Skandha 4, Adhyāya 14

व्यास उवाच ।इति सञ्चिन्त्य मनसा तानुवाच हसन्निव ।वञ्चिता मत्स्वरूपेण दैत्याः किं गुरुणा किल॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | iti sañcintya manasā tānuvāca hasanniva | vañcitā matsvarūpeṇa daityāḥ kiṃ guruṇā kila

अहं काव्यो गुरुश्चायं देवकार्यप्रसाधकः ।अनेन वञ्चिता यूयं मद्याज्या नात्र संशयः॥ 2 ॥

ahaṃ kāvyo guruścāyaṃ devakāryaprasādhakaḥ | anena vañcitā yūyaṃ madyājyā nātra saṃśayaḥ

मा श्रद्धध्वं वचोऽस्यार्या दाम्भिकोऽयं मदाकृतिः ।अनुगच्छत मां याज्यास्त्यजतैनं बृहस्पतिम्॥ 3 ॥

mā śraddhadhvaṃ vaco'syāryā dāmbhiko'yaṃ madākṛtiḥ | anugacchata māṃ yājyāstyajatainaṃ bṛhaspatim

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य दृष्ट्वा तौ सदृशौ पुनः ।विस्मयं परमं जग्मुः काव्योऽयमिति निश्चिताः॥ 4 ॥

ityākarṇya vacastasya dṛṣṭvā tau sadṛśau punaḥ | vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ kāvyo'yamiti niścitāḥ

स तान्वीक्ष्य सुसम्भ्रान्तान्गुरुर्वाक्यमुवाच ह ।गुरुर्वो वञ्चयत्येव मद्रूपोऽयं बृहस्पतिः॥ 5 ॥

sa tānvīkṣya susambhrāntāngururvākyamuvāca ha | gururvo vañcayatyeva madrūpo'yaṃ bṛhaspatiḥ

प्राप्तो वञ्चयितुं युष्मान्देवकार्यार्थसिद्धये ।मा विश्वासं वचस्तस्य कुरुध्वं दैत्यसत्तमाः॥ 6 ॥

prāpto vañcayituṃ yuṣmāndevakāryārthasiddhaye | mā viśvāsaṃ vacastasya kurudhvaṃ daityasattamāḥ

प्राप्ता विद्या मया शम्भोर्युष्मानध्यापयामि ताम् ।देवेभ्यो विजयं नूनं करिष्यामि न संशयः॥ 7 ॥

prāptā vidyā mayā śambhoryuṣmānadhyāpayāmi tām | devebhyo vijayaṃ nūnaṃ kariṣyāmi na saṃśayaḥ

इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं काव्यरूपधरस्य ते ।विश्वासं परमं जग्मुः काव्योऽयमिति निश्चयात्॥ 8 ॥

iti śrutvā gurorvākyaṃ kāvyarūpadharasya te | viśvāsaṃ paramaṃ jagmuḥ kāvyo'yamiti niścayāt

काव्येन बहुधा तत्र बोधिताः किल दानवाः ।बुबुधुर्न गुरोर्मायामोहिताः कालपर्ययात्॥ 9 ॥

kāvyena bahudhā tatra bodhitāḥ kila dānavāḥ | bubudhurna gurormāyāmohitāḥ kālaparyayāt

एवं ते निश्चयं कृत्वा ततो भार्गवमब्रुवन् ।अयं गुरुर्नो धर्मात्मा बुद्धिदश्च हिते रतः॥ 10 ॥

evaṃ te niścayaṃ kṛtvā tato bhārgavamabruvan | ayaṃ gururno dharmātmā buddhidaśca hite rataḥ

दशवर्षाणि सततमयं नः शास्ति भार्गवः ।गच्छ त्वं कुहको भासि नास्माकं गुरुरप्युत॥ 11 ॥

daśavarṣāṇi satatamayaṃ naḥ śāsti bhārgavaḥ | gaccha tvaṃ kuhako bhāsi nāsmākaṃ gururapyuta

इत्युक्त्वा भार्गवं मूढा निर्भर्त्स्य च पुनः पुनः ।जगृहुस्तं गुरुं प्रीत्या प्रणिपत्याभिवाद्य च॥ 12 ॥

ityuktvā bhārgavaṃ mūḍhā nirbhartsya ca punaḥ punaḥ | jagṛhustaṃ guruṃ prītyā praṇipatyābhivādya ca

