Skandha 3, Adhyāya 8

ब्रह्मोवाच ।सर्गोऽयं कथितस्तात यत्पृष्टोऽहं त्वयाऽधुना ।गुणानां रूपसंस्थां वै शृणुष्वैकाग्रमानसः॥ 1 ॥

brahmovāca | sargo'yaṃ kathitastāta yatpṛṣṭo'haṃ tvayā'dhunā | guṇānāṃ rūpasaṃsthāṃ vai śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ

सत्त्वं प्रीत्यात्मकं ज्ञेयं सुखात्प्रीतिसमुद्भवः ।आर्जवं च तथा सत्यं शौचं श्रद्धा क्षमा धृतिः॥ 2 ॥

sattvaṃ prītyātmakaṃ jñeyaṃ sukhātprītisamudbhavaḥ | ārjavaṃ ca tathā satyaṃ śaucaṃ śraddhā kṣamā dhṛtiḥ

अनुकम्पा तथा लज्जा शान्तिः सन्तोष एव च ।एतैः सत्त्वप्रतीतिश्च जायते निश्चला सदा॥ 3 ॥

anukampā tathā lajjā śāntiḥ santoṣa eva ca | etaiḥ sattvapratītiśca jāyate niścalā sadā

श्वेतवर्णं तथा सत्त्वं धर्मे प्रीतिकरः सदा ।सच्छ्रद्धोत्पादकं नित्यमसच्छ्रद्धानिवारकम्॥ 4 ॥

śvetavarṇaṃ tathā sattvaṃ dharme prītikaraḥ sadā | sacchraddhotpādakaṃ nityamasacchraddhānivārakam

सात्त्विकी राजसी चैव तामसी च तथापरा ।श्रद्धा तु त्रिविधा प्रोक्ता मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः॥ 5 ॥

sāttvikī rājasī caiva tāmasī ca tathāparā | śraddhā tu trividhā proktā munibhistattvadarśibhiḥ

रक्तवर्णं रजः प्रोक्तमप्रीतिकरमद्भुतम् ।अप्रीतिर्दुःखयोगत्वाद्भवत्येव सुनिश्चिता॥ 6 ॥

raktavarṇaṃ rajaḥ proktamaprītikaramadbhutam | aprītirduḥkhayogatvādbhavatyeva suniścitā

प्रद्वेषोऽथ तथा द्रोहो मत्सरः स्तम्भ एव च ।उत्कण्ठा च तथा निद्रा श्रद्धा तत्र च राजसी॥ 7 ॥

pradveṣo'tha tathā droho matsaraḥ stambha eva ca | utkaṇṭhā ca tathā nidrā śraddhā tatra ca rājasī

मानो मदस्तथा गर्वो रजसा किल जायते ।प्रत्येतव्यं रजस्त्वेतैर्लक्षणैश्च विचक्षणैः॥ 8 ॥

māno madastathā garvo rajasā kila jāyate | pratyetavyaṃ rajastvetairlakṣaṇaiśca vicakṣaṇaiḥ

कृष्णवर्णं तमः प्रोक्तं मोहनं च विषादकृत् ।आलस्यं च तथाऽज्ञानं निद्रा दैन्यं भयं तथा॥ 9 ॥

kṛṣṇavarṇaṃ tamaḥ proktaṃ mohanaṃ ca viṣādakṛt | ālasyaṃ ca tathā'jñānaṃ nidrā dainyaṃ bhayaṃ tathā

विवादश्चैव कार्पण्यं कौटिल्यं रोष एव च ।वैषम्यं वातिनास्तिक्यं परदोषानुदर्शनम्॥ 10 ॥

vivādaścaiva kārpaṇyaṃ kauṭilyaṃ roṣa eva ca | vaiṣamyaṃ vātināstikyaṃ paradoṣānudarśanam

प्रत्येतव्यं तमस्त्वेतैर्लक्षणैः सर्वथा बुधैः ।तामस्या श्रद्धया युक्तं परतापोपपादकम्॥ 11 ॥

pratyetavyaṃ tamastvetairlakṣaṇaiḥ sarvathā budhaiḥ | tāmasyā śraddhayā yuktaṃ paratāpopapādakam

सत्त्वं प्रकाशयितव्यं नियन्तव्यं रजः सदा ।संहर्तव्यं तमः कामं जनेन शुभमिच्छता॥ 12 ॥

sattvaṃ prakāśayitavyaṃ niyantavyaṃ rajaḥ sadā | saṃhartavyaṃ tamaḥ kāmaṃ janena śubhamicchatā

