Skandha 4, Adhyāya 11

व्यास उवाच ।तथा गतेषु देवेषु काव्यस्तान्प्रत्युवाच ह ।ब्रह्मणा पूर्वमुक्तं यच्छ्रुणुध्वं दानवोत्तमाः॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | tathā gateṣu deveṣu kāvyastānpratyuvāca ha | brahmaṇā pūrvamuktaṃ yacchruṇudhvaṃ dānavottamāḥ

विष्णुर्दैत्यवधे युक्तो हनिष्यति जनार्दनः ।वाराहरूपं संस्थाय हिरण्याक्षो यथा हतः॥ 2 ॥

viṣṇurdaityavadhe yukto haniṣyati janārdanaḥ | vārāharūpaṃ saṃsthāya hiraṇyākṣo yathā hataḥ

यथा नृसिंहरूपेण हिरण्यकशिपुर्हतः ।तथा सर्वान्कृतोत्साहो हनिष्यति न चान्यथा॥ 3 ॥

yathā nṛsiṃharūpeṇa hiraṇyakaśipurhataḥ | tathā sarvānkṛtotsāho haniṣyati na cānyathā

न मे मन्त्रबलं सम्यक्प्रतिभाति यथा हरिम् ।जेतुं यूयं समर्थाः स्थ मया त्राताः सुरानथ॥ 4 ॥

na me mantrabalaṃ samyakpratibhāti yathā harim | jetuṃ yūyaṃ samarthāḥ stha mayā trātāḥ surānatha

तस्मात्कालं प्रतीक्षध्वं कियन्तं दानवोत्तमाः ।अहमद्य महादेवं मन्त्रार्थं प्रव्रजामि वै॥ 5 ॥

tasmātkālaṃ pratīkṣadhvaṃ kiyantaṃ dānavottamāḥ | ahamadya mahādevaṃ mantrārthaṃ pravrajāmi vai

प्राप्य मन्त्रान्महादेवादागमिष्यामि साम्प्रतम् ।युष्मभ्यं तान्प्रदास्यामि यथार्थं दानवोत्तमाः॥ 6 ॥

prāpya mantrānmahādevādāgamiṣyāmi sāmpratam | yuṣmabhyaṃ tānpradāsyāmi yathārthaṃ dānavottamāḥ

दैत्या ऊचुः ।पराजिताः कथं स्थातुं पृथिव्यां मुनिसत्तम ।शक्ता भवामोऽप्यबलास्तावत्कालं प्रतीक्षितुम्॥ 7 ॥

daityā ūcuḥ | parājitāḥ kathaṃ sthātuṃ pṛthivyāṃ munisattama | śaktā bhavāmo'pyabalāstāvatkālaṃ pratīkṣitum

निहता बलिनः सर्वे केचिच्छिष्टाश्च दानवाः ।नाद्य युक्ताश्च सङ्ग्रामे स्थातुमेवं सुखावहाः॥ 8 ॥

nihatā balinaḥ sarve kecicchiṣṭāśca dānavāḥ | nādya yuktāśca saṅgrāme sthātumevaṃ sukhāvahāḥ

शुक्र उवाच ।यावदहं मन्त्रविद्यामानयिष्यामि शङ्करात् ।तावद्भवद्भिः स्थातव्यं तपोयुक्तैः शमान्वितैः॥ 9 ॥

śukra uvāca | yāvadahaṃ mantravidyāmānayiṣyāmi śaṅkarāt | tāvadbhavadbhiḥ sthātavyaṃ tapoyuktaiḥ śamānvitaiḥ

सामदानादयः प्रोक्ता विद्वद्भिः समयोचिताः ।देशं कालं बलं वीरैर्ज्ञात्वा शक्तिं बलं बुधैः॥ 10 ॥

sāmadānādayaḥ proktā vidvadbhiḥ samayocitāḥ | deśaṃ kālaṃ balaṃ vīrairjñātvā śaktiṃ balaṃ budhaiḥ

सेवाथ समये कार्या शत्रूणां शुभकाम्यया ।स्वशक्त्युपचये काले हन्तव्यास्ते मनीषिभिः॥ 11 ॥

sevātha samaye kāryā śatrūṇāṃ śubhakāmyayā | svaśaktyupacaye kāle hantavyāste manīṣibhiḥ