काव्यस्तु तन्मयान्दृष्ट्वा चुकोपाथ शशाप च ।दैत्यान्विबोधितान्मत्वा गुरुणा चातिवञ्जितान्॥ 13 ॥

kāvyastu tanmayāndṛṣṭvā cukopātha śaśāpa ca | daityānvibodhitānmatvā guruṇā cātivañjitān

यस्मान्मया बोधिता वै गृह्णीयुर्न च मे वचः ।तस्मात्प्रनष्टसंज्ञा वै पराभवमवाप्स्यथ॥ 14 ॥

yasmānmayā bodhitā vai gṛhṇīyurna ca me vacaḥ | tasmātpranaṣṭasaṃjñā vai parābhavamavāpsyatha

मदवज्ञाफलं कामं स्वल्पे काले ह्यवाप्स्यथ ।तदास्य कपटं सर्वं परिज्ञातं भविष्यति॥ 15 ॥

madavajñāphalaṃ kāmaṃ svalpe kāle hyavāpsyatha | tadāsya kapaṭaṃ sarvaṃ parijñātaṃ bhaviṣyati

व्यास उवाच ।इत्युक्त्वासौ जगामाशु भार्गवः क्रोधसंयुतः ।बृहस्पतिर्मुदं प्राप्य तस्थौ तत्र समाहितः॥ 16 ॥

vyāsa uvāca | ityuktvāsau jagāmāśu bhārgavaḥ krodhasaṃyutaḥ | bṛhaspatirmudaṃ prāpya tasthau tatra samāhitaḥ

ततः शप्तान्गुरुर्ज्ञात्वा दैत्यांस्ताम्भार्गवेण हि ।जगाम तरसा त्यक्त्वा स्वरूपं स्वं विधाय च॥ 17 ॥

tataḥ śaptāngururjñātvā daityāṃstāmbhārgaveṇa hi | jagāma tarasā tyaktvā svarūpaṃ svaṃ vidhāya ca

गत्वोवाच तदा शक्रं कृतं कार्यं मया धुवम् ।शप्ताः शुक्रेण ते दैत्या मया त्यक्ताः पुनः किल॥ 18 ॥

gatvovāca tadā śakraṃ kṛtaṃ kāryaṃ mayā dhuvam | śaptāḥ śukreṇa te daityā mayā tyaktāḥ punaḥ kila

निराधाराः कृता नूनं यतध्वं सुरसत्तमाः ।सङ्ग्रामार्थं महाभाग शापदग्धा मया कृताः॥ 19 ॥

nirādhārāḥ kṛtā nūnaṃ yatadhvaṃ surasattamāḥ | saṅgrāmārthaṃ mahābhāga śāpadagdhā mayā kṛtāḥ

इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं मघवा मुदमाप्तवान् ।जहृषुश्च सुराः सर्वे प्रतिपूज्य बृहस्पतिम्॥ 20 ॥

iti śrutvā gurorvākyaṃ maghavā mudamāptavān | jahṛṣuśca surāḥ sarve pratipūjya bṛhaspatim

सङ्ग्रामाय मतिं चक्रुः संविचार्य मिथः पुनः ।निर्ययुर्मिलिताः सर्वे दानवाभिमुखाः सुराः॥ 21 ॥

saṅgrāmāya matiṃ cakruḥ saṃvicārya mithaḥ punaḥ | niryayurmilitāḥ sarve dānavābhimukhāḥ surāḥ

सुरान्समुद्यतांज्ञात्वा कृतोद्योगान्महाबलान् ।अन्तर्हितं गुरुं चैव बभूवुश्चिन्तयान्विताः॥ 22 ॥

surānsamudyatāṃjñātvā kṛtodyogānmahābalān | antarhitaṃ guruṃ caiva babhūvuścintayānvitāḥ

परस्परमथोचुस्ते मोहितास्तस्य मायया ।सम्प्रसाद्यो महात्मा च यातोऽसौ रुष्टमानसः॥ 23 ॥

parasparamathocuste mohitāstasya māyayā | samprasādyo mahātmā ca yāto'sau ruṣṭamānasaḥ

