Skandha 3, Adhyāya 23

व्यास उवाच ।तस्मै गौरवभोज्यानि विधाय विधिवत्तदा ।वासराणि च षड्राजा भोजयामास भक्तितः॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | tasmai gauravabhojyāni vidhāya vidhivattadā | vāsarāṇi ca ṣaḍrājā bhojayāmāsa bhaktitaḥ

एवं विवाहकार्याणि कृत्वा सर्वाणि पार्थिवः ।पारिबर्हं प्रदत्वाऽथ मन्त्रयन्सचिवैः सह॥ 2 ॥

evaṃ vivāhakāryāṇi kṛtvā sarvāṇi pārthivaḥ | pāribarhaṃ pradatvā'tha mantrayansacivaiḥ saha

दूतैस्तु कथितं श्रुत्वा मार्गसंरोधनं कृतम् ।बभूव विमना राजा सुबाहुरमितद्युतिः॥ 3 ॥

dūtaistu kathitaṃ śrutvā mārgasaṃrodhanaṃ kṛtam | babhūva vimanā rājā subāhuramitadyutiḥ

सुदर्शनस्तदोवाच श्वशुरं संशितव्रतः ।अस्मान्विसर्जयाशु त्वं गमिष्यामो ह्यशङ्किताः॥ 4 ॥

sudarśanastadovāca śvaśuraṃ saṃśitavrataḥ | asmānvisarjayāśu tvaṃ gamiṣyāmo hyaśaṅkitāḥ

भारद्वाजाश्रमं पुण्यं गत्वा तत्र समाहिताः ।निवासाय विचारो वै कर्तव्यः सर्वथा नृप॥ 5 ॥

bhāradvājāśramaṃ puṇyaṃ gatvā tatra samāhitāḥ | nivāsāya vicāro vai kartavyaḥ sarvathā nṛpa

नृपेभ्यश्च न कर्तव्यं भयं किञ्चित्त्वयाऽनघ ।जगन्माता भवानी मे साहाय्यं वै करिष्यति॥ 6 ॥

nṛpebhyaśca na kartavyaṃ bhayaṃ kiñcittvayā'nagha | jaganmātā bhavānī me sāhāyyaṃ vai kariṣyati

व्यास उवाच ।तस्येति मतमाज्ञाय जामातुर्नुपसत्तमः ।विससर्ज धनं दत्वा प्रतस्थे सोऽपि सत्वरः॥ 7 ॥

vyāsa uvāca | tasyeti matamājñāya jāmāturnupasattamaḥ | visasarja dhanaṃ datvā pratasthe so'pi satvaraḥ

बलेन महताऽऽविष्टो ययावनु नृपोत्तमः ।सुदर्शनो वृतस्तत्र चचाल पथि निर्भयः॥ 8 ॥

balena mahatā''viṣṭo yayāvanu nṛpottamaḥ | sudarśano vṛtastatra cacāla pathi nirbhayaḥ

रथैः परिवृतः शूरः सदारो रथसंस्थितः ।गच्छन्ददर्श सैन्यानि नृपाणां रघुनन्दनः॥ 9 ॥

rathaiḥ parivṛtaḥ śūraḥ sadāro rathasaṃsthitaḥ | gacchandadarśa sainyāni nṛpāṇāṃ raghunandanaḥ

सुबाहुरपि तान्वीक्ष्य चिन्ताविष्टो बभूव ह ।विधिवत्स शिवां चित्ते जगाम शरणं मुदा॥ 10 ॥

subāhurapi tānvīkṣya cintāviṣṭo babhūva ha | vidhivatsa śivāṃ citte jagāma śaraṇaṃ mudā

जजापैकाक्षरं मन्त्रं कामराजमनुत्तमम् ।निर्भयो वीतशोकश्च पत्न्या सह नवोढया॥ 11 ॥

jajāpaikākṣaraṃ mantraṃ kāmarājamanuttamam | nirbhayo vītaśokaśca patnyā saha navoḍhayā

ततः सर्वे महीपालाः कृत्वा कोलाहलं तदा ।उत्थिताः सैन्यसंयुक्ता हन्तुकामास्तु कन्यकाम्॥ 12 ॥

tataḥ sarve mahīpālāḥ kṛtvā kolāhalaṃ tadā | utthitāḥ sainyasaṃyuktā hantukāmāstu kanyakām

काशिराजस्तु तान्दृष्ट्वा हन्तुकामो बभूव ह ।निवारितस्तदाऽत्यर्थं राघवेण जिगीषता॥ 13 ॥

kāśirājastu tāndṛṣṭvā hantukāmo babhūva ha | nivāritastadā'tyarthaṃ rāghaveṇa jigīṣatā

तत्रापि नेदुः शङ्खाश्च भेर्यश्चानकदुन्दुभिः ।सुबाहोश्च नृपाणाञ्च परस्परजिघांसताम्॥ 14 ॥

tatrāpi neduḥ śaṅkhāśca bheryaścānakadundubhiḥ | subāhośca nṛpāṇāñca parasparajighāṃsatām

शत्रुजित्तु सुसंवृत्तः स्थितस्तत्र जिघांसया ।युधाजित्तत्सहायार्थं सन्नद्धः प्रबभूव ह॥ 15 ॥

śatrujittu susaṃvṛttaḥ sthitastatra jighāṃsayā | yudhājittatsahāyārthaṃ sannaddhaḥ prababhūva ha

केचिच्च प्रेक्षकास्तस्य सहानीकैः स्थितास्तदा ।युधाजिदग्रतो गत्वा सुदर्शनमुपस्थितः॥ 16 ॥

kecicca prekṣakāstasya sahānīkaiḥ sthitāstadā | yudhājidagrato gatvā sudarśanamupasthitaḥ

शत्रुजित्तेन सहितो हन्तुं भ्रातरमानुजः ।परस्परं ते बाणौघैस्ततक्षुः क्रोधमूर्छिताः॥ 17 ॥

śatrujittena sahito hantuṃ bhrātaramānujaḥ | parasparaṃ te bāṇaughaistatakṣuḥ krodhamūrchitāḥ

सम्मर्दः सुमहांस्तत्र सम्प्रवृत्तः सुमार्गणैः ।काशीपतिस्तदा तूर्णं सैन्येन बहुना वृतः॥ 18 ॥

sammardaḥ sumahāṃstatra sampravṛttaḥ sumārgaṇaiḥ | kāśīpatistadā tūrṇaṃ sainyena bahunā vṛtaḥ

साहाय्यार्थं जगामाशु जामातरमनिन्दितम् ।एवं प्रवृत्ते सङ्ग्रामे दारुणे लोमहर्षणे॥ 19 ॥

sāhāyyārthaṃ jagāmāśu jāmātaramaninditam | evaṃ pravṛtte saṅgrāme dāruṇe lomaharṣaṇe

प्रादुर्बभूव सहसा देवी सिंहोपरि स्थिता ।नानायुधधरा रम्या वराभूषणभूषिता॥ 20 ॥

prādurbabhūva sahasā devī siṃhopari sthitā | nānāyudhadharā ramyā varābhūṣaṇabhūṣitā

दिव्याम्बरपरीधाना मन्दारस्रक्सुसंयुता ।तां दृष्ट्वा तेऽथ भूपाला विस्मयं परमं गताः॥ 21 ॥

divyāmbaraparīdhānā mandārasraksusaṃyutā | tāṃ dṛṣṭvā te'tha bhūpālā vismayaṃ paramaṃ gatāḥ

केयं सिंहसमारूढा कुतो वेति समुत्थिता ।सुदर्शनस्तु तां वीक्ष्य सुबाहुमिति चाब्रवीत्॥ 22 ॥

keyaṃ siṃhasamārūḍhā kuto veti samutthitā | sudarśanastu tāṃ vīkṣya subāhumiti cābravīt

पश्य राजन्महादेवीमागतां दिव्यदर्शनाम् ।अनुग्रहाय मे नूनं प्रादुर्भूता दयान्विता॥ 23 ॥

paśya rājanmahādevīmāgatāṃ divyadarśanām | anugrahāya me nūnaṃ prādurbhūtā dayānvitā

निर्भयोऽहं महाराज जातोऽस्मि निर्भयादपि ।सुदर्शनः सुबाहुश्च तामालोक्य वराननाम्॥ 24 ॥

nirbhayo'haṃ mahārāja jāto'smi nirbhayādapi | sudarśanaḥ subāhuśca tāmālokya varānanām

प्रणामं चक्रतुस्तस्या मुदितौ दर्शनेन च ।ननाद च तदा सिंहो गजास्त्रस्ताश्चकम्पिरे॥ 25 ॥

praṇāmaṃ cakratustasyā muditau darśanena ca | nanāda ca tadā siṃho gajāstrastāścakampire

ववुर्वाता महाघोरा दिशश्चासन्सुदारुणाः ।सुदर्शनस्तदा प्राह निजं सेनापतिं प्रति॥ 26 ॥

vavurvātā mahāghorā diśaścāsansudāruṇāḥ | sudarśanastadā prāha nijaṃ senāpatiṃ prati

मार्गे व्रज त्वं तरसा भूपाला यत्र संस्थिताः ।किं करिष्यन्ति राजानः कुपिता दुष्टचेतसः॥ 27 ॥

mārge vraja tvaṃ tarasā bhūpālā yatra saṃsthitāḥ | kiṃ kariṣyanti rājānaḥ kupitā duṣṭacetasaḥ

शरणार्थञ्च सम्प्राप्ता देवी भगवती हि नः ।निरातङ्कैश्च गन्तव्यं मार्गेऽस्मिन्भूपसङ्कुले॥ 28 ॥

śaraṇārthañca samprāptā devī bhagavatī hi naḥ | nirātaṅkaiśca gantavyaṃ mārge'sminbhūpasaṅkule

स्मृता मया महादेवी रक्षणार्थमुपागता ।तच्छ्रुत्वा वचनं सेनापतिस्तेन पथाऽव्रजत्॥ 29 ॥

smṛtā mayā mahādevī rakṣaṇārthamupāgatā | tacchrutvā vacanaṃ senāpatistena pathā'vrajat

युधाजित्तु सुसङ्क्रुद्धस्तानुवाच महीपतीन् ।किं स्थिता भयसन्त्रस्ता निघ्नन्तु कन्यकान्वितम्॥ 30 ॥

yudhājittu susaṅkruddhastānuvāca mahīpatīn | kiṃ sthitā bhayasantrastā nighnantu kanyakānvitam

अवमन्य च नः सर्वान्बलहीनो बलाधिकान् ।कन्यां गृहीत्वा संयाति निर्भयस्तरसा शिशुः॥ 31 ॥

avamanya ca naḥ sarvānbalahīno balādhikān | kanyāṃ gṛhītvā saṃyāti nirbhayastarasā śiśuḥ

किं भीताः कामिनीं वीक्ष्य सिंहोपरि सुसंस्थिताम् ।नोपेक्ष्यो हि महाभागा हन्तव्योऽत्र समाहितैः॥ 32 ॥

kiṃ bhītāḥ kāminīṃ vīkṣya siṃhopari susaṃsthitām | nopekṣyo hi mahābhāgā hantavyo'tra samāhitaiḥ

हत्वैनं सङ्ग्रहीष्यामः कन्यां चारुविभूषणाम् ।नायं केसरिणादत्तां छेत्तुमर्हति जम्बुकः॥ 33 ॥

hatvainaṃ saṅgrahīṣyāmaḥ kanyāṃ cāruvibhūṣaṇām | nāyaṃ kesariṇādattāṃ chettumarhati jambukaḥ

इत्युक्त्वा सैन्यसंयुक्तः शत्रुजित्सहितस्तदा ।योद्धुकामः सुसम्प्राप्तो युधाजित्क्रोधसंवृतः॥ 34 ॥

ityuktvā sainyasaṃyuktaḥ śatrujitsahitastadā | yoddhukāmaḥ susamprāpto yudhājitkrodhasaṃvṛtaḥ

मुमोच विशिखांस्तूर्णं समपुङ्खाञ्छिलाशितान् ।धनुराकृष्य कर्णान्तं कर्मारपरिमार्जितान्॥ 35 ॥

mumoca viśikhāṃstūrṇaṃ samapuṅkhāñchilāśitān | dhanurākṛṣya karṇāntaṃ karmāraparimārjitān

हन्तुकामः सुदुर्मेधाः सुदर्शनमथोपरि ।सुदर्शनस्तु तान्बाणैश्चिच्छेदापततः क्षणात्॥ 36 ॥

hantukāmaḥ sudurmedhāḥ sudarśanamathopari | sudarśanastu tānbāṇaiścicchedāpatataḥ kṣaṇāt

एवं युद्धे प्रवृत्तेऽथ चुकोप चण्डिका भृशम् ।दुर्गादेवी मुमोचाथ बाणान् युधाजितं प्रति॥ 37 ॥

evaṃ yuddhe pravṛtte'tha cukopa caṇḍikā bhṛśam | durgādevī mumocātha bāṇān yudhājitaṃ prati

नानारूपा तदा जाता नानाशस्रधरा शिवा ।सम्प्राप्ता तुमुलं तत्र चकार जगदम्बिका॥ 38 ॥

nānārūpā tadā jātā nānāśasradharā śivā | samprāptā tumulaṃ tatra cakāra jagadambikā

शत्रुजिन्निहतस्तत्र युधाजिदपि पार्थिवः ।पतितौ तौ रथाभ्यां तु जयशब्दस्तदाऽभवत्॥ 39 ॥

śatrujinnihatastatra yudhājidapi pārthivaḥ | patitau tau rathābhyāṃ tu jayaśabdastadā'bhavat

विस्मयं परमं प्राप्ता भूपाः सर्वे विलोक्य ताम् ।निधनं मातुलस्यापि भागिनेयस्य संयुगे॥ 40 ॥

vismayaṃ paramaṃ prāptā bhūpāḥ sarve vilokya tām | nidhanaṃ mātulasyāpi bhāgineyasya saṃyuge

सुबाहुरपि तद्दृष्ट्वा निधनं संयुगे तयोः ।तुष्टाव परमप्रीतो दुर्गां दुर्गार्तिनाशिनीम्॥ 41 ॥

subāhurapi taddṛṣṭvā nidhanaṃ saṃyuge tayoḥ | tuṣṭāva paramaprīto durgāṃ durgārtināśinīm

सुबाहुरुवाच ।नमौ देव्यै जगद्धात्र्यै शिवायै सततं नमः ।दुर्गायै भगवत्यै ते कामदायै नमो नमः॥ 42 ॥

subāhuruvāca | namau devyai jagaddhātryai śivāyai satataṃ namaḥ | durgāyai bhagavatyai te kāmadāyai namo namaḥ

नमः शिवायै शान्त्यै ते विद्यायै मोक्षदे नमः ।विश्वव्याप्त्यै जगन्मातर्जगद्धात्र्यै नमः शिवे॥ 43 ॥

namaḥ śivāyai śāntyai te vidyāyai mokṣade namaḥ | viśvavyāptyai jaganmātarjagaddhātryai namaḥ śive

नाहं गतिं तव धिया परिचिन्तयन् वै जानामि देवि सगुणः किल निर्गुणायाः ।किं स्तौमि विश्वजननीं प्रकटप्रभावां भक्तार्तिनाशनपरां परमाञ्च शक्तिम्॥ 44 ॥

nāhaṃ gatiṃ tava dhiyā paricintayan vai jānāmi devi saguṇaḥ kila nirguṇāyāḥ | kiṃ staumi viśvajananīṃ prakaṭaprabhāvāṃ bhaktārtināśanaparāṃ paramāñca śaktim

वाग्देवता त्वमसि सर्वगतैव बुद्धि- र्विद्या मतिश्च गतिरप्यसि सर्वजन्तोः ।त्वां स्तौमि किं त्वमसि सर्वमनोनियन्त्री किं स्तूयते हि सततं खलु चात्मरूपम्॥ 45 ॥

vāgdevatā tvamasi sarvagataiva buddhi- rvidyā matiśca gatirapyasi sarvajantoḥ | tvāṃ staumi kiṃ tvamasi sarvamanoniyantrī kiṃ stūyate hi satataṃ khalu cātmarūpam

ब्रह्मा हरश्च हरिरप्यनिशं स्तुवन्तो नान्तं गताः सुरवराः किल ते गुणानाम् ।क्वाहं विभेदमतिरम्ब गुणैर्वृतो वै वक्तुं क्षमस्तव चरित्रमहोऽप्रसिद्धः॥ 46 ॥

brahmā haraśca harirapyaniśaṃ stuvanto nāntaṃ gatāḥ suravarāḥ kila te guṇānām | kvāhaṃ vibhedamatiramba guṇairvṛto vai vaktuṃ kṣamastava caritramaho'prasiddhaḥ

सत्सङ्गतिः कथमहो न करोति कामं प्रासङ्गिकापि विहिता खलु चित्तशुद्धिः ।जामातुरस्य विहितेन समागमेन प्राप्तं मयाऽद्भुतमिदं तव दर्शनं वै॥ 47 ॥

satsaṅgatiḥ kathamaho na karoti kāmaṃ prāsaṅgikāpi vihitā khalu cittaśuddhiḥ | jāmāturasya vihitena samāgamena prāptaṃ mayā'dbhutamidaṃ tava darśanaṃ vai