तदद्य विनयं कृत्वा सामपूर्वं छलेन वै ।तिष्ठध्वं स्वनिकेतेषु मदागमनकाङ्क्षया॥ 12 ॥

tadadya vinayaṃ kṛtvā sāmapūrvaṃ chalena vai | tiṣṭhadhvaṃ svaniketeṣu madāgamanakāṅkṣayā

प्राप्य मन्त्रान्महादेवादागमिष्यामि दानवाः ।युध्यामहे पुनर्देवान्मान्त्रमास्थाय वै बलम्॥ 13 ॥

prāpya mantrānmahādevādāgamiṣyāmi dānavāḥ | yudhyāmahe punardevānmāntramāsthāya vai balam

इत्युक्त्वाथ भृगुस्तेभ्यो जगाम कृतनिश्चयः ।महादेवं महाराज मन्त्रार्थं मुनिसत्तमः॥ 14 ॥

ityuktvātha bhṛgustebhyo jagāma kṛtaniścayaḥ | mahādevaṃ mahārāja mantrārthaṃ munisattamaḥ

दानवाः प्रेषयामासुः प्रह्लादं सुरसन्निधौ ।सत्यवादिनमव्यग्रं सुराणां प्रत्ययप्रदम्॥ 15 ॥

dānavāḥ preṣayāmāsuḥ prahlādaṃ surasannidhau | satyavādinamavyagraṃ surāṇāṃ pratyayapradam

प्रह्लादस्तु सुरान्प्राह प्रश्रयावनतो नृपः ।असुरैः सहितस्तत्र वचनं नम्रतायुतम्॥ 16 ॥

prahlādastu surānprāha praśrayāvanato nṛpaḥ | asuraiḥ sahitastatra vacanaṃ namratāyutam

न्यस्तशस्त्रा वयं सर्वे निःसन्नाहास्तथैव च ।देवास्तपश्चरिष्यामः संवृता वल्कलैर्युताः॥ 17 ॥

nyastaśastrā vayaṃ sarve niḥsannāhāstathaiva ca | devāstapaścariṣyāmaḥ saṃvṛtā valkalairyutāḥ

प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा सत्याभिव्याहृतं तु तत् ।ततो देवा न्यवर्तन्त विज्वरा मुदिताश्च ते॥ 18 ॥

prahlādasya vacaḥ śrutvā satyābhivyāhṛtaṃ tu tat | tato devā nyavartanta vijvarā muditāśca te

न्यस्तशस्त्रेषु दैत्येषु विनिवृत्तास्तदा सुराः ।विश्रब्धाः स्वगृहान्गत्वा क्रीडासक्ताः सुसंस्थिताः॥ 19 ॥

nyastaśastreṣu daityeṣu vinivṛttāstadā surāḥ | viśrabdhāḥ svagṛhāngatvā krīḍāsaktāḥ susaṃsthitāḥ

दैत्या दम्भं समालम्ब्य तापसास्तपिसंयुताः ।कश्यपस्याश्रमे वासं चक्रुः काव्यागमेच्छया॥ 20 ॥

daityā dambhaṃ samālambya tāpasāstapisaṃyutāḥ | kaśyapasyāśrame vāsaṃ cakruḥ kāvyāgamecchayā

काव्यो गत्वाथ कैलासं महादेवं प्रणम्य च ।उवाच विभुना पृष्टः किं ते कार्यमिति प्रभुः॥ 21 ॥

kāvyo gatvātha kailāsaṃ mahādevaṃ praṇamya ca | uvāca vibhunā pṛṣṭaḥ kiṃ te kāryamiti prabhuḥ

मन्त्रानिच्छाम्यहं देव ये न सन्ति बृहस्पतौ ।पराजयाय देवानामसुराणां जयाय च॥ 22 ॥

mantrānicchāmyahaṃ deva ye na santi bṛhaspatau | parājayāya devānāmasurāṇāṃ jayāya ca

व्यास उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सर्वज्ञः शङ्करः शिवः ।चिन्तयामास मनसा किं कर्तव्यमतः परम्॥ 23 ॥

vyāsa uvāca | tacchrutvā vacanaṃ tasya sarvajñaḥ śaṅkaraḥ śivaḥ | cintayāmāsa manasā kiṃ kartavyamataḥ param