वञ्चयित्वा गतः पापो गुरुः कपटपण्डितः ।भ्रातृस्त्रीलम्भनः प्रायो मलिनोऽन्तर्बहिः शुचिः॥ 24 ॥

vañcayitvā gataḥ pāpo guruḥ kapaṭapaṇḍitaḥ | bhrātṛstrīlambhanaḥ prāyo malino'ntarbahiḥ śuciḥ

किं कुर्मः क्व च गच्छामः कथं काव्यं प्रकोपितम् ।कुर्वीमहि सहायार्थं प्रसन्नं हृष्टमानसम्॥ 25 ॥

kiṃ kurmaḥ kva ca gacchāmaḥ kathaṃ kāvyaṃ prakopitam | kurvīmahi sahāyārthaṃ prasannaṃ hṛṣṭamānasam

इति सञ्चिन्त्य ते सर्वे मिलिता भयकम्पिताः ।प्रह्लादं पुरतः कृत्वा जग्मुस्ते भार्गवं पुनः॥ 26 ॥

iti sañcintya te sarve militā bhayakampitāḥ | prahlādaṃ purataḥ kṛtvā jagmuste bhārgavaṃ punaḥ

प्रणेमुश्चरणौ तस्य मुनेर्मौनभृतस्तदा ।भार्गवस्तानुवाचाथ रोषसंरक्तलोचनः॥ 27 ॥

praṇemuścaraṇau tasya munermaunabhṛtastadā | bhārgavastānuvācātha roṣasaṃraktalocanaḥ

मया प्रबोधिता यूयं मोहिता गुरुमायया ।न गृहीतं वचो योग्यं तदा याज्या हितं शुचि॥ 28 ॥

mayā prabodhitā yūyaṃ mohitā gurumāyayā | na gṛhītaṃ vaco yogyaṃ tadā yājyā hitaṃ śuci

तदावगणितश्चाहं भवद्भिस्तद्वशं गतैः ।प्राप्तं नूनं मदोन्मत्तैर्ममावमानजं फलम्॥ 29 ॥

tadāvagaṇitaścāhaṃ bhavadbhistadvaśaṃ gataiḥ | prāptaṃ nūnaṃ madonmattairmamāvamānajaṃ phalam

तत्र गच्छत सत्भ्रष्टा यत्रासौ कपटाकृतिः ।वञ्चकः सुरकार्यार्थी नाहं तद्वद्धि वञ्चकः॥ 30 ॥

tatra gacchata satbhraṣṭā yatrāsau kapaṭākṛtiḥ | vañcakaḥ surakāryārthī nāhaṃ tadvaddhi vañcakaḥ

व्यास उवाच ।एवं ब्रुवन्तं शुक्रं तु वाक्यसन्दिग्धया गिरा ।प्रह्लादस्तं तदोवाच गहीत्वा चरणौ ततः॥ 31 ॥

vyāsa uvāca | evaṃ bruvantaṃ śukraṃ tu vākyasandigdhayā girā | prahlādastaṃ tadovāca gahītvā caraṇau tataḥ

प्रह्लाद उवाच ।भार्गवाद्य समायातान्याज्यानस्मांस्तथातुरान् ।त्यक्तुं नार्हसि सर्वज्ञ त्वद्धितास्तनयान्हि नः॥ 32 ॥

prahlāda uvāca | bhārgavādya samāyātānyājyānasmāṃstathāturān | tyaktuṃ nārhasi sarvajña tvaddhitāstanayānhi naḥ

गते त्वयि तु मन्त्रार्थं शैलूषेण दुरात्मना ।त्वद्वेषमधुरालापैर्वयं तेन प्रवञ्चिताः॥ 33 ॥

gate tvayi tu mantrārthaṃ śailūṣeṇa durātmanā | tvadveṣamadhurālāpairvayaṃ tena pravañcitāḥ

अज्ञानकृतदोषेण नैव कुप्यति शान्तिमान् ।सर्वज्ञस्त्वं विजानासि चित्तं नः प्रवणं त्वयि॥ 34 ॥

ajñānakṛtadoṣeṇa naiva kupyati śāntimān | sarvajñastvaṃ vijānāsi cittaṃ naḥ pravaṇaṃ tvayi