ब्रह्माऽपि वाञ्छति सदैव हरो हरिश्च सेन्द्राः सुराश्च मुनयो विदितार्थतत्त्वाः ।यद्दर्शनं जननि तेऽद्य मया दुरापं प्राप्तं विना दमशमादिसमाधिभिश्च॥ 48 ॥

brahmā'pi vāñchati sadaiva haro hariśca sendrāḥ surāśca munayo viditārthatattvāḥ | yaddarśanaṃ janani te'dya mayā durāpaṃ prāptaṃ vinā damaśamādisamādhibhiśca

क्वाहं सुमन्दमतिराशु तवावलोकं क्वेदं भवानि भवभेषजमद्वितीयम् ।ज्ञाताऽसि देवि सततं किल भावयुक्ता भक्तानुकम्पनपरामरवर्गपूज्या॥ 49 ॥

kvāhaṃ sumandamatirāśu tavāvalokaṃ kvedaṃ bhavāni bhavabheṣajamadvitīyam | jñātā'si devi satataṃ kila bhāvayuktā bhaktānukampanaparāmaravargapūjyā

किं वर्णयामि तव देवि चरित्रमेतद् यद्रक्षितोऽस्ति विषमेऽत्र सुदर्शनोऽयम् ।शत्रू हतौ सुबलिनौ तरसा त्वयाद्य भक्तानुकम्पि चरितं परमं पवित्रम्॥ 50 ॥

kiṃ varṇayāmi tava devi caritrametad yadrakṣito'sti viṣame'tra sudarśano'yam | śatrū hatau subalinau tarasā tvayādya bhaktānukampi caritaṃ paramaṃ pavitram

नाश्चर्यमेतदिति देवि विचारितेऽर्थे त्वं पासि सर्वमखिलं स्थिरजङ्गमं वै ।त्रातस्त्वया च विनिहत्य रिपुर्दयातः संरक्षितोऽयमधुना ध्रुवसन्धिसूनुः॥ 51 ॥

nāścaryametaditi devi vicārite'rthe tvaṃ pāsi sarvamakhilaṃ sthirajaṅgamaṃ vai | trātastvayā ca vinihatya ripurdayātaḥ saṃrakṣito'yamadhunā dhruvasandhisūnuḥ

भक्तस्य सेवनपरस्य स्वयशोऽतिदीप्तं कर्तुं भवानि रचितं चरितं त्वयैतत् ।नोचेत्कथं सुपरिगृह्य सुतां मदीयां युद्धे भवेत्कुशलवाननवद्यशीलः॥ 52 ॥

bhaktasya sevanaparasya svayaśo'tidīptaṃ kartuṃ bhavāni racitaṃ caritaṃ tvayaitat | nocetkathaṃ suparigṛhya sutāṃ madīyāṃ yuddhe bhavetkuśalavānanavadyaśīlaḥ

शक्ताऽसि जन्ममरणादिभयान्विहन्तुं किं चित्रमत्र किल भक्तजनस्य कामम् ।त्वं गीयसे जननि भक्तजनैरपारा त्वं पापपुण्यरहिता सगुणाऽगुणा च॥ 53 ॥

śaktā'si janmamaraṇādibhayānvihantuṃ kiṃ citramatra kila bhaktajanasya kāmam | tvaṃ gīyase janani bhaktajanairapārā tvaṃ pāpapuṇyarahitā saguṇā'guṇā ca

त्वद्दर्शनादहमहो सुकृती कृतार्थो जातोऽस्मि देवि भुवनेश्वरि धन्यजन्मा ।बीजं न ते न भजनं किल वेद्मि मात- र्ज्ञातस्तवाद्य महिमा प्रकटप्रभावः॥ 54 ॥

tvaddarśanādahamaho sukṛtī kṛtārtho jāto'smi devi bhuvaneśvari dhanyajanmā | bījaṃ na te na bhajanaṃ kila vedmi māta- rjñātastavādya mahimā prakaṭaprabhāvaḥ

व्यास उवाच ।एवं स्तुता तदा देवी प्रसन्नवदना शिवा ।उवाच च नृपं देवी वरं वरय सुव्रत॥ 55 ॥

vyāsa uvāca | evaṃ stutā tadā devī prasannavadanā śivā | uvāca ca nṛpaṃ devī varaṃ varaya suvrata