṣu mā khedayeddhanakṛśaṃ hi śarīrameva / saddārakā hyadhanapāṇḍusutāḥ śrutā hi duḥkhaṃ vihāya punareva sukhaṃ prapannāḥ

हिन्दी अर्थ

उससे कोई भी सुख प्राप्त नहीं होता। ऐसा व्यक्ति मात्र धनार्जनका कष्ट ही भोगता है।

English

In this world we cannot find an omniscient man nor a person utterly foolish. A man can be considered base» middlingi or highly intelligent in accordance with the type of Jcnowledge he possesses.

अध्याय 110

श्लोक 26

गन्धर्वविद्यामालोक्य वाद्यं च गणिकागणान् ।धनुर्वेदार्थशास्त्राणि लोके रक्षेच्च भूपतिः

gandharvavidyāmālokya vādyaṃ ca gaṇikāgaṇān / dhanurvedārthaśāstrāṇi loke rakṣecca bhūpatiḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसे ही व्यक्ति जन्मान्तरमें दरिद्र होनेके कारण नग्न होकर अनेक प्रकारके व्यसनसे त्रस्त हो रूखे स्वभाववाले हो जाते हैं तथा हाथमें खप्पर लेकर घर-घर भीख माँगते हैं और यह लोगोंको बताते

English

In this world we cannot find an omniscient man nor a person utterly foolish. A man can be considered base» middlingi or highly intelligent in accordance with the type of Jcnowledge he possesses.

अध्याय 110

श्लोक 27

कारणेन विना भृत्ये यस्तु कुप्यति पार्थिवः ।स गृह्णाति विषोन्मादं कृष्णसर्पविसर्जितम्

kāraṇena vinā bhṛtye yastu kupyati pārthivaḥ / sa gṛhṇāti viṣonmādaṃ kṛṣṇasarpavisarjitam

हिन्दी अर्थ

हैं कि दान न देनेवालेको ऐसा ही फल मिलता है। ऐसे भिक्षुक कुछ दीजिये, कुछ दीजिये-एऐसी बार-बार याचना करते हुए संसारको यह शिक्षा प्रदान करते हैं कि दान न देनेवाले मनुष्यकी यही

English

In this world we cannot find an omniscient man nor a person utterly foolish. A man can be considered base» middlingi or highly intelligent in accordance with the type of Jcnowledge he possesses.

अध्याय 110

श्लोक 28

चापलाद्वारयेद्दृष्टिं मिथ्यावाक्यञ्च वारयेत् ।मानवे श्रोत्रिये चैव भृत्यवर्गे सदैव हि

cāpalādvārayeddṛṣṭiṃ mithyāvākyañca vārayet / mānave śrotriye caiva bhṛtyavarge sadaiva hi

हिन्दी अर्थ

दशा होती है। आपकी भी मेरी-जैसी दुर्दशा न हो, इसलिये आपको दान देना चाहिए।

English

In this world we cannot find an omniscient man nor a person utterly foolish. A man can be considered base» middlingi or highly intelligent in accordance with the type of Jcnowledge he possesses.

अध्याय 110

श्लोक 29

लीलां करोति यो राजा भृत्यस्वजनगर्वितः ।शासने सर्वदा क्षिप्रं रिपुभिः परिभूयते

līlāṃ karoti yo rājā bhṛtyasvajanagarvitaḥ / śāsane sarvadā kṣipraṃ ripubhiḥ paribhūyate

हिन्दी अर्थ

कृपण अपने द्वारा संचित धन यज्ञोंमें नहीं लगा पाता है और अपने द्वारा माँगकर इकट्ठा किये धनको गुणवानोंको भी नहीं देता है । इस प्रकारका कृपणके द्वारा सुरक्षित धन चोर और राजाके

English

In this world we cannot find an omniscient man nor a person utterly foolish. A man can be considered base» middlingi or highly intelligent in accordance with the type of Jcnowledge he possesses.

अध्याय 110

श्लोक 30

हुङ्कारे भृकुटीं नैव सदा कुर्वीत पार्थिवः ।विना दोषेण यो भृत्यान्राजाधमण शास्ति च ।लीलासुखानि भोग्यानि त्यजेदिह महीपतिः

huṅkāre bhṛkuṭīṃ naiva sadā kurvīta pārthivaḥ / vinā doṣeṇa yo bhṛtyānrājādhamaṇa śāsti ca / līlāsukhāni bhogyāni tyajediha mahīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

काममें ही आता है। कृपणका धन देवता, ब्राह्मण, बन्धु तथा आत्महितके लिये नहीं होता, वह तो अग्नि, चोर अथवा राजाके लिये होता है । अत्यन्त कष्टसे अर्जित किया गया धन, धर्मका अतिक्रमण

English

In this world we cannot find an omniscient man nor a person utterly foolish. A man can be considered base» middlingi or highly intelligent in accordance with the type of Jcnowledge he possesses.

अध्याय 110

श्लोक 31

सुखप्रवृत्तैः साध्यन्तै शत्रवो विग्रहे स्थितैः

sukhapravṛttaiḥ sādhyantai śatravo vigrahe sthitaiḥ

हिन्दी अर्थ

करके अर्जित किया गया धन अथवा शत्रुको साष्टाङ्ग प्रणाम करके और उसकी अधीनता स्वीकार

English

In this world we cannot find an omniscient man nor a person utterly foolish. A man can be considered base» middlingi or highly intelligent in accordance with the type of Jcnowledge he possesses.

अध्याय 110

श्लोक 32

उद्योगः साहसंधैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः ।षड्विधो यस्य उत्साहस्तस्य देवो ऽपि शङ्कते

udyogaḥ sāhasaṃdhairyaṃ buddhiḥ śaktiḥ parākramaḥ / ṣaḍvidho yasya utsāhastasya devo 'pi śaṅkate

हिन्दी अर्थ

विद्याका अभ्यास न करनेसे वह विनष्ट हो जाती है। शक्ति रहते हुए फटे-पुराने, मैले-कुचैले वस्त्रोंको धारण करनेवाली स््त्रयाँ सौभाग्यकी रक्षा नहीं कर पातीं, सुपाच्य भोजनसे रोग नष्ट हो

English

In this world we cannot find an omniscient man nor a person utterly foolish. A man can be considered base» middlingi or highly intelligent in accordance with the type of Jcnowledge he possesses.

अध्याय 110

श्लोक 33

उद्योगेन कृते कार्ये सिद्धर्यस्य न विद्यते ।दैवं तस्य प्रमाणं हि कर्तव्यं पौरुषं सदा

udyogena kṛte kārye siddharyasya na vidyate / daivaṃ tasya pramāṇaṃ hi kartavyaṃ pauruṣaṃ sadā

हिन्दी अर्थ

जाता है और चातुर्यपूर्ण नीतिसे शत्रुका विनाश हो

English

In this world we cannot find an omniscient man nor a person utterly foolish. A man can be considered base» middlingi or highly intelligent in accordance with the type of Jcnowledge he possesses.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।