Skandha 2, Adhyāya 12

सूत उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य व्यासः सत्यवतीसुतः ।उवाच वचनं तत्र सभायां नृपतिं च तम्॥ 1 ॥

sūta uvāca | tacchrutvā vacanaṃ tasya vyāsaḥ satyavatīsutaḥ | uvāca vacanaṃ tatra sabhāyāṃ nṛpatiṃ ca tam

व्यास उवाच ।शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि पुराणं गुह्यमद्भुतम् ।पुण्यं भागवतं नाम नानाख्यानयुतं शिवम्॥ 2 ॥

vyāsa uvāca | śṛṇu rājan pravakṣyāmi purāṇaṃ guhyamadbhutam | puṇyaṃ bhāgavataṃ nāma nānākhyānayutaṃ śivam

अध्यापितं मया पूर्वं शुकायात्मसुताय वै ।श्रावयामि नृप त्वां हि रहस्यं परमं मम॥ 3 ॥

adhyāpitaṃ mayā pūrvaṃ śukāyātmasutāya vai | śrāvayāmi nṛpa tvāṃ hi rahasyaṃ paramaṃ mama

धर्मार्थकाममोक्षाणां कारणं श्रवणात्किल ।शुभद सुखदं नित्यं सर्वागमसमुद्धृतम्॥ 4 ॥

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ kāraṇaṃ śravaṇātkila | śubhada sukhadaṃ nityaṃ sarvāgamasamuddhṛtam

जनमेजय उवाच ।आस्तीकोऽयं सुतः कस्य विघ्नार्थं कथमागतः ।प्रयोजनं किमत्रास्य सर्पाणां रक्षणे प्रभो॥ 5 ॥

janamejaya uvāca | āstīko'yaṃ sutaḥ kasya vighnārthaṃ kathamāgataḥ | prayojanaṃ kimatrāsya sarpāṇāṃ rakṣaṇe prabho

कथयैतन्महाभाग विस्तरेण कथानकम् ।पुराणं च तथा सर्वं विस्तराद्वद सुव्रत॥ 6 ॥

kathayaitanmahābhāga vistareṇa kathānakam | purāṇaṃ ca tathā sarvaṃ vistarādvada suvrata

व्यास उवाच ।जरत्कारुर्मुनिः शान्तो न चकार गृहाश्रमम् ।तेन दृष्टा वने गर्ते लम्बमाना स्वपूर्वजाः॥ 7 ॥

vyāsa uvāca | jaratkārurmuniḥ śānto na cakāra gṛhāśramam | tena dṛṣṭā vane garte lambamānā svapūrvajāḥ

ततस्तमाहुः कुरु पुत्र दारा- न्यथा च नः स्यात्परमा हि तृप्तिः ।स्वर्गे व्रजामः खलु दुःखमुक्ता वयं सदाचारयुते सुते वै॥ 8 ॥

tatastamāhuḥ kuru putra dārā- nyathā ca naḥ syātparamā hi tṛptiḥ | svarge vrajāmaḥ khalu duḥkhamuktā vayaṃ sadācārayute sute vai

स तानुवाचाथ लभे समाना- मयाचितां चातिवशानुगां च ।तदा गृहारम्भमहं करोमि ब्रवीमि तथ्यं मम पूर्वजा वै॥ 9 ॥

sa tānuvācātha labhe samānā- mayācitāṃ cātivaśānugāṃ ca | tadā gṛhārambhamahaṃ karomi bravīmi tathyaṃ mama pūrvajā vai

इत्युक्त्वा ताञ्जरत्कारुर्गतस्तीर्थान्प्रति द्विजः ।तदैव पन्नगाः शप्ता मात्राग्नौ निपतन्त्विति॥ 10 ॥

ityuktvā tāñjaratkārurgatastīrthānprati dvijaḥ | tadaiva pannagāḥ śaptā mātrāgnau nipatantviti

