Skandha 12, Adhyāya 11

व्यास उवाच ।पुष्परागमयादग्रे कुङ्कुमारुणविग्रहः ।पद्मरागमयः सालो मध्ये भूश्चैव तादृशी॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | puṣparāgamayādagre kuṅkumāruṇavigrahaḥ | padmarāgamayaḥ sālo madhye bhūścaiva tādṛśī

दशयोजनवान्दैर्घ्ये गोपुरद्वारसंयुतः ।तन्मणिस्तम्भसंयुक्ता मण्डपाः शतशो नृप॥ 2 ॥

daśayojanavāndairghye gopuradvārasaṃyutaḥ | tanmaṇistambhasaṃyuktā maṇḍapāḥ śataśo nṛpa

मध्ये भुवि समासीनाश्चतुःषष्टिमिताः कलाः ।नानायुधधरा वीरा रत्नभूषणभूषिताः॥ 3 ॥

madhye bhuvi samāsīnāścatuḥṣaṣṭimitāḥ kalāḥ | nānāyudhadharā vīrā ratnabhūṣaṇabhūṣitāḥ

प्रत्येकलोकस्तासां तु तत्तल्लोकस्य नायकाः ।समन्तात्पद्मरागस्य परिवार्य स्थिताः सदा॥ 4 ॥

pratyekalokastāsāṃ tu tattallokasya nāyakāḥ | samantātpadmarāgasya parivārya sthitāḥ sadā

स्वस्वलोकजनैर्जुष्टाः स्वस्ववाहनहेतिभिः ।तासां नामानि वक्ष्यामि शृणु त्वं जनमेजय॥ 5 ॥

svasvalokajanairjuṣṭāḥ svasvavāhanahetibhiḥ | tāsāṃ nāmāni vakṣyāmi śṛṇu tvaṃ janamejaya

पिङ्गलाक्षी विशालाक्षी समृद्धिर्वृद्धिरेव च ।श्रद्धा स्वाहा स्वधाभिख्या माया संज्ञा वसुन्धरा॥ 6 ॥

piṅgalākṣī viśālākṣī samṛddhirvṛddhireva ca | śraddhā svāhā svadhābhikhyā māyā saṃjñā vasundharā

त्रिलोकधात्री सावित्री गायत्री त्रिदशेश्वरी ।सुरूपा बहुरूपा च स्कन्दमाताच्युतप्रिया॥ 7 ॥

trilokadhātrī sāvitrī gāyatrī tridaśeśvarī | surūpā bahurūpā ca skandamātācyutapriyā

विमला चामला तद्वदरुणी पुनरारुणी ।प्रकृतिर्विकृतिः सृष्टिः स्थितिः संहृतिरेव च॥ 8 ॥

vimalā cāmalā tadvadaruṇī punarāruṇī | prakṛtirvikṛtiḥ sṛṣṭiḥ sthitiḥ saṃhṛtireva ca

सन्ध्या माता सती हंसी मर्दिका वज्रिका परा ।देवमाता भगवती देवकी कमलासना॥ 9 ॥

sandhyā mātā satī haṃsī mardikā vajrikā parā | devamātā bhagavatī devakī kamalāsanā

त्रिमुखी सप्तमुख्यन्या सुरासुरविमर्दिनी ।लम्बोष्ठी चोर्ध्वकेशी च बहुशीर्षा वृकोदरी॥ 10 ॥

trimukhī saptamukhyanyā surāsuravimardinī | lamboṣṭhī cordhvakeśī ca bahuśīrṣā vṛkodarī

रथरेखाह्वया पश्चाच्छशिरेखा तथापरा ।गगनवेगा पवनवेगा वेगा चैव ततः परम्॥ 11 ॥

ratharekhāhvayā paścācchaśirekhā tathāparā | gaganavegā pavanavegā vegā caiva tataḥ param

अग्रे भुवनपाला स्यात्तत्पश्चान्मदनातुरा ।अनङ्गानङ्गमथना तथैवानङ्गमेखला॥ 12 ॥

agre bhuvanapālā syāttatpaścānmadanāturā | anaṅgānaṅgamathanā tathaivānaṅgamekhalā

अनङ्गकुसुमा पश्चाद्विश्वरूपा सुरादिका ।क्षयङ्करी भवेच्छक्तिरक्षोभ्या च ततः परम्॥ 13 ॥

anaṅgakusumā paścādviśvarūpā surādikā | kṣayaṅkarī bhavecchaktirakṣobhyā ca tataḥ param

सत्यवादिन्यथ प्रोक्ता बहुरूपा शुचितव्रता ।उदाराख्या च वागीशी चतुःषष्टिमिताः स्मृताः॥ 14 ॥

satyavādinyatha proktā bahurūpā śucitavratā | udārākhyā ca vāgīśī catuḥṣaṣṭimitāḥ smṛtāḥ