सुरेषु द्रोहबुद्ध्यासौ मन्त्रार्थमिह साम्प्रतम् ।प्राप्तः काव्यो गुरुस्तेषां दैत्यानां विजयाय च॥ 24 ॥

sureṣu drohabuddhyāsau mantrārthamiha sāmpratam | prāptaḥ kāvyo gurusteṣāṃ daityānāṃ vijayāya ca

रक्षणीया मया देवा इति सञ्चिन्त्य शङ्करः ।दुष्करं व्रतमत्युग्रं तमुवाच महेश्वरः॥ 25 ॥

rakṣaṇīyā mayā devā iti sañcintya śaṅkaraḥ | duṣkaraṃ vratamatyugraṃ tamuvāca maheśvaraḥ

पूर्णं वर्षसहस्रं तु कणधूममवाक्छिराः ।यदि पास्यसि भद्रं ते ततो मन्त्रानवाप्स्यसि॥ 26 ॥

pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu kaṇadhūmamavākchirāḥ | yadi pāsyasi bhadraṃ te tato mantrānavāpsyasi

इत्युक्तोऽसौ प्रणम्येशं बाढमित्यब्रवीद्वचः ।व्रतं चराम्यहं देव त्वयाज्ञप्तः सुरेश्वर॥ 27 ॥

ityukto'sau praṇamyeśaṃ bāḍhamityabravīdvacaḥ | vrataṃ carāmyahaṃ deva tvayājñaptaḥ sureśvara

व्यास उवाच ।इत्युक्त्वा शङ्करं काव्यश्चकार व्रतमुत्तमम् ।धूमपानरतः शान्तो मन्त्रार्थं कृतनिश्चयः॥ 28 ॥

vyāsa uvāca | ityuktvā śaṅkaraṃ kāvyaścakāra vratamuttamam | dhūmapānarataḥ śānto mantrārthaṃ kṛtaniścayaḥ

ततो देवाः परिज्ञाय काव्यं व्रतरतं तदा ।दैत्यान्दम्भरतांश्चैव बभूवुर्मन्त्रतत्पराः॥ 29 ॥

tato devāḥ parijñāya kāvyaṃ vratarataṃ tadā | daityāndambharatāṃścaiva babhūvurmantratatparāḥ

विचार्य मनसा सर्वे सङ्ग्रामायोद्यता नृप ।ययुर्धृतायुधास्तत्र यत्र ते दानवोत्तमाः॥ 30 ॥

vicārya manasā sarve saṅgrāmāyodyatā nṛpa | yayurdhṛtāyudhāstatra yatra te dānavottamāḥ

तानागतान्समीक्ष्याथ सायुधान्दंशितांस्तथा ।आसंस्ते भयसंविग्ना दैत्या देवान्समन्ततः॥ 31 ॥

tānāgatānsamīkṣyātha sāyudhāndaṃśitāṃstathā | āsaṃste bhayasaṃvignā daityā devānsamantataḥ

उत्पेतुः सहसा ते वै सन्नद्धान्भयकर्शिताः ।अब्रुवन्वचनं तथ्यं ते देवान्वलदर्पितान्॥ 32 ॥

utpetuḥ sahasā te vai sannaddhānbhayakarśitāḥ | abruvanvacanaṃ tathyaṃ te devānvaladarpitān

न्यस्तशस्त्रे भयवति आचार्ये व्रतमास्थिते ।दत्त्वाभयं पुरा देवाः सम्प्राप्ता नो जिघांसया॥ 33 ॥

nyastaśastre bhayavati ācārye vratamāsthite | dattvābhayaṃ purā devāḥ samprāptā no jighāṃsayā

सत्यं वः क्व गतं देवा धर्मश्च श्रुतिनोदितः ।न्यस्तशस्त्रा न हन्तव्या भीताश्च शरणं गताः॥ 34 ॥

satyaṃ vaḥ kva gataṃ devā dharmaśca śrutinoditaḥ | nyastaśastrā na hantavyā bhītāśca śaraṇaṃ gatāḥ