ज्ञात्वा नस्तपसा भावं त्यज कोपं महामते ।ब्रुवन्ति मुनयः सर्वे क्षणकोपा हि साधवः॥ 35 ॥

jñātvā nastapasā bhāvaṃ tyaja kopaṃ mahāmate | bruvanti munayaḥ sarve kṣaṇakopā hi sādhavaḥ

जलं स्वभावतः शीतं वह्न्यातपसमागमात् ।भवत्युष्णं वियोगाच्च शीतत्वमनुगच्छति॥ 36 ॥

jalaṃ svabhāvataḥ śītaṃ vahnyātapasamāgamāt | bhavatyuṣṇaṃ viyogācca śītatvamanugacchati

क्रोथश्चाण्डालरूपो वै त्यक्तव्यः सर्वथा बुधैः ।तस्माद्रोषं परित्यज्य प्रसादं कुरु सुव्रत॥ 37 ॥

krothaścāṇḍālarūpo vai tyaktavyaḥ sarvathā budhaiḥ | tasmādroṣaṃ parityajya prasādaṃ kuru suvrata

यदि न त्यजसि क्रोधं त्यजस्यस्मान्सुदुःखितान् ।त्वया त्यक्ता महाभाग गमिष्यामो रसातलम्॥ 38 ॥

yadi na tyajasi krodhaṃ tyajasyasmānsuduḥkhitān | tvayā tyaktā mahābhāga gamiṣyāmo rasātalam

व्यास उवाच ।प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा भार्गवो ज्ञानचक्षुषा ।विलोक्य सुमना भूत्वा तानुवाच हसन्निव॥ 39 ॥

vyāsa uvāca | prahlādasya vacaḥ śrutvā bhārgavo jñānacakṣuṣā | vilokya sumanā bhūtvā tānuvāca hasanniva

न भेतव्यं न गन्तव्यं दानवा वा रसातलम् ।रक्षयिष्यामि वो याज्यान्मन्त्रैरवितथैः किल॥ 40 ॥

na bhetavyaṃ na gantavyaṃ dānavā vā rasātalam | rakṣayiṣyāmi vo yājyānmantrairavitathaiḥ kila

हितं सत्यं ब्रवीम्यद्य शृणुध्वं तत्तु निश्चयम् ।वचनं मम धर्मज्ञाः श्रुतं यद् ब्रह्मणः पुरा॥ 41 ॥

hitaṃ satyaṃ bravīmyadya śṛṇudhvaṃ tattu niścayam | vacanaṃ mama dharmajñāḥ śrutaṃ yad brahmaṇaḥ purā

अवश्यम्भाविनो भावाः प्रभवन्ति शुभाशुभाः ।दैवं न चान्यथा कर्तुं क्षमः कोऽपि धरातले॥ 42 ॥

avaśyambhāvino bhāvāḥ prabhavanti śubhāśubhāḥ | daivaṃ na cānyathā kartuṃ kṣamaḥ ko'pi dharātale

अद्य मन्दबला यूयं कालयोगादसंशयम् ।देवैर्जिताः सकृच्चापि पातालं प्रतिपत्स्यथ॥ 43 ॥

adya mandabalā yūyaṃ kālayogādasaṃśayam | devairjitāḥ sakṛccāpi pātālaṃ pratipatsyatha

प्राप्तः पर्यायकालो व इति ब्रह्माभ्यभाषत ।भुक्तं राज्यं भवद्भिश्च पूर्णं सर्वं समृद्धिमत्॥ 44 ॥

prāptaḥ paryāyakālo va iti brahmābhyabhāṣata | bhuktaṃ rājyaṃ bhavadbhiśca pūrṇaṃ sarvaṃ samṛddhimat

युगानि दश पूर्णानि देवानाक्रम्य मूर्धनि ।दैवयोगाच्च युष्माभिर्भुक्तं त्रैलोक्यमूर्जितम्॥ 45 ॥

yugāni daśa pūrṇāni devānākramya mūrdhani | daivayogācca yuṣmābhirbhuktaṃ trailokyamūrjitam

