Skandha 3, Adhyāya 26

जनमेजय उवाच ।नवरात्रे तु सम्प्राप्ते किं कर्तव्यं द्विजोत्तम ।विधानं विधिवद्ब्रूहि शरत्काले विशेषतः॥ 1 ॥

janamejaya uvāca | navarātre tu samprāpte kiṃ kartavyaṃ dvijottama | vidhānaṃ vidhivadbrūhi śaratkāle viśeṣataḥ

किं फलं खलु कस्तत्र विधिः कार्यो महामते ।एतद्विस्तरतो ब्रूहि कृपया द्विजसत्तम॥ 2 ॥

kiṃ phalaṃ khalu kastatra vidhiḥ kāryo mahāmate | etadvistarato brūhi kṛpayā dvijasattama

व्यास उवाच ।शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि नवरात्रव्रतं शुभम् ।शरत्काले विशेषेण कर्तव्यं विधिपूर्वकम्॥ 3 ॥

vyāsa uvāca | śṛṇu rājanpravakṣyāmi navarātravrataṃ śubham | śaratkāle viśeṣeṇa kartavyaṃ vidhipūrvakam

वसन्ते च प्रकर्तव्यं तथैव प्रेमपूर्वकम् ।द्वावृतू यमदंष्ट्राख्यौ नूनं सर्वजनेषु वै॥ 4 ॥

vasante ca prakartavyaṃ tathaiva premapūrvakam | dvāvṛtū yamadaṃṣṭrākhyau nūnaṃ sarvajaneṣu vai

शरद्वसन्तनामानौ दुर्गमौ प्राणिनामिह ।तस्माद्यत्नादिदं कार्यं सर्वत्र शुभमिच्छता॥ 5 ॥

śaradvasantanāmānau durgamau prāṇināmiha | tasmādyatnādidaṃ kāryaṃ sarvatra śubhamicchatā

द्वावेव सुमहाघोरावृतू रोगकरौ नृणाम् ।वसन्तशरदावेव सर्वनाशकरावुभौ॥ 6 ॥

dvāveva sumahāghorāvṛtū rogakarau nṛṇām | vasantaśaradāveva sarvanāśakarāvubhau

तस्मात्तत्र प्रकर्तव्यं चण्डिकापूजनं बुधैः ।चैत्राश्विने शुभे मासे भक्तिपूर्वं नराधिप॥ 7 ॥

tasmāttatra prakartavyaṃ caṇḍikāpūjanaṃ budhaiḥ | caitrāśvine śubhe māse bhaktipūrvaṃ narādhipa

अमावास्यां च सम्प्राप्य सम्भारं कल्पयेच्छुभम् ।हविष्यं चाशनं कार्यमेकभुक्तं तु तद्दिने॥ 8 ॥

amāvāsyāṃ ca samprāpya sambhāraṃ kalpayecchubham | haviṣyaṃ cāśanaṃ kāryamekabhuktaṃ tu taddine

मण्डपस्तु प्रकर्तव्यः समे देशे शुभे स्थले ।हस्तषोडशमानेन स्तम्भध्वजसमन्वितः॥ 9 ॥

maṇḍapastu prakartavyaḥ same deśe śubhe sthale | hastaṣoḍaśamānena stambhadhvajasamanvitaḥ

गौरमृद्गोमयाभ्यां च लेपनं कारयेत्ततः ।तन्मध्ये वेदिका शुभ्रा कर्तव्या च समा स्थिरा॥ 10 ॥

gauramṛdgomayābhyāṃ ca lepanaṃ kārayettataḥ | tanmadhye vedikā śubhrā kartavyā ca samā sthirā

चतुर्हस्ता च हस्तोच्छ्रा पीठार्थं स्थानमुत्तमम् ।तोरणानि विचित्राणि वितानञ्च प्रकल्पयेत्॥ 11 ॥

caturhastā ca hastocchrā pīṭhārthaṃ sthānamuttamam | toraṇāni vicitrāṇi vitānañca prakalpayet

रात्रौ द्विजानथामन्त्र्य देवीतत्त्वविशारदान् ।आचारनिरतान्दान्तान्वेदवेदाङ्गपारगान्॥ 12 ॥

rātrau dvijānathāmantrya devītattvaviśāradān | ācāraniratāndāntānvedavedāṅgapāragān

प्रतिपद्दिवसे कार्यं प्रातःस्नानं विधानतः ।नद्यां नदे तडागे वा वाप्यां कूपे गृहेऽथवा॥ 13 ॥

pratipaddivase kāryaṃ prātaḥsnānaṃ vidhānataḥ | nadyāṃ nade taḍāge vā vāpyāṃ kūpe gṛhe'thavā