अन्योन्याभिभवाच्चैते विरुध्यन्ति परस्परम् ।तथोऽन्योन्याश्रयाः सर्वे न तिष्ठन्ति निराश्रयाः॥ 13 ॥

anyonyābhibhavāccaite virudhyanti parasparam | tatho'nyonyāśrayāḥ sarve na tiṣṭhanti nirāśrayāḥ

सत्त्वं न केवलं क्वापि न रजो न तमस्तथा ।मिलिताश्च सदा सर्वे तेनान्योन्याश्रयाः स्मृताः॥ 14 ॥

sattvaṃ na kevalaṃ kvāpi na rajo na tamastathā | militāśca sadā sarve tenānyonyāśrayāḥ smṛtāḥ

अन्योन्यमिथुनाच्चैव विस्तारं कथयाम्यहम् ।शृणु नारद यज्ज्ञात्वा मुच्यते भवबन्धनात्॥ 15 ॥

anyonyamithunāccaiva vistāraṃ kathayāmyaham | śṛṇu nārada yajjñātvā mucyate bhavabandhanāt

सन्देहोऽत्र न कर्तव्यो ज्ञात्वेत्युक्तं मया वचः ।ज्ञातं तदनुभूतं यत्परिज्ञातं फले सति॥ 16 ॥

sandeho'tra na kartavyo jñātvetyuktaṃ mayā vacaḥ | jñātaṃ tadanubhūtaṃ yatparijñātaṃ phale sati

श्रवणाद्दर्शनाच्चैव सपद्येव महामते ।संस्कारानुभवाच्चैव परिज्ञातं न जायते॥ 17 ॥

śravaṇāddarśanāccaiva sapadyeva mahāmate | saṃskārānubhavāccaiva parijñātaṃ na jāyate

श्रुतं तीर्थं पवित्रञ्च श्रद्धोत्पन्ना च राजसी ।निर्गतस्तत्र तीर्थे वै दृष्टं चैव यथाश्रुतम्॥ 18 ॥

śrutaṃ tīrthaṃ pavitrañca śraddhotpannā ca rājasī | nirgatastatra tīrthe vai dṛṣṭaṃ caiva yathāśrutam

स्नातस्तत्र कृतं कृत्यं दत्तं दानं च राजसम् ।स्थितस्तत्र कियत्कालं रजोगुणसमावृतः॥ 19 ॥

snātastatra kṛtaṃ kṛtyaṃ dattaṃ dānaṃ ca rājasam | sthitastatra kiyatkālaṃ rajoguṇasamāvṛtaḥ

रागद्वेषान्न निर्मुक्तः कामक्रोधसमावृतः ।पुनरेव गृहं प्राप्तो यथापूर्वं तथा स्थितः॥ 20 ॥

rāgadveṣānna nirmuktaḥ kāmakrodhasamāvṛtaḥ | punareva gṛhaṃ prāpto yathāpūrvaṃ tathā sthitaḥ

श्रुतं च नानुभूतं वै तेन तीर्थं मुनीश्वर ।न प्राप्तं च फलं यस्मादश्रुतं विद्धि नारद॥ 21 ॥

śrutaṃ ca nānubhūtaṃ vai tena tīrthaṃ munīśvara | na prāptaṃ ca phalaṃ yasmādaśrutaṃ viddhi nārada

निष्पापत्वं बलं विद्धि तीर्थस्य मुनिसत्तम ।कृषेः फलं यथा लोके निष्पन्नान्नस्य भक्षणम्॥ 22 ॥

niṣpāpatvaṃ balaṃ viddhi tīrthasya munisattama | kṛṣeḥ phalaṃ yathā loke niṣpannānnasya bhakṣaṇam

पापदेहविकारा ये कामक्रोधादयः परे ।लोभो मोहस्तथा तृष्णा द्वेषो रागस्तथा मदः॥ 23 ॥

pāpadehavikārā ye kāmakrodhādayaḥ pare | lobho mohastathā tṛṣṇā dveṣo rāgastathā madaḥ

असूयेर्ष्याक्षमाशान्तिः पापान्येतानि नारद ।न निर्गतानि देहात्तु तावत्पापयुतो नरः॥ 24 ॥

asūyerṣyākṣamāśāntiḥ pāpānyetāni nārada | na nirgatāni dehāttu tāvatpāpayuto naraḥ

कृते तीर्थे यदैतानि देहान्न निर्गतानि चेत् ।निष्फलः श्रम एवैकः कर्षकस्य यथा तथा॥ 25 ॥

kṛte tīrthe yadaitāni dehānna nirgatāni cet | niṣphalaḥ śrama evaikaḥ karṣakasya yathā tathā