कश्यपस्य मुनेः पत्न्यौ कद्रूश्च विनता तथा ।दृष्ट्वादित्यरथे चाश्वमूचतुश्च परस्परम्॥ 11 ॥

kaśyapasya muneḥ patnyau kadrūśca vinatā tathā | dṛṣṭvādityarathe cāśvamūcatuśca parasparam

तं दृष्ट्वा च तदा कद्रूर्विनतामिदमब्रवीत् ।किंवर्णोऽयं हयो भद्रे सत्यं प्रब्रूहि माचिरम्॥ 12 ॥

taṃ dṛṣṭvā ca tadā kadrūrvinatāmidamabravīt | kiṃvarṇo'yaṃ hayo bhadre satyaṃ prabrūhi māciram

विनतोवाच ।श्वेत एवाश्वराजोऽयं किं वा त्वं मन्यसे शुभे ।ब्रूहि वर्णं त्वमप्यस्य ततस्तु विपणावहे॥ 13 ॥

vinatovāca | śveta evāśvarājo'yaṃ kiṃ vā tvaṃ manyase śubhe | brūhi varṇaṃ tvamapyasya tatastu vipaṇāvahe

कद्रुरुवाच ।कृष्णवर्णमहं मन्ये हयमेनं शुचिस्मिते ।एहि सार्धं मया दिव्यं दासीभावाय भामिनि॥ 14 ॥

kadruruvāca | kṛṣṇavarṇamahaṃ manye hayamenaṃ śucismite | ehi sārdhaṃ mayā divyaṃ dāsībhāvāya bhāmini

सूत उवाच ।कद्रूश्च स्वसुतानाह सर्वान्सर्पान्वशे स्थितान् ।बालाञ्छ्यामान्प्रकुर्वन्तु यावतोऽश्वशरीरके॥ 15 ॥

sūta uvāca | kadrūśca svasutānāha sarvānsarpānvaśe sthitān | bālāñchyāmānprakurvantu yāvato'śvaśarīrake

नेति केचन तत्राहुस्तानथासौ शशाप ह ।जनमेजयस्य यज्ञे वै गमिष्यथ हुताशनम्॥ 16 ॥

neti kecana tatrāhustānathāsau śaśāpa ha | janamejayasya yajñe vai gamiṣyatha hutāśanam

अन्ये चक्रुर्हयं सर्पाः कर्बुरं वर्णभोगकैः ।वेष्टयित्वास्य पुच्छं तु मातुः प्रियचिकीर्षया॥ 17 ॥

anye cakrurhayaṃ sarpāḥ karburaṃ varṇabhogakaiḥ | veṣṭayitvāsya pucchaṃ tu mātuḥ priyacikīrṣayā

भगिन्यौ च सुसंयुक्ते गत्वा ददृशतुर्हयम् ।कर्बुरं तं हयं दृष्ट्वा विनता चातिदुःखिता॥ 18 ॥

bhaginyau ca susaṃyukte gatvā dadṛśaturhayam | karburaṃ taṃ hayaṃ dṛṣṭvā vinatā cātiduḥkhitā

तदाजगाम गरुडः सुतस्तस्या महाबलः ।स दृष्ट्वा मातरं दीनामपृच्छत्पन्नगाशनः॥ 19 ॥

tadājagāma garuḍaḥ sutastasyā mahābalaḥ | sa dṛṣṭvā mātaraṃ dīnāmapṛcchatpannagāśanaḥ

मातः कथं सुदीनासि रुदितेव विभासि मे ।जीवमाने मयि सुते तथान्ये रविसारथौ॥ 20 ॥

mātaḥ kathaṃ sudīnāsi ruditeva vibhāsi me | jīvamāne mayi sute tathānye ravisārathau

दुःखितासि ततो वां धिग्जीवितं चारुलोचने ।किं जातेन सुतेनाथ यदि माता सुदुःखिता॥ 21 ॥

duḥkhitāsi tato vāṃ dhigjīvitaṃ cārulocane | kiṃ jātena sutenātha yadi mātā suduḥkhitā