ज्वलज्जिह्नाननाः सर्वा वमन्त्यो वह्निमुल्बणम् ।जलं पिबामः सकलं संहरामो विभावसुम्॥ 15 ॥

jvalajjihnānanāḥ sarvā vamantyo vahnimulbaṇam | jalaṃ pibāmaḥ sakalaṃ saṃharāmo vibhāvasum

पवनं स्तम्भयामोऽद्य भक्षयामोऽखिलं जगत् ।इति वाचं सङ्गिरन्ते क्रोधसंरक्तलोचनाः॥ 16 ॥

pavanaṃ stambhayāmo'dya bhakṣayāmo'khilaṃ jagat | iti vācaṃ saṅgirante krodhasaṃraktalocanāḥ

चापबाणधराः सर्वा युद्धायैवोत्सुकाः सदा ।दंष्ट्राकटकटारावैर्बधिरीकृतदिङ्मुखाः॥ 17 ॥

cāpabāṇadharāḥ sarvā yuddhāyaivotsukāḥ sadā | daṃṣṭrākaṭakaṭārāvairbadhirīkṛtadiṅmukhāḥ

पिङ्गोर्ध्वकेश्यः सम्प्रोक्ताश्चापबाणकराः सदा ।शताक्षौहिणिका सेनाप्येकैकस्याः प्रकीर्तिता॥ 18 ॥

piṅgordhvakeśyaḥ samproktāścāpabāṇakarāḥ sadā | śatākṣauhiṇikā senāpyekaikasyāḥ prakīrtitā

एकैकशक्तेः सामर्थ्यं लक्षब्रह्माण्डनाशने ।शताक्षौहिणिका सेना तादृशी नृपसत्तम॥ 19 ॥

ekaikaśakteḥ sāmarthyaṃ lakṣabrahmāṇḍanāśane | śatākṣauhiṇikā senā tādṛśī nṛpasattama

किं न कुर्याज्जगत्यस्मिन्नशक्यं वक्तुमेव तत् ।सर्वापि युद्धसामग्री तस्मिन्साले स्थिता मुने॥ 20 ॥

kiṃ na kuryājjagatyasminnaśakyaṃ vaktumeva tat | sarvāpi yuddhasāmagrī tasminsāle sthitā mune

रथानां गणना नास्ति हयानां करिणां तथा ।शस्त्राणां गणना तद्वद्गणानां गणना तथा॥ 21 ॥

rathānāṃ gaṇanā nāsti hayānāṃ kariṇāṃ tathā | śastrāṇāṃ gaṇanā tadvadgaṇānāṃ gaṇanā tathā

पद्मरागमयादग्रे गोमेदमणिनिर्मितः ।दशयोजनदैर्घ्येण प्राकारो वर्तते महान्॥ 22 ॥

padmarāgamayādagre gomedamaṇinirmitaḥ | daśayojanadairghyeṇa prākāro vartate mahān

भास्वज्जपाप्रसूनाभो मध्यभूस्तस्य तादृशी ।गोमेदकल्पितान्येव तद्वासिसदनानि च॥ 23 ॥

bhāsvajjapāprasūnābho madhyabhūstasya tādṛśī | gomedakalpitānyeva tadvāsisadanāni ca

पक्षिणः स्तम्भवर्याश्च वृक्षा वाप्यः सरांसि च ।गोमेदकल्पिता एव कुङ्कुमारुणविग्रहाः॥ 24 ॥

pakṣiṇaḥ stambhavaryāśca vṛkṣā vāpyaḥ sarāṃsi ca | gomedakalpitā eva kuṅkumāruṇavigrahāḥ

तन्मध्यस्था महादेव्यो द्वात्रिंशच्छक्तयः स्मृताः ।नानाशस्त्रप्रहरणा गोमेदमणिभूषिताः॥ 25 ॥

tanmadhyasthā mahādevyo dvātriṃśacchaktayaḥ smṛtāḥ | nānāśastrapraharaṇā gomedamaṇibhūṣitāḥ

प्रत्येकलोकवासिन्यः परिवार्य समन्ततः ।गोमेदसाले सन्नद्धाः पिशाचवदना नृप॥ 26 ॥

pratyekalokavāsinyaḥ parivārya samantataḥ | gomedasāle sannaddhāḥ piśācavadanā nṛpa

स्वर्लोकवासिभिर्नित्यं पूजिताश्चक्रबाहवः ।क्रोधरक्तेक्षणा भिन्धि पचच्छिन्धि दहेति च॥ 27 ॥

svarlokavāsibhirnityaṃ pūjitāścakrabāhavaḥ | krodharaktekṣaṇā bhindhi pacacchindhi daheti ca

वदन्ति सततं वाचं युद्धोत्सुकहृदन्तराः ।एकैकस्या महाशक्तेर्दशाक्षौहिणिका मता॥ 28 ॥

vadanti satataṃ vācaṃ yuddhotsukahṛdantarāḥ | ekaikasyā mahāśakterdaśākṣauhiṇikā matā