श्रमेणापीडितं क्षेत्रं कृष्टा भूमिः सुदुर्घटा ।उप्तं बीजं महार्घं च हिता वृत्तिरुदाहृता॥ 26 ॥

śrameṇāpīḍitaṃ kṣetraṃ kṛṣṭā bhūmiḥ sudurghaṭā | uptaṃ bījaṃ mahārghaṃ ca hitā vṛttirudāhṛtā

अहोरात्रं परिक्लिष्टो रक्षणार्थं फलोत्सुकः ।काले सुप्तस्तु हेमन्ते वने व्याघ्रादिभिर्भृशम्॥ 27 ॥

ahorātraṃ parikliṣṭo rakṣaṇārthaṃ phalotsukaḥ | kāle suptastu hemante vane vyāghrādibhirbhṛśam

भक्षितं शलभैः सर्वं निराशश्च कृतः पुनः ।तद्वत्तीर्थश्रमः पुत्र कष्टदो न फलप्रदः॥ 28 ॥

bhakṣitaṃ śalabhaiḥ sarvaṃ nirāśaśca kṛtaḥ punaḥ | tadvattīrthaśramaḥ putra kaṣṭado na phalapradaḥ

सत्त्वं समुत्कटं जातं प्रवृद्धं शास्त्रदर्शनात् ।वैराग्यं तत्फलं जातं तामसार्थेषु नारद॥ 29 ॥

sattvaṃ samutkaṭaṃ jātaṃ pravṛddhaṃ śāstradarśanāt | vairāgyaṃ tatphalaṃ jātaṃ tāmasārtheṣu nārada

प्रसह्याभिभवत्येव तद्रजस्तमसी उभे ।रजः समुत्कटं जातं प्रवृत्तं लोभयोगतः॥ 30 ॥

prasahyābhibhavatyeva tadrajastamasī ubhe | rajaḥ samutkaṭaṃ jātaṃ pravṛttaṃ lobhayogataḥ

तत्तथाभिभवत्येव तमःसत्त्वे तथा उभे ।तमस्तथोत्कटं भूत्वा प्रवृद्धं मोहयोगतः॥ 31 ॥

tattathābhibhavatyeva tamaḥsattve tathā ubhe | tamastathotkaṭaṃ bhūtvā pravṛddhaṃ mohayogataḥ

तत्सत्त्वरजसी चोभे सङ्गम्याभिभवत्यपि ।विस्तरं कथयाम्यद्य यथाभिभवतीति वै॥ 32 ॥

tatsattvarajasī cobhe saṅgamyābhibhavatyapi | vistaraṃ kathayāmyadya yathābhibhavatīti vai

यदा सत्त्वं प्रवृद्धं वै मतिर्धर्मे स्थिता तदा ।न चिन्तयति बाह्यार्थं रजस्तमःसमुद्भवम्॥ 33 ॥

yadā sattvaṃ pravṛddhaṃ vai matirdharme sthitā tadā | na cintayati bāhyārthaṃ rajastamaḥsamudbhavam

अर्थं सत्त्वसमुद्भूतं गृह्णाति च न चान्यथा ।अनायासकृतं चार्थं धर्मं यज्ञं च वाञ्छति॥ 34 ॥

arthaṃ sattvasamudbhūtaṃ gṛhṇāti ca na cānyathā | anāyāsakṛtaṃ cārthaṃ dharmaṃ yajñaṃ ca vāñchati

सात्त्विकेष्वेव भोगेषु कामं वै कुरुते तदा ।राजसेषु न मोक्षार्थं तामसेषु पुनः कुतः॥ 35 ॥

sāttvikeṣveva bhogeṣu kāmaṃ vai kurute tadā | rājaseṣu na mokṣārthaṃ tāmaseṣu punaḥ kutaḥ

एवं जित्वा रजः पूर्वं ततश्च तमसो जयः ।सत्त्वं च केवलं पुत्र तदा भवति निर्मलम्॥ 36 ॥

evaṃ jitvā rajaḥ pūrvaṃ tataśca tamaso jayaḥ | sattvaṃ ca kevalaṃ putra tadā bhavati nirmalam

यदा रजः प्रवृद्धं वै त्यक्त्वा धर्मान् सनातनान् ।अन्यथाकुरुते धर्माच्छ्रद्धां प्राप्य तु राजसीम्॥ 37 ॥

yadā rajaḥ pravṛddhaṃ vai tyaktvā dharmān sanātanān | anyathākurute dharmācchraddhāṃ prāpya tu rājasīm

राजसादर्थसंवृद्धिस्तथा भोगस्तु राजसः ।सत्त्वं विनिर्गतं तेन तमसश्चापि निग्रहः॥ 38 ॥

rājasādarthasaṃvṛddhistathā bhogastu rājasaḥ | sattvaṃ vinirgataṃ tena tamasaścāpi nigrahaḥ

