Skandha 3, Adhyāya 13

राजोवाच ।हरिणा तु कथं यज्ञः कृतः पूर्वं पितामह ।जगत्कारणरूपेण विष्णुना प्रभविष्णुना॥ 1 ॥

rājovāca | hariṇā tu kathaṃ yajñaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ pitāmaha | jagatkāraṇarūpeṇa viṣṇunā prabhaviṣṇunā

के सहायास्तु तत्रासन्ब्राह्मणाः के महामते ।ऋत्विजो वेदतत्त्वज्ञास्तन्मे ब्रूहि परन्तप॥ 2 ॥

ke sahāyāstu tatrāsanbrāhmaṇāḥ ke mahāmate | ṛtvijo vedatattvajñāstanme brūhi parantapa

पश्चात्करोम्यहं यज्ञं विधिदृष्टेन कर्मणा ।श्रुत्वा विष्णुकृतं यागमम्बिकायाः समाहितः॥ 3 ॥

paścātkaromyahaṃ yajñaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā | śrutvā viṣṇukṛtaṃ yāgamambikāyāḥ samāhitaḥ

व्यास उवाच ।राजञ्छृणु महाभाग विस्तरं परमाद्भुतम् ।यथा भगवता यज्ञः कृतश्च विधिपूर्वकः॥ 4 ॥

vyāsa uvāca | rājañchṛṇu mahābhāga vistaraṃ paramādbhutam | yathā bhagavatā yajñaḥ kṛtaśca vidhipūrvakaḥ

विसर्जिता यदा देव्या दत्त्वा शक्तीश्च तास्त्रयः ।काजेशाः पुरुषा जाता विमानवरमास्थिताः॥ 5 ॥

visarjitā yadā devyā dattvā śaktīśca tāstrayaḥ | kājeśāḥ puruṣā jātā vimānavaramāsthitāḥ

प्राप्ता महार्णवं घोरं त्रयस्ते विबुधोत्तमाः ।चक्रुः स्थानानि वासार्थं समुत्पाद्य धरां स्थिताः॥ 6 ॥

prāptā mahārṇavaṃ ghoraṃ trayaste vibudhottamāḥ | cakruḥ sthānāni vāsārthaṃ samutpādya dharāṃ sthitāḥ

आधारशक्तिरचला मुक्ता देव्या स्वयं ततः ।तदाधारा स्थिता जाता धरा मेदःसमन्विता॥ 7 ॥

ādhāraśaktiracalā muktā devyā svayaṃ tataḥ | tadādhārā sthitā jātā dharā medaḥsamanvitā

मधुकैटभयोर्मेदः संयोगान्मेदिनी स्मृता ।धारणाच्च धरा प्रोक्ता पृथ्वी विस्तारयोगतः॥ 8 ॥

madhukaiṭabhayormedaḥ saṃyogānmedinī smṛtā | dhāraṇācca dharā proktā pṛthvī vistārayogataḥ

मही चापि महीयस्त्वाद्धृता सा शेषमस्तके ।गिरयश्च कृताः सर्वे धारणार्थ प्रविस्तराः॥ 9 ॥

mahī cāpi mahīyastvāddhṛtā sā śeṣamastake | girayaśca kṛtāḥ sarve dhāraṇārtha pravistarāḥ

लोहकीलं यथा काष्टे तथा ते गिरयः कृताः ।महीधरो महाराज प्रोच्यते विबुधैर्जनैः॥ 10 ॥

lohakīlaṃ yathā kāṣṭe tathā te girayaḥ kṛtāḥ | mahīdharo mahārāja procyate vibudhairjanaiḥ

जातरूपमयो मेरुर्बहुयोजनविस्तरः ।कृतो मणिमयैः शृङ्गैः शोभितः परमाद्भुतः॥ 11 ॥

jātarūpamayo merurbahuyojanavistaraḥ | kṛto maṇimayaiḥ śṛṅgaiḥ śobhitaḥ paramādbhutaḥ

मरीचिर्नारदोऽत्रिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।दक्षो वसिष्ठ इत्येते ब्रह्मणः प्रथिताः सुताः॥ 12 ॥

marīcirnārado'triśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ | dakṣo vasiṣṭha ityete brahmaṇaḥ prathitāḥ sutāḥ