सावर्णिके मनौ राज्यं पुनस्तत्तु भविष्यति ।पौत्रस्त्रैलोक्यविजयी राज्यं प्राप्स्यति ते बलिः॥ 46 ॥

sāvarṇike manau rājyaṃ punastattu bhaviṣyati | pautrastrailokyavijayī rājyaṃ prāpsyati te baliḥ

यदा वामनरूपेण हृतं देवेन विष्णुना ।तदैव च भवत्पौत्रः प्रोक्तो देवेन जिष्णुना॥ 47 ॥

yadā vāmanarūpeṇa hṛtaṃ devena viṣṇunā | tadaiva ca bhavatpautraḥ prokto devena jiṣṇunā

हृतं येन बले राज्यं देववाञ्छार्थसिद्धये ।त्वमिन्द्रो भविता चाग्ने स्थिते सावर्णिके मनौ॥ 48 ॥

hṛtaṃ yena bale rājyaṃ devavāñchārthasiddhaye | tvamindro bhavitā cāgne sthite sāvarṇike manau

भार्गव उवाच ।इत्युक्तो हरिणा पौत्रस्तव प्रह्लाद साम्प्रतम् ।अदृश्यः सर्वभूतानां गुप्तश्चरति भीतवत्॥ 49 ॥

bhārgava uvāca | ityukto hariṇā pautrastava prahlāda sāmpratam | adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ guptaścarati bhītavat

एकदा वासवेनासौ बलिर्गर्दभरूपभाक् ।शून्ये गृहे स्थितः कामं भयभीतः शतक्रतोः॥ 50 ॥

ekadā vāsavenāsau balirgardabharūpabhāk | śūnye gṛhe sthitaḥ kāmaṃ bhayabhītaḥ śatakratoḥ

पृष्टश्च बहुधा तेन वासवेन बलिस्तदा ।किमर्थं गार्दभं रूपं कृतवान्दैत्यपुङ्गव॥ 51 ॥

pṛṣṭaśca bahudhā tena vāsavena balistadā | kimarthaṃ gārdabhaṃ rūpaṃ kṛtavāndaityapuṅgava

भोक्ता त्वं सर्वलोकस्य दैत्यानां च प्रशासिता ।॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दैत्यराजो बलिस्तदा॥ 52 ॥

bhoktā tvaṃ sarvalokasya daityānāṃ ca praśāsitā | || tasya tadvacanaṃ śrutvā daityarājo balistadā

प्रोवाच वचनं शक्रं कोऽत्र शोकः शतक्रतो ।यथा विष्णुर्महातेजा मत्स्यकच्छपतां गतः॥ 53 ॥

provāca vacanaṃ śakraṃ ko'tra śokaḥ śatakrato | yathā viṣṇurmahātejā matsyakacchapatāṃ gataḥ

तथाहं खररूपेण संस्थितः कालयोगतः ।यथा त्वं कमले लीनः संस्थितो ब्रह्महत्यया॥ 54 ॥

tathāhaṃ khararūpeṇa saṃsthitaḥ kālayogataḥ | yathā tvaṃ kamale līnaḥ saṃsthito brahmahatyayā

पीडितश्च तथा ह्यद्य स्थितोऽहं खररूपधृक् ।दैवाधीनस्य किं दुःखं किं सुखं पाकशासन॥ 55 ॥

pīḍitaśca tathā hyadya sthito'haṃ khararūpadhṛk | daivādhīnasya kiṃ duḥkhaṃ kiṃ sukhaṃ pākaśāsana

कालः करोति वै नूनं यदिच्छति यथा तथा ।भार्गव उवाच ।इति तौ बलिदेवेशौ कृत्वा संविदमुत्तमाम्॥ 56 ॥

kālaḥ karoti vai nūnaṃ yadicchati yathā tathā | bhārgava uvāca | iti tau balideveśau kṛtvā saṃvidamuttamām

प्रबोधं प्रापतुः कामं यथास्थानञ्च जग्मतुः ।इत्येतत्ते समाख्याता मया दैवबलिष्ठता॥ 57 ॥

prabodhaṃ prāpatuḥ kāmaṃ yathāsthānañca jagmatuḥ | ityetatte samākhyātā mayā daivabaliṣṭhatā

दैवाधीनं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्॥ 58 ॥

daivādhīnaṃ jagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam