Skandha 4, Adhyāya 9

व्यास उवाच ।कुर्वंस्तीर्थविधिं तत्र हिरण्यकशिपोः सुतः ।न्यग्रोधं सुमहच्छायमपश्यत्पुरतस्तदा॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | kurvaṃstīrthavidhiṃ tatra hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ | nyagrodhaṃ sumahacchāyamapaśyatpuratastadā

ददर्श बाणानपरान्नानाजातीयकांस्तदा ।गृध्रपक्षयुतांस्तीव्राच्छिलाधौतान्महोज्वलान्॥ 2 ॥

dadarśa bāṇānaparānnānājātīyakāṃstadā | gṛdhrapakṣayutāṃstīvrācchilādhautānmahojvalān

चिन्तयामास मनसा कस्येमे विशिखास्त्विह ।ऋषीणामाश्रमे पुण्ये तीर्थे परमपावने॥ 3 ॥

cintayāmāsa manasā kasyeme viśikhāstviha | ṛṣīṇāmāśrame puṇye tīrthe paramapāvane

एवं चिन्तयतानेन कृष्णाजिनधरौ मुनी ।समुन्नतजटाभारौ दृष्टौ धर्मसुतौ तदा॥ 4 ॥

evaṃ cintayatānena kṛṣṇājinadharau munī | samunnatajaṭābhārau dṛṣṭau dharmasutau tadā

तयोरग्रे धृते शुभ्रे धनुषी लक्षणान्विते ।शार्ङ्गमाजगवञ्चैव तथाक्षय्यौ महेषुधी॥ 5 ॥

tayoragre dhṛte śubhre dhanuṣī lakṣaṇānvite | śārṅgamājagavañcaiva tathākṣayyau maheṣudhī

ध्यानस्थौ तौ महाभागौ नरनारायणावृषी ।दृष्ट्वा धर्मसुतौ तत्र दैत्यानामधिपस्तदा॥ 6 ॥

dhyānasthau tau mahābhāgau naranārāyaṇāvṛṣī | dṛṣṭvā dharmasutau tatra daityānāmadhipastadā

क्रोधरक्तेक्षणस्तौ तु प्रोवाचासुरपालकः ।किं भवद्भ्यां समारब्धो दम्भो धर्मविनाशनः॥ 7 ॥

krodharaktekṣaṇastau tu provācāsurapālakaḥ | kiṃ bhavadbhyāṃ samārabdho dambho dharmavināśanaḥ

न श्रुतं नैव दृष्टं हि संसारेऽस्मिन्कदापि हि ।तपसश्चरणं तीव्रं तथा चापस्य धारणम्॥ 8 ॥

na śrutaṃ naiva dṛṣṭaṃ hi saṃsāre'sminkadāpi hi | tapasaścaraṇaṃ tīvraṃ tathā cāpasya dhāraṇam

विरोधोऽयं युगे चाद्ये कथं युक्तं कलिप्रियम् ।ब्राह्मणस्य तपो युक्तं तत्र किं चापधारणम्॥ 9 ॥

virodho'yaṃ yuge cādye kathaṃ yuktaṃ kalipriyam | brāhmaṇasya tapo yuktaṃ tatra kiṃ cāpadhāraṇam

क्व जटाधारणं देहे क्वेषुधी च विडम्बनौ ।धर्मस्याचरणं युक्तं युवयोर्दिव्यभावयोः॥ 10 ॥

kva jaṭādhāraṇaṃ dehe kveṣudhī ca viḍambanau | dharmasyācaraṇaṃ yuktaṃ yuvayordivyabhāvayoḥ

व्यास उवाच ।इति तस्य वचः श्रुत्वा नरः प्रोवाच भारत ।का ते चिन्तात्र दैत्येन्द्र वृथा तपसि चावयोः॥ 11 ॥

vyāsa uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā naraḥ provāca bhārata | kā te cintātra daityendra vṛthā tapasi cāvayoḥ

सामर्थ्ये सति यत्कुर्यात्तत्सम्पद्येत तस्य हि ।आवां कार्यद्वये मन्द समर्थौ लोकविश्रुतौ॥ 12 ॥

sāmarthye sati yatkuryāttatsampadyeta tasya hi | āvāṃ kāryadvaye manda samarthau lokaviśrutau

युद्धे तपसि सामर्थ्यं त्वं पुनः किं करिष्यसि ।गच्छ मार्गे यथाकामं कस्मादत्र विकत्थसे॥ 13 ॥

yuddhe tapasi sāmarthyaṃ tvaṃ punaḥ kiṃ kariṣyasi | gaccha mārge yathākāmaṃ kasmādatra vikatthase

ब्रह्मतेजो दुराराध्यं न त्वं वेद विमोहितः ।विप्रचर्चा न कर्तव्या प्राणिभिः सुखमीप्सुभिः॥ 14 ॥

brahmatejo durārādhyaṃ na tvaṃ veda vimohitaḥ | vipracarcā na kartavyā prāṇibhiḥ sukhamīpsubhiḥ

प्रह्लाद उवाच ।तापसौ मन्दबुद्धी स्थो मृषा वां गर्वमोहितौ ।मयि तिष्ठति दैत्येन्द्रे धर्मसेतुप्रवर्तके॥ 15 ॥

prahlāda uvāca | tāpasau mandabuddhī stho mṛṣā vāṃ garvamohitau | mayi tiṣṭhati daityendre dharmasetupravartake

न युक्तमेतत्तीर्थेऽस्मिन्नधर्माचरणं पुनः ।का शक्तिस्तव युद्धेऽस्ति दर्शयाद्य तपोधन॥ 16 ॥

na yuktametattīrthe'sminnadharmācaraṇaṃ punaḥ | kā śaktistava yuddhe'sti darśayādya tapodhana

व्यास उवाच ।तदाकर्ण्य वचस्तस्य नरस्तं प्रत्युवाच ह ।युद्धस्वाद्य मया सार्धं यदि ते मतिरीदृशी॥ 17 ॥

vyāsa uvāca | tadākarṇya vacastasya narastaṃ pratyuvāca ha | yuddhasvādya mayā sārdhaṃ yadi te matirīdṛśī

अद्य ते स्फोटयिष्यामि मूर्धानमसुराधम ।॥ व्यास उवाच ।तन्निशम्य वचस्तस्य दैत्येन्द्रः कुपितस्तदा॥ 18 ॥

adya te sphoṭayiṣyāmi mūrdhānamasurādhama | || vyāsa uvāca | tanniśamya vacastasya daityendraḥ kupitastadā

प्रह्लादो बलवानत्र प्रतिज्ञामारुरोह सः ।येन केनाप्युपायेन जेष्यामि तावुभावपि॥ 19 ॥

prahlādo balavānatra pratijñāmāruroha saḥ | yena kenāpyupāyena jeṣyāmi tāvubhāvapi

नरनारायणौ दान्तावृषी तपिसमन्वितौ ।व्यास उवाच ।इत्युक्त्वा वचनं दैत्यः प्रतिगृह्य शरासनम्॥ 20 ॥

naranārāyaṇau dāntāvṛṣī tapisamanvitau | vyāsa uvāca | ityuktvā vacanaṃ daityaḥ pratigṛhya śarāsanam

आकृष्य तरसा चापं ज्याशब्दञ्च चकार ह ।नरोऽपि धनुरादाय शरांस्तीव्राञ्छिलाशितान्॥ 21 ॥

ākṛṣya tarasā cāpaṃ jyāśabdañca cakāra ha | naro'pi dhanurādāya śarāṃstīvrāñchilāśitān

मुमोच बहुशः कोधात्प्रह्लादोपरि पार्थिव॥ 22 ॥

mumoca bahuśaḥ kodhātprahlādopari pārthiva

तान्दैत्यराजस्तपनीयपुङ्खै- श्चिच्छेद बाणैस्तरसा समेत्य ।समीक्ष्य छिन्नांश्च नरः स्वसृष्टा- नन्यान्मुमोचाशु रुषान्वितो वै॥ 23 ॥

tāndaityarājastapanīyapuṅkhai- ściccheda bāṇaistarasā sametya | samīkṣya chinnāṃśca naraḥ svasṛṣṭā- nanyānmumocāśu ruṣānvito vai

दैत्याथिपस्तानपि तीव्रवेगै- श्छित्त्वा जघानोरसि तं मुनीन्द्रम् ।नरोऽपि तं पञ्चभिराशुगैश्च कुद्धोऽहनद्दैत्यपतिं बाहुदेशे॥ 24 ॥

daityāthipastānapi tīvravegai- śchittvā jaghānorasi taṃ munīndram | naro'pi taṃ pañcabhirāśugaiśca kuddho'hanaddaityapatiṃ bāhudeśe

सेन्द्राः सुरास्तत्र तयोर्हि युद्धं द्रष्टुं विमानैर्गगनस्थिताश्च ।नरस्य वीर्यं युधि संस्थितस्य ते तुष्टुवुर्दैत्यपतेश्च भूयः॥ 25 ॥

sendrāḥ surāstatra tayorhi yuddhaṃ draṣṭuṃ vimānairgaganasthitāśca | narasya vīryaṃ yudhi saṃsthitasya te tuṣṭuvurdaityapateśca bhūyaḥ

ववर्ष दैत्याधिप आत्तचापः शिलीमुखानम्बुधरो यथापः ।आदाय शार्ङ्ग धनुरप्रमेयं मुमोच बाणाञ्छितहेमपुङ्खान्॥ 26 ॥

vavarṣa daityādhipa āttacāpaḥ śilīmukhānambudharo yathāpaḥ | ādāya śārṅga dhanuraprameyaṃ mumoca bāṇāñchitahemapuṅkhān

बभूव युद्धं तुमुलं तयोस्तु जयैषिणोः पार्थिव देवदैत्ययोः ।ववर्षुराकाशपथे स्थितास्ते पुष्पाणि दिव्यानि प्रहृष्टचित्ताः॥ 27 ॥

babhūva yuddhaṃ tumulaṃ tayostu jayaiṣiṇoḥ pārthiva devadaityayoḥ | vavarṣurākāśapathe sthitāste puṣpāṇi divyāni prahṛṣṭacittāḥ

चुकोप दैत्याधिपतिर्हरौ स मुमोच बाणानतितीव्रवेगान् ।चिच्छेद तान्धर्मसुतः सुतीक्ष्णै- र्धनुर्विमुक्तैर्विशिखैस्तदाऽऽशु॥ 28 ॥

cukopa daityādhipatirharau sa mumoca bāṇānatitīvravegān | ciccheda tāndharmasutaḥ sutīkṣṇai- rdhanurvimuktairviśikhaistadā''śu

ततो नारायणं बाणैः प्रह्लादश्चातिकर्षितैः ।ववर्ष सुस्थितं वीरं धर्मपुत्रं सनातनम् ।नारायणोऽपि तं वेगान्मुक्तैर्बाणैः शिलाशितैः॥ 29 ॥

tato nārāyaṇaṃ bāṇaiḥ prahlādaścātikarṣitaiḥ | vavarṣa susthitaṃ vīraṃ dharmaputraṃ sanātanam | nārāyaṇo'pi taṃ vegānmuktairbāṇaiḥ śilāśitaiḥ

तुतोदातीव पुरतो दैत्यानामधिपं स्थितम् ।सन्निपातोऽम्बरे तत्र दिदृक्षूणां बभूव ह॥ 30 ॥

tutodātīva purato daityānāmadhipaṃ sthitam | sannipāto'mbare tatra didṛkṣūṇāṃ babhūva ha

देवानां दानवानाञ्च कुर्वतां जयघोषणम् ।उभयोः शरवर्षेण छादिते गगने तदा॥ 31 ॥

devānāṃ dānavānāñca kurvatāṃ jayaghoṣaṇam | ubhayoḥ śaravarṣeṇa chādite gagane tadā

दिवापि रात्रिसदृशं बभूव तिमिरं महत् ।ऊचुः परस्परं देवा दैत्याश्चातीव विस्मिताः॥ 32 ॥

divāpi rātrisadṛśaṃ babhūva timiraṃ mahat | ūcuḥ parasparaṃ devā daityāścātīva vismitāḥ

अदृष्टपूर्वं युद्धं वै वर्ततेऽद्य सुदारुणम् ।देवर्षयोऽथ गन्धर्वा यक्षकिन्नरपन्नगाः॥ 33 ॥

adṛṣṭapūrvaṃ yuddhaṃ vai vartate'dya sudāruṇam | devarṣayo'tha gandharvā yakṣakinnarapannagāḥ

विद्याधराश्चारणाश्च विस्मयं परमं ययुः ।नारदः पर्वतश्चैव प्रेक्षणार्थं स्थितौ मुनी॥ 34 ॥

vidyādharāścāraṇāśca vismayaṃ paramaṃ yayuḥ | nāradaḥ parvataścaiva prekṣaṇārthaṃ sthitau munī

नारदः पर्वतं प्राह नेदृशं चाभवत्पुरा ।तारकासुरयुद्धञ्च तथा वृत्रासुरस्य च॥ 35 ॥

nāradaḥ parvataṃ prāha nedṛśaṃ cābhavatpurā | tārakāsurayuddhañca tathā vṛtrāsurasya ca

मधुकैटभयोर्युद्धं हरिणा चेदृशं कृतम् ।प्रह्लादः प्रबलः शूरो यस्मान्नारायणेन च॥ 36 ॥

madhukaiṭabhayoryuddhaṃ hariṇā cedṛśaṃ kṛtam | prahlādaḥ prabalaḥ śūro yasmānnārāyaṇena ca

करोति सदृशं युद्धं सिद्धेनाद्भुतकर्मणा ।व्यास उवाच ।दिने दिने तथा रात्रौ कृत्वा कृत्वा पुनः पुनः॥ 37 ॥

karoti sadṛśaṃ yuddhaṃ siddhenādbhutakarmaṇā | vyāsa uvāca | dine dine tathā rātrau kṛtvā kṛtvā punaḥ punaḥ

चक्रतुः परमं युद्धं तौ तदा दैत्यतापसौ ।नारायणस्तु चिच्छेद प्रह्लादस्य शरासनम्॥ 38 ॥

cakratuḥ paramaṃ yuddhaṃ tau tadā daityatāpasau | nārāyaṇastu ciccheda prahlādasya śarāsanam

तरसैकेन बाणेन स चान्यद्धनुराददे ।नारायणस्तु तरसा मुक्त्वान्यञ्च शिलीमुखम्॥ 39 ॥

tarasaikena bāṇena sa cānyaddhanurādade | nārāyaṇastu tarasā muktvānyañca śilīmukham

तदैव मध्यतश्चापं चिच्छेद लघुहस्तकः ।छिन्नं छिन्नं पुनर्दैत्यो धनुरन्यत्समाददे॥ 40 ॥

tadaiva madhyataścāpaṃ ciccheda laghuhastakaḥ | chinnaṃ chinnaṃ punardaityo dhanuranyatsamādade

नारायणस्तु चिच्छेद विशिखैराशु कोपितः ।छिन्ने धनुषि दैत्येन्द्रः परिघं तु समाददे॥ 41 ॥

nārāyaṇastu ciccheda viśikhairāśu kopitaḥ | chinne dhanuṣi daityendraḥ parighaṃ tu samādade

जघान धर्मजं तूर्णं बाह्वोर्मध्येऽतिकोपनः ।तमायान्तं स बलवान्मार्गणैर्नवभिर्मुनिः॥ 42 ॥

jaghāna dharmajaṃ tūrṇaṃ bāhvormadhye'tikopanaḥ | tamāyāntaṃ sa balavānmārgaṇairnavabhirmuniḥ

चिच्छेद परिघं घोरं दशभिस्तमताडयत् ।गदामादाय दैत्येन्द्रः सर्वायसमयीं दृढाम्॥ 43 ॥

ciccheda parighaṃ ghoraṃ daśabhistamatāḍayat | gadāmādāya daityendraḥ sarvāyasamayīṃ dṛḍhām

जानुदेशे जघानाशु देवं नारायणं रुषा ।गदया चापि गिरिवत्संस्थितः स्थिरमानसः॥ 44 ॥

jānudeśe jaghānāśu devaṃ nārāyaṇaṃ ruṣā | gadayā cāpi girivatsaṃsthitaḥ sthiramānasaḥ

धर्मपुत्रोऽतिबलवान्मुमोचाशु शिलीमुखान् ।गदां चिच्छेद भगवांस्तदा दैत्यपतेर्दृढाम्॥ 45 ॥

dharmaputro'tibalavānmumocāśu śilīmukhān | gadāṃ ciccheda bhagavāṃstadā daityapaterdṛḍhām

विस्मयं परमं जग्मुः प्रेक्षका गगने स्थिताः ।स तु शक्तिं समादाय प्रह्लादः परवीरहा॥ 46 ॥

vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ prekṣakā gagane sthitāḥ | sa tu śaktiṃ samādāya prahlādaḥ paravīrahā

चिक्षेप तरसा क्रुद्धो बलान्नारायणोरसि ।तामापतन्तीं संवीक्ष्य बाणेनैकेन लीलया॥ 47 ॥

cikṣepa tarasā kruddho balānnārāyaṇorasi | tāmāpatantīṃ saṃvīkṣya bāṇenaikena līlayā

सप्तधा कृतवानाशु सप्तभिस्तं जघान ह ।दिव्यवर्षशतं चैव तद्युद्धं परमं तयोः॥ 48 ॥

saptadhā kṛtavānāśu saptabhistaṃ jaghāna ha | divyavarṣaśataṃ caiva tadyuddhaṃ paramaṃ tayoḥ

जातं विस्मयदं राजन् सर्वेषां तत्र चाश्रमे ।तदाऽऽजगाम तरसा पीतवासाश्चतुर्भुजः॥ 49 ॥

jātaṃ vismayadaṃ rājan sarveṣāṃ tatra cāśrame | tadā''jagāma tarasā pītavāsāścaturbhujaḥ

प्रह्लादस्याश्रमं तत्र जगाम च गदाधरः ।चतुर्भुजो रमाकान्तो रथाङ्गदरपद्मभृत्॥ 50 ॥

prahlādasyāśramaṃ tatra jagāma ca gadādharaḥ | caturbhujo ramākānto rathāṅgadarapadmabhṛt

दृष्ट्वा तमागतं तत्र हिरण्यकशिपोः सुतः ।प्रणम्य परया भक्त्या प्राञ्जलिः प्रत्युवाच ह॥ 51 ॥

dṛṣṭvā tamāgataṃ tatra hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ | praṇamya parayā bhaktyā prāñjaliḥ pratyuvāca ha

प्रह्लाद उवाच ।देवदेव जगनाथ भक्तवत्सल माधव ।कथं न जितवानाजावहमेतौ तपस्विनौ ।सङ्ग्रामस्तु मया देव कृतः पूर्णं शतं समाः॥ 52 ॥

prahlāda uvāca | devadeva jaganātha bhaktavatsala mādhava | kathaṃ na jitavānājāvahametau tapasvinau | saṅgrāmastu mayā deva kṛtaḥ pūrṇaṃ śataṃ samāḥ

सुराणां न जितौ कस्मादिति मे विस्मयो महान् ।विष्णुरुवाच ।सिद्धाविमौ मदंशौ च विस्मयः कोऽत्र मारिष॥ 53 ॥

surāṇāṃ na jitau kasmāditi me vismayo mahān | viṣṇuruvāca | siddhāvimau madaṃśau ca vismayaḥ ko'tra māriṣa

तापसौ न जितात्मानौ नरनारायणौ जितौ ।गच्छ त्वं वितलं राजन् कुरु भक्तिं ममाचलाम्॥ 54 ॥

tāpasau na jitātmānau naranārāyaṇau jitau | gaccha tvaṃ vitalaṃ rājan kuru bhaktiṃ mamācalām

नाभ्यां कुरु विरोधं त्वं तापसाभ्यां महामते ।व्यास उवाच ।इत्याज्ञप्तो दैत्यराजो निर्ययावसुरैः सह॥ 55 ॥

nābhyāṃ kuru virodhaṃ tvaṃ tāpasābhyāṃ mahāmate | vyāsa uvāca | ityājñapto daityarājo niryayāvasuraiḥ saha

नरनारायणौ भूयस्तपोयुक्तौ बभूवतुः॥ 56 ॥

naranārāyaṇau bhūyastapoyuktau babhūvatuḥ