देवा ऊचुः ।भवद्भिः प्रेषितः काव्यो मन्त्रार्थं कुहकेन च ।तपो ज्ञातं हि युष्माकं तेन युध्याम एव हि॥ 35 ॥

devā ūcuḥ | bhavadbhiḥ preṣitaḥ kāvyo mantrārthaṃ kuhakena ca | tapo jñātaṃ hi yuṣmākaṃ tena yudhyāma eva hi

सज्जा भवन्तु युद्धाय संरब्धाः शस्त्रपाणयः ।शत्रुश्छिद्रेण हन्तव्य एष धर्मः सनातनः॥ 36 ॥

sajjā bhavantu yuddhāya saṃrabdhāḥ śastrapāṇayaḥ | śatruśchidreṇa hantavya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

व्यास उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं दैत्या विचार्य च परस्परम् ।पलायनपराः सर्वे निर्गता भयविह्वलाः॥ 37 ॥

vyāsa uvāca | tacchrutvā vacanaṃ daityā vicārya ca parasparam | palāyanaparāḥ sarve nirgatā bhayavihvalāḥ

शरणं दानवा जग्मुर्भीतास्ते काव्यमातरम् ।दृष्ट्वा तानतिसन्तप्तानभयं च ददावथ॥ 38 ॥

śaraṇaṃ dānavā jagmurbhītāste kāvyamātaram | dṛṣṭvā tānatisantaptānabhayaṃ ca dadāvatha

काव्यमातोवाच ।न भेतव्यं न भेतव्यं भयं त्यजत दानवाः ।मत्सन्निधौ वर्तमानान्न भीर्भवितुमर्हति॥ 39 ॥

kāvyamātovāca | na bhetavyaṃ na bhetavyaṃ bhayaṃ tyajata dānavāḥ | matsannidhau vartamānānna bhīrbhavitumarhati

तच्छ्रुत्वा वचनं दैत्याः स्थितास्तत्र गतव्यथाः ।निरायुधा ह्यसम्भ्रान्तास्तत्राश्रमवरेऽसुराः॥ 40 ॥

tacchrutvā vacanaṃ daityāḥ sthitāstatra gatavyathāḥ | nirāyudhā hyasambhrāntāstatrāśramavare'surāḥ

देवास्तान्विद्रुतान्वीक्ष्य दानवास्ते पदानुगाः ।अभिजग्मुः प्रसह्यैतानविचार्य बलाबलम्॥ 41 ॥

devāstānvidrutānvīkṣya dānavāste padānugāḥ | abhijagmuḥ prasahyaitānavicārya balābalam

तत्रागताः सुराः सर्वे हन्तुं दैत्यान्समुद्यताः ।वारिताः काव्यमात्रापि जघ्नुस्तानाश्रमस्थितान्॥ 42 ॥

tatrāgatāḥ surāḥ sarve hantuṃ daityānsamudyatāḥ | vāritāḥ kāvyamātrāpi jaghnustānāśramasthitān

हन्यमानान्सुरैर्दृष्ट्वा काव्यमातातिवेपिता ।उवाच सर्वान्सनिद्रांस्तपसा वै करोम्यहम्॥ 43 ॥

hanyamānānsurairdṛṣṭvā kāvyamātātivepitā | uvāca sarvānsanidrāṃstapasā vai karomyaham

इत्युक्त्वा प्रेरिता निद्रा तानागत्य पपात च ।सेन्द्रा निद्रावशं याता देवा मूकवदास्थिताः॥ 44 ॥

ityuktvā preritā nidrā tānāgatya papāta ca | sendrā nidrāvaśaṃ yātā devā mūkavadāsthitāḥ

इन्द्रं निद्राजितं दृष्ट्वा दीनं विष्णुरभाषत ।मां त्वं प्रविश भद्रं ते नये त्वां च सुरोत्तम॥ 45 ॥

indraṃ nidrājitaṃ dṛṣṭvā dīnaṃ viṣṇurabhāṣata | māṃ tvaṃ praviśa bhadraṃ te naye tvāṃ ca surottama

एवमुक्तस्ततो विष्णुं प्रविवेश पुरन्दरः ।निर्भयो गतनिद्रश्च बभूव हरिरक्षितः॥ 46 ॥

evamuktastato viṣṇuṃ praviveśa purandaraḥ | nirbhayo gatanidraśca babhūva harirakṣitaḥ