मरीचेः कश्यपो जातो दक्षकन्यास्त्रयोदश ।ताभ्यो देवाश्च दैत्याश्च समुत्पन्ना ह्यनेकशः॥ 13 ॥

marīceḥ kaśyapo jāto dakṣakanyāstrayodaśa | tābhyo devāśca daityāśca samutpannā hyanekaśaḥ

ततस्तु काश्यपी सृष्टिः प्रवृत्ता चातिविस्तरा ।मनुष्यपशुसर्पादिजातिभेदैरनेकधा॥ 14 ॥

tatastu kāśyapī sṛṣṭiḥ pravṛttā cātivistarā | manuṣyapaśusarpādijātibhedairanekadhā

ब्रह्मणश्चार्धदेहात्तु मनुः स्वायम्भुवोऽभवत् ।शतरूपा तथा नारी सञ्जाता वामभागतः॥ 15 ॥

brahmaṇaścārdhadehāttu manuḥ svāyambhuvo'bhavat | śatarūpā tathā nārī sañjātā vāmabhāgataḥ

प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ तस्या बभूवतुः ।तिस्त्रः कन्या वरारोहा ह्यभवन्नतिसुन्दरीः॥ 16 ॥

priyavratottānapādau sutau tasyā babhūvatuḥ | tistraḥ kanyā varārohā hyabhavannatisundarīḥ

एवं सृष्टिं समुत्पाद्य भगवान्कमलोद्भवः ।चकार ब्रह्मलोकञ्च मेरुशृङ्गे मनोहरम्॥ 17 ॥

evaṃ sṛṣṭiṃ samutpādya bhagavānkamalodbhavaḥ | cakāra brahmalokañca meruśṛṅge manoharam

वैकुण्ठं भगवान्विष्णू रमारमणमुत्तमम् ।क्रीडास्थानं सुरम्यञ्च सर्वलोकोपरिस्थितम्॥ 18 ॥

vaikuṇṭhaṃ bhagavānviṣṇū ramāramaṇamuttamam | krīḍāsthānaṃ suramyañca sarvalokoparisthitam

शिवोऽपि परमं स्थानं कैलासाख्यं चकार ह ।समासाद्य भूतगणं विजहार यथारुचि॥ 19 ॥

śivo'pi paramaṃ sthānaṃ kailāsākhyaṃ cakāra ha | samāsādya bhūtagaṇaṃ vijahāra yathāruci

स्वर्गस्त्रिविष्टपो मेरुशिखरोपरि कल्पितः ।तच्च स्थानं सुरेन्द्रस्य नानारत्नविराजितम्॥ 20 ॥

svargastriviṣṭapo meruśikharopari kalpitaḥ | tacca sthānaṃ surendrasya nānāratnavirājitam

समुद्रमथनात्प्राप्तः पारिजातस्तरुत्तमः ।चतुर्दन्तस्तथा नागः कामधेनुश्च कामदा॥ 21 ॥

samudramathanātprāptaḥ pārijātastaruttamaḥ | caturdantastathā nāgaḥ kāmadhenuśca kāmadā

उच्चैःश्रवास्तथाश्वो वै रम्भाद्यप्सरसस्तथा ।इन्द्रेणोपात्तमखिलं जातं वै स्वर्गभूषणम्॥ 22 ॥

uccaiḥśravāstathāśvo vai rambhādyapsarasastathā | indreṇopāttamakhilaṃ jātaṃ vai svargabhūṣaṇam

धन्वन्तरिश्चन्द्रमाश्च सागराच्च समुद्बभौ ।स्वर्गस्थितौ विराजेते देवौ बहुगणैर्वृतौ॥ 23 ॥

dhanvantariścandramāśca sāgarācca samudbabhau | svargasthitau virājete devau bahugaṇairvṛtau

एवं सृष्टिः समुत्पन्ना त्रिविधा नृपसत्तम ।देवतिर्यङ्मनुष्यादिभेदैर्विविधकल्पिता॥ 24 ॥

evaṃ sṛṣṭiḥ samutpannā trividhā nṛpasattama | devatiryaṅmanuṣyādibhedairvividhakalpitā