शंस मे कारणं मातः करोमि विगतज्वराम् ।विनतोवाच ।सपत्न्या दास्यहं पुत्र किं ब्रवीमि वृथा क्षता॥ 22 ॥

śaṃsa me kāraṇaṃ mātaḥ karomi vigatajvarām | vinatovāca | sapatnyā dāsyahaṃ putra kiṃ bravīmi vṛthā kṣatā

वह मां सा ब्रवीत्यद्य तेनास्मि दुःखिता सुत ।गरुड उवाच ।वहिष्येऽहं तत्र किल यत्र सा गन्तुमुत्सुका॥ 23 ॥

vaha māṃ sā bravītyadya tenāsmi duḥkhitā suta | garuḍa uvāca | vahiṣye'haṃ tatra kila yatra sā gantumutsukā

मा शोकं कुरु कल्याणि निश्चिन्तां त्वां करोम्यहम् ।व्यास उवाच ।इत्युक्ता सा गता पार्श्वं कद्रोश्च विनता तदा॥ 24 ॥

mā śokaṃ kuru kalyāṇi niścintāṃ tvāṃ karomyaham | vyāsa uvāca | ityuktā sā gatā pārśvaṃ kadrośca vinatā tadā

दासीभावमपाकर्तुं गरुडोऽपि महाबलः ।उवाह तां सपुत्रां वै सिन्धोः पारं जगाम ह॥ 25 ॥

dāsībhāvamapākartuṃ garuḍo'pi mahābalaḥ | uvāha tāṃ saputrāṃ vai sindhoḥ pāraṃ jagāma ha

गत्वा तां गरुडः प्राह ब्रूहि मातर्नमोऽस्तु ते ।कथं मुच्येत मे माता दासीभावादसंशयम्॥ 26 ॥

gatvā tāṃ garuḍaḥ prāha brūhi mātarnamo'stu te | kathaṃ mucyeta me mātā dāsībhāvādasaṃśayam

कद्रूरुवाच ।अमृतं देवलोकात्त्वं बलादानीय मे सुतान् ।समर्पय सुताद्याशु मातरं मोचयाबलाम्॥ 27 ॥

kadrūruvāca | amṛtaṃ devalokāttvaṃ balādānīya me sutān | samarpaya sutādyāśu mātaraṃ mocayābalām

व्यास उवाच ।इत्युक्तः प्रययौ शीघ्रमिन्द्रलोकं महाबलः ।कृत्वा युद्धं जहाराशु सुधाकुम्भं खगोत्तमः॥ 28 ॥

vyāsa uvāca | ityuktaḥ prayayau śīghramindralokaṃ mahābalaḥ | kṛtvā yuddhaṃ jahārāśu sudhākumbhaṃ khagottamaḥ

समानीयामृतं मात्रे वैनतेयः समर्पयत् ।मोचिता विनता तेन दासीभावादसंशयम्॥ 29 ॥

samānīyāmṛtaṃ mātre vainateyaḥ samarpayat | mocitā vinatā tena dāsībhāvādasaṃśayam

अमृतं सञ्जहारेन्द्रः स्नातुं सर्पा यदा गताः ।दासीभावाद्विनिर्मुक्ता विनता विपतेर्बलात्॥ 30 ॥

amṛtaṃ sañjahārendraḥ snātuṃ sarpā yadā gatāḥ | dāsībhāvādvinirmuktā vinatā vipaterbalāt

तत्रास्तीर्णाः कुशास्तैस्तु लीढाः पन्नगनामकैः ।द्विजिह्वास्ते सुसम्पन्नाः कुशाग्रस्पर्शमात्रतः॥ 31 ॥

tatrāstīrṇāḥ kuśāstaistu līḍhāḥ pannaganāmakaiḥ | dvijihvāste susampannāḥ kuśāgrasparśamātrataḥ