यदा तमो विवृद्धं स्यादुत्कटं सम्बभूव ह ।तदा वेदे न विश्वासो धर्मशास्त्रे तथैव च॥ 39 ॥

yadā tamo vivṛddhaṃ syādutkaṭaṃ sambabhūva ha | tadā vede na viśvāso dharmaśāstre tathaiva ca

श्रद्धां च तामसीं प्राप्य करोति च धनात्ययम् ।द्रोहं सर्वत्र कुरुते न शान्तिमधिगच्छति॥ 40 ॥

śraddhāṃ ca tāmasīṃ prāpya karoti ca dhanātyayam | drohaṃ sarvatra kurute na śāntimadhigacchati

जित्वा सत्त्वं रजश्चैव क्रोधनो दुर्मतिः शठः ।वर्तते कामचारेण भावेषु विततेषु च॥ 41 ॥

jitvā sattvaṃ rajaścaiva krodhano durmatiḥ śaṭhaḥ | vartate kāmacāreṇa bhāveṣu vitateṣu ca

एकं सत्त्वं न भवति रजश्चैकं तमस्तथा ।सहैवाश्रित्य वर्तन्ते गुणा मिथुनधर्मिणः॥ 42 ॥

ekaṃ sattvaṃ na bhavati rajaścaikaṃ tamastathā | sahaivāśritya vartante guṇā mithunadharmiṇaḥ

रजो विना न सत्त्वं स्याद्रजः सत्त्वं विना क्वचित् ।तमो विना न चैवैते वर्तन्ते पुरुषर्षभ॥ 43 ॥

rajo vinā na sattvaṃ syādrajaḥ sattvaṃ vinā kvacit | tamo vinā na caivaite vartante puruṣarṣabha

तमस्ताभ्यां विहीनं तु केवलं न कदाचन ।सर्वे मिथुनधर्माणो गुणाः कार्यान्तरेषु वै॥ 44 ॥

tamastābhyāṃ vihīnaṃ tu kevalaṃ na kadācana | sarve mithunadharmāṇo guṇāḥ kāryāntareṣu vai

अन्योन्यसंश्रिताः सर्वे तिष्ठन्ति न वियोजिताः ।अन्योन्यजनकाश्चैव यतः प्रसवधर्मिणः॥ 45 ॥

anyonyasaṃśritāḥ sarve tiṣṭhanti na viyojitāḥ | anyonyajanakāścaiva yataḥ prasavadharmiṇaḥ

सत्त्वं कदाचिच्च रजस्तमसी जनयत्युत ।कदाचित्तु रजः सत्त्वतमसी जनयत्यपि॥ 46 ॥

sattvaṃ kadācicca rajastamasī janayatyuta | kadācittu rajaḥ sattvatamasī janayatyapi

कदाचित्तु तमः सत्त्वरजसी जनयत्युभे ।जनयन्त्येवमन्योन्यं मृत्पिण्डश्च घटं यथा॥ 47 ॥

kadācittu tamaḥ sattvarajasī janayatyubhe | janayantyevamanyonyaṃ mṛtpiṇḍaśca ghaṭaṃ yathā

बुद्धिस्थास्ते गुणाः कामान्बोधयन्ति परस्परम् ।देवदत्तविष्णुमित्रयज्ञदत्तादयो यथा॥ 48 ॥

buddhisthāste guṇāḥ kāmānbodhayanti parasparam | devadattaviṣṇumitrayajñadattādayo yathā

यथा स्त्रीपुरुषश्चैव मिथुनौ च परस्परम् ।तथा गुणाः समायान्ति युग्मभावं परस्परम्॥ 49 ॥

yathā strīpuruṣaścaiva mithunau ca parasparam | tathā guṇāḥ samāyānti yugmabhāvaṃ parasparam

रजसो मिथुने सत्त्वं सत्त्वस्य मिथुने रजः ।उभे ते सत्त्वरजसी तमसो मिथुने विदुः॥ 50 ॥

rajaso mithune sattvaṃ sattvasya mithune rajaḥ | ubhe te sattvarajasī tamaso mithune viduḥ

नारद उवाच ।इत्येतत्कथितं पित्रा गुणरूपमनुत्तमम् ।श्रुत्वाप्येतत्स एवाहं ततोऽपृच्छं पितामहम्॥ 51 ॥

nārada uvāca | ityetatkathitaṃ pitrā guṇarūpamanuttamam | śrutvāpyetatsa evāhaṃ tato'pṛcchaṃ pitāmaham