अण्डजाः स्वेदजाश्चैव चोद्भिज्जाश्च जरायुजाः ।चतुर्भेदैः समुत्पन्ना जीवाः कर्मयुताः किल॥ 25 ॥

aṇḍajāḥ svedajāścaiva codbhijjāśca jarāyujāḥ | caturbhedaiḥ samutpannā jīvāḥ karmayutāḥ kila

एवं सृष्टिं समासाद्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।विहारं स्वेषु स्थानेषु चक्रुः सर्वे यथेप्सितम्॥ 26 ॥

evaṃ sṛṣṭiṃ samāsādya brahmaviṣṇumaheśvarāḥ | vihāraṃ sveṣu sthāneṣu cakruḥ sarve yathepsitam

एवं प्रवर्तिते सर्गे भगवान्प्रभुरच्युतः ।महालक्ष्म्या समं तत्र चिक्रीड भुवने स्वके॥ 27 ॥

evaṃ pravartite sarge bhagavānprabhuracyutaḥ | mahālakṣmyā samaṃ tatra cikrīḍa bhuvane svake

एकस्मिन्समये विष्णुर्वैकुण्ठे संस्थितः पुरा ।सुधासिन्धुस्थितं द्वीपं सस्मार मणिमण्डितम्॥ 28 ॥

ekasminsamaye viṣṇurvaikuṇṭhe saṃsthitaḥ purā | sudhāsindhusthitaṃ dvīpaṃ sasmāra maṇimaṇḍitam

यत्र दृष्ट्वा महामायां मन्त्रश्चासादितः शुभः ।स्मृत्वा तां परमां शक्तिं स्त्रीभावं गमितो यथा॥ 29 ॥

yatra dṛṣṭvā mahāmāyāṃ mantraścāsāditaḥ śubhaḥ | smṛtvā tāṃ paramāṃ śaktiṃ strībhāvaṃ gamito yathā

यज्ञं कर्तुं मनश्चक्रे अम्बिकाया रमापतिः ।उत्तीर्य भुवनात्तस्मात्समाहूय महेश्वरम्॥ 30 ॥

yajñaṃ kartuṃ manaścakre ambikāyā ramāpatiḥ | uttīrya bhuvanāttasmātsamāhūya maheśvaram

ब्रह्माणं वरुणं शक्रं कुबेरं पावकं यमम् ।वसिष्ठं कश्यपं दक्षं वामदेवं बृहस्पतिम्॥ 31 ॥

brahmāṇaṃ varuṇaṃ śakraṃ kuberaṃ pāvakaṃ yamam | vasiṣṭhaṃ kaśyapaṃ dakṣaṃ vāmadevaṃ bṛhaspatim

सम्भारं कल्पयामास यज्ञार्थं चातिविस्तरम् ।महाविभवसंयुक्तं सात्त्विकञ्च मनोहरम्॥ 32 ॥

sambhāraṃ kalpayāmāsa yajñārthaṃ cātivistaram | mahāvibhavasaṃyuktaṃ sāttvikañca manoharam

मण्डपं विततं तत्र कारयामास शिल्पिभिः ।ऋत्विजो वरयामास सप्तविंशतिसुव्रतान्॥ 33 ॥

maṇḍapaṃ vitataṃ tatra kārayāmāsa śilpibhiḥ | ṛtvijo varayāmāsa saptaviṃśatisuvratān

चितिञ्च कारयामास वेदीश्चैव सुविस्तराः ।प्रजेपुर्ब्राह्मणा मन्त्रान्देव्या बीजसमन्वितान्॥ 34 ॥

citiñca kārayāmāsa vedīścaiva suvistarāḥ | prajepurbrāhmaṇā mantrāndevyā bījasamanvitān

जुहुवुस्ते हविः कामं विधिवत्परिकल्पिते ।कृते तु वितते होमे वागुवाचाशरीरिणी॥ 35 ॥

juhuvuste haviḥ kāmaṃ vidhivatparikalpite | kṛte tu vitate home vāguvācāśarīriṇī

विष्णुं तदा समाभाष्य सुस्वरा मधुराक्षरा ।विष्णो त्वं भव देवानां हरे श्रेष्ठतमः सदा॥ 36 ॥

viṣṇuṃ tadā samābhāṣya susvarā madhurākṣarā | viṣṇo tvaṃ bhava devānāṃ hare śreṣṭhatamaḥ sadā

मान्यश्च पूजनीयश्च समर्थश्च सुरेष्वपि ।सर्वे त्वामर्चयिष्यन्ति ब्रह्माद्याश्च सवासवाः॥ 37 ॥

mānyaśca pūjanīyaśca samarthaśca sureṣvapi | sarve tvāmarcayiṣyanti brahmādyāśca savāsavāḥ

प्रभविष्यन्ति भो भक्त्या मानवा भुवि सर्वतः ।वरदस्त्वं च सर्वेषां भविता मानवेषु वै॥ 38 ॥

prabhaviṣyanti bho bhaktyā mānavā bhuvi sarvataḥ | varadastvaṃ ca sarveṣāṃ bhavitā mānaveṣu vai

कामदः सर्वदेवानां परमः परमेश्वरः ।सर्वयज्ञेषु मुख्यस्त्वं पूज्यः सर्वैश्च याज्ञिकैः॥ 39 ॥

kāmadaḥ sarvadevānāṃ paramaḥ parameśvaraḥ | sarvayajñeṣu mukhyastvaṃ pūjyaḥ sarvaiśca yājñikaiḥ

त्वां जनाः पूजयिष्यन्ति वरदस्त्वं भविष्यसि ।श्रयिष्यन्ति च देवास्त्वां दानवैरतिपीडिताः॥ 40 ॥

tvāṃ janāḥ pūjayiṣyanti varadastvaṃ bhaviṣyasi | śrayiṣyanti ca devāstvāṃ dānavairatipīḍitāḥ

शरणस्त्वञ्च सर्वेषां भविता पुरुषोत्तम ।पुराणेषु च सर्वेषु वेदेषु विततेषु च॥ 41 ॥

śaraṇastvañca sarveṣāṃ bhavitā puruṣottama | purāṇeṣu ca sarveṣu vedeṣu vitateṣu ca

त्वं वै पूज्यतमः कामं कीर्तिस्तव भविष्यति ।यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भूतले॥ 42 ॥

tvaṃ vai pūjyatamaḥ kāmaṃ kīrtistava bhaviṣyati | yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhūtale

तदांशेनावतीर्याशु कर्तव्यं धर्मरक्षणम् ।अवताराः सुविख्याताः पृथिव्यां तव भागशः॥ 43 ॥

tadāṃśenāvatīryāśu kartavyaṃ dharmarakṣaṇam | avatārāḥ suvikhyātāḥ pṛthivyāṃ tava bhāgaśaḥ

भविष्यन्ति धरायां वै माननीया महात्मनाम् ।अवतारेषु सर्वेषु नानायोनिषु माधव॥ 44 ॥

bhaviṣyanti dharāyāṃ vai mānanīyā mahātmanām | avatāreṣu sarveṣu nānāyoniṣu mādhava

विख्यातः सर्वलोकेषु भविता मधुसूदन ।अवतारेषु सर्वेषु शक्तिस्ते सहचारिणी॥ 45 ॥

vikhyātaḥ sarvalokeṣu bhavitā madhusūdana | avatāreṣu sarveṣu śaktiste sahacāriṇī

भविष्यति ममांशेन सर्वकार्यप्रसाधिनी ।वाराही नारसिंही च नानाभेदैरनेकधा॥ 46 ॥

bhaviṣyati mamāṃśena sarvakāryaprasādhinī | vārāhī nārasiṃhī ca nānābhedairanekadhā

नानायुधाः शुभाकाराः सर्वाभरणमण्डीताः ।ताभिर्युक्तः सदा विष्णो सुरकार्याणि माधव॥ 47 ॥

nānāyudhāḥ śubhākārāḥ sarvābharaṇamaṇḍītāḥ | tābhiryuktaḥ sadā viṣṇo surakāryāṇi mādhava

साधयिष्यसि तत्सर्वं मद्दत्तवरदानतः ।तास्त्वया नावमन्तव्याः सर्वदा गर्वलेशतः॥ 48 ॥

sādhayiṣyasi tatsarvaṃ maddattavaradānataḥ | tāstvayā nāvamantavyāḥ sarvadā garvaleśataḥ