रक्षितं हरिणा दृष्ट्वा शक्रं तत्र गतव्यथम् ।काव्यमाता ततः क्रुद्धा वचनं चेदमब्रवीत्॥ 47 ॥

rakṣitaṃ hariṇā dṛṣṭvā śakraṃ tatra gatavyatham | kāvyamātā tataḥ kruddhā vacanaṃ cedamabravīt

मघवंस्त्वां भक्षयामि सविष्णुं वै तपोबलात् ।पश्यतां सर्वदेवानामीदृशं मे तपोबलम्॥ 48 ॥

maghavaṃstvāṃ bhakṣayāmi saviṣṇuṃ vai tapobalāt | paśyatāṃ sarvadevānāmīdṛśaṃ me tapobalam

व्यास उवाच ।इत्युक्तौ तु तया देवौ विष्ण्विन्द्रौ योगविद्यया ।अभिभूतौ महात्मानौ स्तब्धौ तौ सम्बभूवतुः॥ 49 ॥

vyāsa uvāca | ityuktau tu tayā devau viṣṇvindrau yogavidyayā | abhibhūtau mahātmānau stabdhau tau sambabhūvatuḥ

विस्मितास्तु तदा देवा दृष्ट्वा तावतिबाधितौ ।चक्रुः किलकिलाशब्दं ततस्ते दीनमानसाः॥ 50 ॥

vismitāstu tadā devā dṛṣṭvā tāvatibādhitau | cakruḥ kilakilāśabdaṃ tataste dīnamānasāḥ

क्रोशमानान्सुरान्दृष्ट्वा विष्णुं प्राह शचीपतिः ।विशेषेणाभिभूतोऽस्मि त्वत्तोऽहं मधुसूदन॥ 51 ॥

krośamānānsurāndṛṣṭvā viṣṇuṃ prāha śacīpatiḥ | viśeṣeṇābhibhūto'smi tvatto'haṃ madhusūdana

जह्येनां तरसा विष्णो यावन्नौ न दहेत्प्रभो ।तपसा दर्पितां दुष्टां मा विचारय माधव॥ 52 ॥

jahyenāṃ tarasā viṣṇo yāvannau na dahetprabho | tapasā darpitāṃ duṣṭāṃ mā vicāraya mādhava

इत्युक्तो भगवान्विष्णुः शक्रेण प्रथितेन च ।चक्रं सस्मार तरसा घृणां त्यक्त्वाथ माधवः॥ 53 ॥

ityukto bhagavānviṣṇuḥ śakreṇa prathitena ca | cakraṃ sasmāra tarasā ghṛṇāṃ tyaktvātha mādhavaḥ

स्मृतमात्रं तु सम्प्राप्तं चक्रं विष्णुवशानुगम् ।दधार च करे क्रुद्धो वधार्थं शक्रनोदितः॥ 54 ॥

smṛtamātraṃ tu samprāptaṃ cakraṃ viṣṇuvaśānugam | dadhāra ca kare kruddho vadhārthaṃ śakranoditaḥ

गृहीत्वा तत्करे चक्रं शिरश्चिच्छेद रंहसा ।हतां दृष्ट्वा तु तां शक्रो मुदितश्चाभवत्तदा॥ 55 ॥

gṛhītvā tatkare cakraṃ śiraściccheda raṃhasā | hatāṃ dṛṣṭvā tu tāṃ śakro muditaścābhavattadā

देवाश्चातीव सन्तुष्टा हरिं जय जयेति च ।तुष्टुवुर्मुदिताः सर्वे सञ्जाता विगतज्वराः॥ 56 ॥

devāścātīva santuṣṭā hariṃ jaya jayeti ca | tuṣṭuvurmuditāḥ sarve sañjātā vigatajvarāḥ

इन्द्रविष्णू तु सञ्जातौ तत्क्षणाद्धृदयव्यथौ ।स्त्रीवधाच्छङ्कमानौ तु भृगोः शापं दुरत्ययम्॥ 57 ॥

indraviṣṇū tu sañjātau tatkṣaṇāddhṛdayavyathau | strīvadhācchaṅkamānau tu bhṛgoḥ śāpaṃ duratyayam