प्रातर्नित्यं पुरः कृत्वा द्विजानां वरणं ततः ।अर्घ्यपाद्यादिकं सर्वं कर्तव्यं मधुपूर्वकम्॥ 14 ॥

prātarnityaṃ puraḥ kṛtvā dvijānāṃ varaṇaṃ tataḥ | arghyapādyādikaṃ sarvaṃ kartavyaṃ madhupūrvakam

वस्त्रालङ्करणादीनि देयानि च स्वशक्तितः ।वित्तशाठ्यं न कर्तव्यं विभवे सति कर्हिचित्॥ 15 ॥

vastrālaṅkaraṇādīni deyāni ca svaśaktitaḥ | vittaśāṭhyaṃ na kartavyaṃ vibhave sati karhicit

विप्रैः सन्तोषितैः कार्यं सम्पूर्णं सर्वथा भवेत् ।नव पञ्च त्रयश्चैको देव्याः पाठे द्विजाः स्मृताः॥ 16 ॥

vipraiḥ santoṣitaiḥ kāryaṃ sampūrṇaṃ sarvathā bhavet | nava pañca trayaścaiko devyāḥ pāṭhe dvijāḥ smṛtāḥ

वरयेद्ब्राह्मणं शान्तं पारायणकृते तदा ।स्वस्तिवाचनकं कार्यं वेदमन्त्रविधानतः॥ 17 ॥

varayedbrāhmaṇaṃ śāntaṃ pārāyaṇakṛte tadā | svastivācanakaṃ kāryaṃ vedamantravidhānataḥ

वेद्यां सिंहासनं स्थाप्य क्षौमवस्त्रसमन्वितम् ।तत्र स्थाप्याऽम्बिका देवी चतुर्हस्तायुधान्विता॥ 18 ॥

vedyāṃ siṃhāsanaṃ sthāpya kṣaumavastrasamanvitam | tatra sthāpyā'mbikā devī caturhastāyudhānvitā

रत्नभूषणसंयुक्ता मुक्ताहारविराजिता ।दिव्याम्बरधरा सौम्या सर्वलक्षणसंयुता॥ 19 ॥

ratnabhūṣaṇasaṃyuktā muktāhāravirājitā | divyāmbaradharā saumyā sarvalakṣaṇasaṃyutā

शङ्खचक्रगदापद्मधरा सिंहे स्थिता शिवा ।अष्टादशभुजा वाऽपि प्रतिष्ठाप्या सनातनी॥ 20 ॥

śaṅkhacakragadāpadmadharā siṃhe sthitā śivā | aṣṭādaśabhujā vā'pi pratiṣṭhāpyā sanātanī

अर्चाभावे तथा यन्त्रं नवार्णमन्त्रसंयुतम् ।स्थापयेत्पीठपूजार्थं कलशं तत्र पार्श्वतः॥ 21 ॥

arcābhāve tathā yantraṃ navārṇamantrasaṃyutam | sthāpayetpīṭhapūjārthaṃ kalaśaṃ tatra pārśvataḥ

पञ्चपल्लवसंयुक्तं वेदमन्त्रैः सुसंस्कृतम् ।सुतीर्थजलसम्पूर्णं हेमरत्नैः समन्वितम्॥ 22 ॥

pañcapallavasaṃyuktaṃ vedamantraiḥ susaṃskṛtam | sutīrthajalasampūrṇaṃ hemaratnaiḥ samanvitam

पार्श्वे पूजार्थसम्भारान्परिकल्प्य समन्ततः ।गीतवादित्रनिर्घोषान्कारयेन्मङ्गलाय वै॥ 23 ॥

pārśve pūjārthasambhārānparikalpya samantataḥ | gītavāditranirghoṣānkārayenmaṅgalāya vai

तिथौ हस्तान्वितायां च नन्दायां पूजनं वरम् ।प्रथमे दिवसे राजन् विधिवत्कामदं नृणाम्॥ 24 ॥

tithau hastānvitāyāṃ ca nandāyāṃ pūjanaṃ varam | prathame divase rājan vidhivatkāmadaṃ nṛṇām

नियमं प्रथमं कृत्वा पश्चात्पूजां समाचरेत् ।उपवासेन नक्तेन चैकभुक्तेन वा पुनः॥ 25 ॥

niyamaṃ prathamaṃ kṛtvā paścātpūjāṃ samācaret | upavāsena naktena caikabhuktena vā punaḥ

करिष्यामि व्रतं मातर्नवरात्रमनुत्तमम् ।साहाय्यं कुरु मे देवि जगदम्ब ममाखिलम्॥ 26 ॥

kariṣyāmi vrataṃ mātarnavarātramanuttamam | sāhāyyaṃ kuru me devi jagadamba mamākhilam

यथाशक्ति प्रकर्तव्यो नियमो व्रतहेतवे ।पश्चात्पूजा प्रकर्तव्या विधिवन्मन्त्रपूर्वकम्॥ 27 ॥

yathāśakti prakartavyo niyamo vratahetave | paścātpūjā prakartavyā vidhivanmantrapūrvakam

चन्दनागुरुकर्पूरैः कुसुमैश्च सुगन्धिभिः ।मन्दारकरजाशोकचम्पकैः करवीरकैः॥ 28 ॥

candanāgurukarpūraiḥ kusumaiśca sugandhibhiḥ | mandārakarajāśokacampakaiḥ karavīrakaiḥ

मालतीब्रह्मकापुष्पैस्तथा बिल्वदलैः शुभैः ।पूजयेज्जगतां धात्रीं धूपैर्दीपैर्विधानतः॥ 29 ॥

mālatībrahmakāpuṣpaistathā bilvadalaiḥ śubhaiḥ | pūjayejjagatāṃ dhātrīṃ dhūpairdīpairvidhānataḥ

फलैर्नानाविधैरर्घ्यं प्रदातव्यं च तत्र वै ।नारिकेलैर्मातुलुङ्गैर्दाडिमीकदलीफलैः॥ 30 ॥

phalairnānāvidhairarghyaṃ pradātavyaṃ ca tatra vai | nārikelairmātuluṅgairdāḍimīkadalīphalaiḥ

नारङ्गैः पनसैश्चैव तथा पूर्णफलैः शुभैः ।अन्नदानं प्रकर्तव्यं भक्तिपूर्वं नराधिप॥ 31 ॥

nāraṅgaiḥ panasaiścaiva tathā pūrṇaphalaiḥ śubhaiḥ | annadānaṃ prakartavyaṃ bhaktipūrvaṃ narādhipa

मांसाशनं ये कुर्वन्ति तैः कार्यं पशुहिंसनम् ।महिषाजवराहाणां बलिदानं विशिष्यते॥ 32 ॥

māṃsāśanaṃ ye kurvanti taiḥ kāryaṃ paśuhiṃsanam | mahiṣājavarāhāṇāṃ balidānaṃ viśiṣyate

देव्यग्रे निहता यान्ति पशवः स्वर्गमव्ययम् ।न हिंसा पशुजा तत्र निघ्नतां तत्कृतेऽनघ॥ 33 ॥

devyagre nihatā yānti paśavaḥ svargamavyayam | na hiṃsā paśujā tatra nighnatāṃ tatkṛte'nagha

अहिंसा याज्ञिकी प्रोक्ता सर्वशास्त्रविनिर्णये ।देवतार्थे विसृष्टानां पशूनां स्वर्गतिर्ध्रुवा॥ 34 ॥

ahiṃsā yājñikī proktā sarvaśāstravinirṇaye | devatārthe visṛṣṭānāṃ paśūnāṃ svargatirdhruvā

होमार्थं चैव कर्तव्यं कुण्डं चैव त्रिकोणकम् ।स्थण्डिलं वा प्रकर्तव्यं त्रिकोणं मानतः शुभम्॥ 35 ॥

homārthaṃ caiva kartavyaṃ kuṇḍaṃ caiva trikoṇakam | sthaṇḍilaṃ vā prakartavyaṃ trikoṇaṃ mānataḥ śubham

त्रिकालं पूजनं नित्यं नानाद्रव्यैर्मनोहरैः ।गीतवादित्रनृत्यैश्च कर्तव्यश्च महोत्सवः॥ 36 ॥

trikālaṃ pūjanaṃ nityaṃ nānādravyairmanoharaiḥ | gītavāditranṛtyaiśca kartavyaśca mahotsavaḥ

नित्यं भूमौ च शयनं कुमारीणां च पूजनम् ।वस्त्रालङ्करणैर्दिव्यैर्भोजनैश्च सुधामयैः॥ 37 ॥

nityaṃ bhūmau ca śayanaṃ kumārīṇāṃ ca pūjanam | vastrālaṅkaraṇairdivyairbhojanaiśca sudhāmayaiḥ

एकैकां पूजयेन्नित्यमेकवृद्ध्या तथा पुनः ।द्विगुणं त्रिगुणं वाऽपि प्रत्येकं नवकं च वा॥ 38 ॥

ekaikāṃ pūjayennityamekavṛddhyā tathā punaḥ | dviguṇaṃ triguṇaṃ vā'pi pratyekaṃ navakaṃ ca vā

विभवस्यानुसारेण कर्तव्यं पूजनं किल ।वित्तशाठ्यं न कर्तव्यं राजञ्छक्तिमखे सदा॥ 39 ॥

vibhavasyānusāreṇa kartavyaṃ pūjanaṃ kila | vittaśāṭhyaṃ na kartavyaṃ rājañchaktimakhe sadā

एकवर्षा न कर्तव्या कन्या पूजाविधौ नृप ।परमज्ञा तु भोगानां गन्धादीनां च बालिका॥ 40 ॥

ekavarṣā na kartavyā kanyā pūjāvidhau nṛpa | paramajñā tu bhogānāṃ gandhādīnāṃ ca bālikā

कुमारिका तु सा प्रोक्ता द्विवर्षा या भवेदिह ।त्रिमूर्तिश्च त्रिवर्षा च कल्याणी चतुरब्दिका॥ 41 ॥

kumārikā tu sā proktā dvivarṣā yā bhavediha | trimūrtiśca trivarṣā ca kalyāṇī caturabdikā

रोहिणी पञ्चवर्षा च षड्वर्षा कालिका स्मृता ।चण्डिका सप्तवर्षा स्यादष्टवर्षा च शाम्भवी॥ 42 ॥

rohiṇī pañcavarṣā ca ṣaḍvarṣā kālikā smṛtā | caṇḍikā saptavarṣā syādaṣṭavarṣā ca śāmbhavī

नववर्षा भवेद्दुर्गा सुभद्रा दशवार्षिकी ।अत ऊर्ध्वं न कर्तव्या सर्वकार्यविगर्हिता॥ 43 ॥

navavarṣā bhaveddurgā subhadrā daśavārṣikī | ata ūrdhvaṃ na kartavyā sarvakāryavigarhitā

एभिश्च नामभिः पूजा कर्तव्या विधिसंयुता ।तासां फलानि वक्ष्यामि नवानां पूजने सदा॥ 44 ॥

ebhiśca nāmabhiḥ pūjā kartavyā vidhisaṃyutā | tāsāṃ phalāni vakṣyāmi navānāṃ pūjane sadā

कुमारी पूजिता कुर्याद्दुःखदारिद्रयनाशनम् ।शत्रुक्षयं धनायुष्यं बलवृद्धिं करोति वै॥ 45 ॥

kumārī pūjitā kuryādduḥkhadāridrayanāśanam | śatrukṣayaṃ dhanāyuṣyaṃ balavṛddhiṃ karoti vai

त्रिमूर्तिपूजनादायुस्त्रिवर्गस्य फलं भवेत् ।धनधान्यागमश्चैव पुत्रपौत्रादिवृद्धयः॥ 46 ॥

trimūrtipūjanādāyustrivargasya phalaṃ bhavet | dhanadhānyāgamaścaiva putrapautrādivṛddhayaḥ

विद्यार्थी विजयार्थी च राज्यार्थी यश्च पार्थिवः ।सुखार्थी पूजयेन्नित्यं कल्याणीं सर्वकामदाम्॥ 47 ॥

vidyārthī vijayārthī ca rājyārthī yaśca pārthivaḥ | sukhārthī pūjayennityaṃ kalyāṇīṃ sarvakāmadām

कालिकां शत्रुनाशार्थं पूजयेद्भक्तिपूर्वकम् ।ऐश्वर्यधनकामश्च चण्डिकां परिपूजयेत्॥ 48 ॥

kālikāṃ śatrunāśārthaṃ pūjayedbhaktipūrvakam | aiśvaryadhanakāmaśca caṇḍikāṃ paripūjayet

पूजयेच्छाम्भवीं नित्यं नृपसम्मोहनाय च ।दुःखदारिद्र्यनाशाय सङ्ग्रामे विजयाय च॥ 49 ॥

pūjayecchāmbhavīṃ nityaṃ nṛpasammohanāya ca | duḥkhadāridryanāśāya saṅgrāme vijayāya ca