मात्रा शप्ताश्च ये नागा वासुकिप्रमुखाः शुचा ।ब्रह्माणं शरणं गत्वा ते होचुः शापजं भयम्॥ 32 ॥

mātrā śaptāśca ye nāgā vāsukipramukhāḥ śucā | brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatvā te hocuḥ śāpajaṃ bhayam

तानाह भगवान्ब्रह्मा जरत्कारुर्महामुनिः ।वासुकेर्भगिनीं तस्मै अर्पयध्वं सनामिकाम्॥ 33 ॥

tānāha bhagavānbrahmā jaratkārurmahāmuniḥ | vāsukerbhaginīṃ tasmai arpayadhvaṃ sanāmikām

तस्यां यो जायते पुत्रः स वस्त्राता भविष्यति ।आस्तीक इति नामासौ भविता नात्र संशयः॥ 34 ॥

tasyāṃ yo jāyate putraḥ sa vastrātā bhaviṣyati | āstīka iti nāmāsau bhavitā nātra saṃśayaḥ

वासुकिस्तु तदाकर्ण्य वचनं ब्रह्मणः शिवम् ।वनं गत्वा सुतां तस्मै ददौ विनयपूर्वकम्॥ 35 ॥

vāsukistu tadākarṇya vacanaṃ brahmaṇaḥ śivam | vanaṃ gatvā sutāṃ tasmai dadau vinayapūrvakam

सनामां तां मुनिर्ज्ञात्वा जरत्कारुरुवाच तम् ।अप्रियं मे यदा कुर्यात्तदा तां सन्त्यजाम्यहम्॥ 36 ॥

sanāmāṃ tāṃ munirjñātvā jaratkāruruvāca tam | apriyaṃ me yadā kuryāttadā tāṃ santyajāmyaham

वाग्बन्धं तादृशं कृत्वा मुनिर्जग्राह तां स्वयम् ।दत्त्वा च वासुकिः कामं भवनं स्वं जगाम ह॥ 37 ॥

vāgbandhaṃ tādṛśaṃ kṛtvā munirjagrāha tāṃ svayam | dattvā ca vāsukiḥ kāmaṃ bhavanaṃ svaṃ jagāma ha

कृत्वा पर्णकुटीं शुभ्रां जरत्कारुर्महावने ।तया सह सुखं प्राप रममाणः परन्तप॥ 38 ॥

kṛtvā parṇakuṭīṃ śubhrāṃ jaratkārurmahāvane | tayā saha sukhaṃ prāpa ramamāṇaḥ parantapa

एकदा भोजनं कृत्वा सुप्तोऽसौ मुनिसत्तमः ।भगिनी वासुकेस्तत्र संस्थिता वरवर्णिनी॥ 39 ॥

ekadā bhojanaṃ kṛtvā supto'sau munisattamaḥ | bhaginī vāsukestatra saṃsthitā varavarṇinī

न सम्बोधयितव्योऽहं त्वया कान्ते कथञ्चन ।इत्युक्त्वा तु गतो निद्रां मुनिस्तां सुदतीं तदा॥ 40 ॥

na sambodhayitavyo'haṃ tvayā kānte kathañcana | ityuktvā tu gato nidrāṃ munistāṃ sudatīṃ tadā

रविरस्तगिरिं प्राप्तः सन्ध्याकाल उपस्थिते ।किं करोमि न मे शान्तिस्त्यजेन्मां बोधितः पुनः॥ 41 ॥

ravirastagiriṃ prāptaḥ sandhyākāla upasthite | kiṃ karomi na me śāntistyajenmāṃ bodhitaḥ punaḥ

धर्मलोपभयाद्भीता जरत्कारुरचिन्तयत् ।नोचेत्प्रबोथयाम्येनं सन्ध्याकालो वृथा व्रजेत्॥ 42 ॥

dharmalopabhayādbhītā jaratkāruracintayat | nocetprabothayāmyenaṃ sandhyākālo vṛthā vrajet

धर्मनाशाद्वरं त्यागस्तथापि मरणं ध्रुवम् ।धर्महानिर्नराणां हि नरकाय भवेत्पुनः॥ 43 ॥

dharmanāśādvaraṃ tyāgastathāpi maraṇaṃ dhruvam | dharmahānirnarāṇāṃ hi narakāya bhavetpunaḥ

इति सञ्चिन्त्य सा बाला तं मुनिं प्रत्यबोधयत् ।सन्ध्याकालोऽपि सञ्जात उत्तिष्ठोत्तिष्ठसुव्रत॥ 44 ॥

iti sañcintya sā bālā taṃ muniṃ pratyabodhayat | sandhyākālo'pi sañjāta uttiṣṭhottiṣṭhasuvrata

उत्थितोऽसौ मुनिः कोपात्तामुवाच व्रजाम्यहम् ।त्वं तु भ्रातृगृहं याहि निद्राविच्छेदकारिणी॥ 45 ॥

utthito'sau muniḥ kopāttāmuvāca vrajāmyaham | tvaṃ tu bhrātṛgṛhaṃ yāhi nidrāvicchedakāriṇī

वेपमानाब्रवीद्वाक्यमित्युक्ता मुनिना तदा ।भ्रात्रा दत्ता यदर्थं तत्कथं स्यादमितप्रभ॥ 46 ॥

vepamānābravīdvākyamityuktā muninā tadā | bhrātrā dattā yadarthaṃ tatkathaṃ syādamitaprabha

मुनिः प्राह जरत्कारुं तदस्तीति निराकुलः ।गता सा मुनिना त्यक्ता वासुकेः सदनं तदा॥ 47 ॥

muniḥ prāha jaratkāruṃ tadastīti nirākulaḥ | gatā sā muninā tyaktā vāsukeḥ sadanaṃ tadā

पृष्टा भ्रात्राब्रवीद्वाक्यं यथोक्तं पतिना तदा ।अस्तीत्युक्त्वा च हित्वा मां गतोऽसौ मुनिसत्तमः॥ 48 ॥

pṛṣṭā bhrātrābravīdvākyaṃ yathoktaṃ patinā tadā | astītyuktvā ca hitvā māṃ gato'sau munisattamaḥ

वासुकिस्तु तदाकर्ण्य सत्यावाङ्मुनिरित्युत ।विश्वासं च परं कृत्वा भगिनीं तां समाश्रयत्॥ 49 ॥

vāsukistu tadākarṇya satyāvāṅmunirityuta | viśvāsaṃ ca paraṃ kṛtvā bhaginīṃ tāṃ samāśrayat

ततः कालेन कियता जातोऽसौ मुनिबालकः ।आस्तीक इति नामासौ विख्यातः कुरुसत्तम॥ 50 ॥

tataḥ kālena kiyatā jāto'sau munibālakaḥ | āstīka iti nāmāsau vikhyātaḥ kurusattama

तेनायं रक्षितो यज्ञस्तव पार्थिवसत्तम ।मातृपक्षस्य रक्षार्थं मुनिना भावितात्मना॥ 51 ॥

tenāyaṃ rakṣito yajñastava pārthivasattama | mātṛpakṣasya rakṣārthaṃ muninā bhāvitātmanā

भव्यं कृतं महाराज मानितोऽयं त्वया मुनिः ।यायावरकुलोत्पनो वासुकेर्भगिनीसुतः॥ 52 ॥

bhavyaṃ kṛtaṃ mahārāja mānito'yaṃ tvayā muniḥ | yāyāvarakulotpano vāsukerbhaginīsutaḥ

स्वस्ति तेऽस्तु महाबाहो भारतं सकलं श्रुतम् ।दानानि बहु दत्तानि पूजिता मुनयस्तथा॥ 53 ॥

svasti te'stu mahābāho bhārataṃ sakalaṃ śrutam | dānāni bahu dattāni pūjitā munayastathā

कृतेन सुकृतेनापि न पिता स्वर्गतिं गतः ।पावितं न कुलं कृत्स्नं त्वया भूपतिसत्तम॥ 54 ॥

kṛtena sukṛtenāpi na pitā svargatiṃ gataḥ | pāvitaṃ na kulaṃ kṛtsnaṃ tvayā bhūpatisattama

देव्याश्चायतनं भूप विस्तीर्णं कुरु भक्तितः ।येन वै सकला सिद्धिस्तव स्याज्जनमेजय॥ 55 ॥

devyāścāyatanaṃ bhūpa vistīrṇaṃ kuru bhaktitaḥ | yena vai sakalā siddhistava syājjanamejaya

पूजिता परया भक्त्या शिवा सकलदा सदा ।कुलवृद्धिं करोत्येव राज्यं च सुस्थिरं सदा॥ 56 ॥

pūjitā parayā bhaktyā śivā sakaladā sadā | kulavṛddhiṃ karotyeva rājyaṃ ca susthiraṃ sadā

देवीमखं विधानेन कृत्वा पार्थिवसत्तम ।श्रीमद्भागवतं नाम पुराणं परमं शृणु॥ 57 ॥

devīmakhaṃ vidhānena kṛtvā pārthivasattama | śrīmadbhāgavataṃ nāma purāṇaṃ paramaṃ śṛṇu

त्वामहं श्रावयिष्यामि कथां परमपावनीम् ।संसारतारिणीं दिव्यां नानारससमाहृताम्॥ 58 ॥

tvāmahaṃ śrāvayiṣyāmi kathāṃ paramapāvanīm | saṃsāratāriṇīṃ divyāṃ nānārasasamāhṛtām

न श्रोतव्यं परं चास्मात्पुराणाद्विद्यते भुवि ।नाराध्यं विद्यते राजन्देवीपादाम्बुजादृते॥ 59 ॥

na śrotavyaṃ paraṃ cāsmātpurāṇādvidyate bhuvi | nārādhyaṃ vidyate rājandevīpādāmbujādṛte

ते सभाग्याः कृतप्रज्ञा धन्यास्ते नृपसत्तम ।येषां चित्ते सदा देवी वसति प्रेमसङ्कुले॥ 60 ॥

te sabhāgyāḥ kṛtaprajñā dhanyāste nṛpasattama | yeṣāṃ citte sadā devī vasati premasaṅkule

सुदुःखितास्ते दृश्यन्ते भुवि भारत भारते ।नाराधिता महामाया यैर्जनैश्च सदाम्बिका॥ 61 ॥

suduḥkhitāste dṛśyante bhuvi bhārata bhārate | nārādhitā mahāmāyā yairjanaiśca sadāmbikā

ब्रह्मादयः सुराः सर्वे यदाराधनतत्पराः ।वर्तन्ते सर्वदा राजंस्तां न सेवेत को जनः॥ 62 ॥

brahmādayaḥ surāḥ sarve yadārādhanatatparāḥ | vartante sarvadā rājaṃstāṃ na seveta ko janaḥ

य इदं शृणुयान्नित्यं सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।भगवत्या समाख्यातं विष्णवे यदनुत्तमम्॥ 63 ॥

ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ sarvānkāmānavāpnuyāt | bhagavatyā samākhyātaṃ viṣṇave yadanuttamam

तेन श्रुतेन ते राजंश्चित्ते शान्तिर्भविष्यति ।पितॄणां चाक्षयः स्वर्गः पुराणश्रवणाद्भवेत्॥ 64 ॥

tena śrutena te rājaṃścitte śāntirbhaviṣyati | pitṝṇāṃ cākṣayaḥ svargaḥ purāṇaśravaṇādbhavet