पूजनीयाः प्रयत्नेन माननीयाश्च सर्वथा ।नूनं ता भारते खण्डे शक्तयः सर्वकामदाः॥ 49 ॥

pūjanīyāḥ prayatnena mānanīyāśca sarvathā | nūnaṃ tā bhārate khaṇḍe śaktayaḥ sarvakāmadāḥ

भविष्यन्ति मनुष्याणां पूजिताः प्रतिमासु च ।तासां तव च देवेश कीर्तिः स्यान्दखिलेष्वपि॥ 50 ॥

bhaviṣyanti manuṣyāṇāṃ pūjitāḥ pratimāsu ca | tāsāṃ tava ca deveśa kīrtiḥ syāndakhileṣvapi

द्वीपेषु सप्तस्वपि च विख्याता भुवि मण्डले ।ताश्च त्वां वै महाभाग मानवा भुवि मण्डले॥ 51 ॥

dvīpeṣu saptasvapi ca vikhyātā bhuvi maṇḍale | tāśca tvāṃ vai mahābhāga mānavā bhuvi maṇḍale

अर्चयिष्यन्ति वाञ्छार्थं सकामाः सततं हरे ।अर्चासु चोपहारैश्च नानाभावसमन्विताः॥ 52 ॥

arcayiṣyanti vāñchārthaṃ sakāmāḥ satataṃ hare | arcāsu copahāraiśca nānābhāvasamanvitāḥ

पूजयिष्यन्ति वेदोक्तैर्मन्त्रैर्नामजपैस्तथा ।महिमा तव भूर्लोके स्वर्गे च मधुसूदन॥ 53 ॥

pūjayiṣyanti vedoktairmantrairnāmajapaistathā | mahimā tava bhūrloke svarge ca madhusūdana

पूजनाद्देवदेवेश वृद्धिमेष्यति मानवैः ।व्यास उवाच ।इति दत्त्वा वरान्वाणी विरराम खसम्भवा॥ 54 ॥

pūjanāddevadeveśa vṛddhimeṣyati mānavaiḥ | vyāsa uvāca | iti dattvā varānvāṇī virarāma khasambhavā

भगवानपि प्रीतात्मा ह्यभवच्छ्रवणादिव ।समाप्य विधिवद्यज्ञं भगवान्हरिरीश्वरः॥ 55 ॥

bhagavānapi prītātmā hyabhavacchravaṇādiva | samāpya vidhivadyajñaṃ bhagavānharirīśvaraḥ

विसर्जयित्वा तान्देवान्ब्रह्मपुत्रान्मुनीनथ ।जगामानुचरैः सार्धं वैकुण्ठं गरुडध्वजः॥ 56 ॥

visarjayitvā tāndevānbrahmaputrānmunīnatha | jagāmānucaraiḥ sārdhaṃ vaikuṇṭhaṃ garuḍadhvajaḥ

स्वानि स्वानि च धिष्ण्यानि पुनः सर्वे सुरास्ततः ।मुनयो विस्मिता वार्तां कुर्वन्तस्ते परस्परं ।५७॥ ययुः प्रमुदिताः कामं स्वाश्रमान्पावनानथ॥ 58 ॥

svāni svāni ca dhiṣṇyāni punaḥ sarve surāstataḥ | munayo vismitā vārtāṃ kurvantaste parasparaṃ |57|| yayuḥ pramuditāḥ kāmaṃ svāśramānpāvanānatha

श्रुत्वा वाणीं परमविशदां व्योमजां श्रोत्ररम्यां सर्वेषां वै प्रकृतिविषये भक्तिभावश्च जातः ।चक्रुः सर्वे द्विजमुनिगणाः पूजनं भक्तियुक्ता- स्तस्याः कामं निखिलफलदं चागमोक्तं मुनीन्द्राः॥ 59 ॥

śrutvā vāṇīṃ paramaviśadāṃ vyomajāṃ śrotraramyāṃ sarveṣāṃ vai prakṛtiviṣaye bhaktibhāvaśca jātaḥ | cakruḥ sarve dvijamunigaṇāḥ pūjanaṃ bhaktiyuktā- stasyāḥ kāmaṃ nikhilaphaladaṃ cāgamoktaṃ munīndrāḥ