क्रूरशत्रुविनाशार्थं तथोग्रकर्मसाधने ।दुर्गाञ्च पूजयेद्भक्त्या परलोकसुखाय च॥ 50 ॥

krūraśatruvināśārthaṃ tathograkarmasādhane | durgāñca pūjayedbhaktyā paralokasukhāya ca

वाञ्छितार्थस्य सिद्ध्यर्थं सुभद्रां पूजयेत्सदा ।रोहिणीं रोगनाशाय पूजयेद्विधिवन्नरः॥ 51 ॥

vāñchitārthasya siddhyarthaṃ subhadrāṃ pūjayetsadā | rohiṇīṃ roganāśāya pūjayedvidhivannaraḥ

श्रीरस्त्विति च मन्त्रेण पूजयेद्भक्तितत्परः ।श्रीयुक्तमन्त्रैरथवा बीजमन्त्रैरथापि वा॥ 52 ॥

śrīrastviti ca mantreṇa pūjayedbhaktitatparaḥ | śrīyuktamantrairathavā bījamantrairathāpi vā

कुमारस्य च तत्त्वानि या सृजत्यपि लीलया ।कादीनपि च देवांस्तां कुमारीं पूजयाम्यहम्॥ 53 ॥

kumārasya ca tattvāni yā sṛjatyapi līlayā | kādīnapi ca devāṃstāṃ kumārīṃ pūjayāmyaham

सत्त्वादिभिस्त्रिमूर्तिर्या तैर्हि नानास्वरूपिणी ।त्रिकालव्यापिनी शक्तिस्त्रिमूर्तिं पूजयाम्यहम्॥ 54 ॥

sattvādibhistrimūrtiryā tairhi nānāsvarūpiṇī | trikālavyāpinī śaktistrimūrtiṃ pūjayāmyaham

कल्याणकारिणी नित्यं भक्तानां पूजिताऽनिशम् ।पूजयामि च तां भक्त्या कल्याणीं सर्वकामदाम्॥ 55 ॥

kalyāṇakāriṇī nityaṃ bhaktānāṃ pūjitā'niśam | pūjayāmi ca tāṃ bhaktyā kalyāṇīṃ sarvakāmadām

रोहयन्ती च बीजानि प्राग्जन्मसञ्चितानि वै ।या देवी सर्वभूतानां रोहिणीं पूजयाम्यहम्॥ 56 ॥

rohayantī ca bījāni prāgjanmasañcitāni vai | yā devī sarvabhūtānāṃ rohiṇīṃ pūjayāmyaham

काली कालयते सर्वं ब्रह्माण्डं सचराचरम् ।कल्पान्तसमये या तां कालिकां पूजयाम्यहम्॥ 57 ॥

kālī kālayate sarvaṃ brahmāṇḍaṃ sacarācaram | kalpāntasamaye yā tāṃ kālikāṃ pūjayāmyaham

तां चण्डपापहरणीं चण्डिकां पूजयाम्यहम्॥ 58 ॥

tāṃ caṇḍapāpaharaṇīṃ caṇḍikāṃ pūjayāmyaham

अकारणात्समुत्पत्तिर्यन्मयैः परिकीर्तिता ।यस्यास्तां सुखदां देवीं शाम्भवीं पूजयाम्यहम्॥ 59 ॥

akāraṇātsamutpattiryanmayaiḥ parikīrtitā | yasyāstāṃ sukhadāṃ devīṃ śāmbhavīṃ pūjayāmyaham

दुर्गात्त्रायति भक्तं या सदा दुर्गातिनाशिनी ।दुर्ज्ञेया सर्वदेवानां तां दुर्गां पूजयाम्यहम्॥ 60 ॥

durgāttrāyati bhaktaṃ yā sadā durgātināśinī | durjñeyā sarvadevānāṃ tāṃ durgāṃ pūjayāmyaham

सुभद्राणि च भक्तानां कुरुते पूजिता सदा ।अभद्रनाशिनीं देवीं सुभद्रां पूजयाम्यहम्॥ 61 ॥

subhadrāṇi ca bhaktānāṃ kurute pūjitā sadā | abhadranāśinīṃ devīṃ subhadrāṃ pūjayāmyaham

एभिर्मन्त्रैः पूजनीयाः कन्यकाः सर्वदा बुधैः ।वस्त्रालङ्करणैर्माल्यैर्गन्धैरुच्चावचैरपि॥ 62 ॥

ebhirmantraiḥ pūjanīyāḥ kanyakāḥ sarvadā budhaiḥ | vastrālaṅkaraṇairmālyairgandhairuccāvacairapi