सेना तत्राप्येकशक्तिर्लक्षब्रह्माण्डनाशिनी ।तादृशीनां महासेना वर्णनीया कथं नृप॥ 29 ॥

senā tatrāpyekaśaktirlakṣabrahmāṇḍanāśinī | tādṛśīnāṃ mahāsenā varṇanīyā kathaṃ nṛpa

रथानां नैव गणना वाहनानां तथैव च ।सर्वयुद्धसमारम्भस्तत्र देव्या विराजते॥ 30 ॥

rathānāṃ naiva gaṇanā vāhanānāṃ tathaiva ca | sarvayuddhasamārambhastatra devyā virājate

तासां नामानि वक्ष्यामि पापनाशकराणि च ।विद्याह्रीपुष्टयः प्रज्ञा सिनीवाली कुहूस्तथा॥ 31 ॥

tāsāṃ nāmāni vakṣyāmi pāpanāśakarāṇi ca | vidyāhrīpuṣṭayaḥ prajñā sinīvālī kuhūstathā

रुद्रा वीर्या प्रभा नन्दा पोषिणी ऋद्धिदा शुभा ।कालरात्रिर्महारात्रिर्भद्रकाली कपर्दिनी॥ 32 ॥

rudrā vīryā prabhā nandā poṣiṇī ṛddhidā śubhā | kālarātrirmahārātrirbhadrakālī kapardinī

विकृतिर्दण्डिमुण्डिन्यौ सेन्दुखण्डा शिखण्डिनी ।निशुम्भशुम्भमथिनी महिषासुरमर्दिनी॥ 33 ॥

vikṛtirdaṇḍimuṇḍinyau sendukhaṇḍā śikhaṇḍinī | niśumbhaśumbhamathinī mahiṣāsuramardinī

इन्द्राणी चैव रुद्राणी शङ्करार्धशरीरिणी ।नारी नारायणी चैव त्रिशूलिन्यपि पालिनी॥ 34 ॥

indrāṇī caiva rudrāṇī śaṅkarārdhaśarīriṇī | nārī nārāyaṇī caiva triśūlinyapi pālinī

अम्बिका ह्लादिनी पश्चादित्येवं शक्तयः स्मृताः ।यद्येताः कुपिता देव्यस्तदा ब्रह्माण्डनाशनम्॥ 35 ॥

ambikā hlādinī paścādityevaṃ śaktayaḥ smṛtāḥ | yadyetāḥ kupitā devyastadā brahmāṇḍanāśanam

पराजयो न चैतासां कदाचित्क्वचिदस्ति हि ।गोमेदकमयादग्रे सद्वज्रमणिनिर्मितः॥ 36 ॥

parājayo na caitāsāṃ kadācitkvacidasti hi | gomedakamayādagre sadvajramaṇinirmitaḥ

दशयोजनतुङ्गोऽसौ गोपुरद्वारसंयुतः ।कपाटशृङ्खलाबद्धो नववृक्षसमुज्ज्वलः॥ 37 ॥

daśayojanatuṅgo'sau gopuradvārasaṃyutaḥ | kapāṭaśṛṅkhalābaddho navavṛkṣasamujjvalaḥ

सालस्तन्मध्यभूम्यादि सर्वं हीरमयं स्मृतम् ।गृहाणि वीथयो रथ्या महामार्गाङ्गणानि च॥ 38 ॥

sālastanmadhyabhūmyādi sarvaṃ hīramayaṃ smṛtam | gṛhāṇi vīthayo rathyā mahāmārgāṅgaṇāni ca

वृक्षालवालतरवः सारङ्गा अपि तादृशाः ।दीर्घिकाश्रेणयो वाप्यस्तडागाः कूपसंयुताः॥ 39 ॥

vṛkṣālavālataravaḥ sāraṅgā api tādṛśāḥ | dīrghikāśreṇayo vāpyastaḍāgāḥ kūpasaṃyutāḥ

तत्र श्रीभुवनेश्वर्या वसन्ति परिचारिकाः ।एकैका लक्षदासीभिः सेविता मदगर्विताः॥ 40 ॥

tatra śrībhuvaneśvaryā vasanti paricārikāḥ | ekaikā lakṣadāsībhiḥ sevitā madagarvitāḥ

तालवृन्तधराः काश्चिच्चषकाढ्यकराम्बुजाः ।काश्चित्ताम्बूलपात्राणि धारयन्त्योऽतिगर्विताः॥ 41 ॥

tālavṛntadharāḥ kāściccaṣakāḍhyakarāmbujāḥ | kāścittāmbūlapātrāṇi dhārayantyo'tigarvitāḥ

काश्चित्तच्छत्रधारिण्यश्चामराणां विधारिकाः ।नानावस्त्रधराः काश्चित्काश्चित्पुष्पकराम्बुजाः॥ 42 ॥

kāścittacchatradhāriṇyaścāmarāṇāṃ vidhārikāḥ | nānāvastradharāḥ kāścitkāścitpuṣpakarāmbujāḥ

नानादर्शकराः काश्चित्काश्चित्कुङ्कुमलेपनम् ।धारयन्त्यः कज्जलं च सिन्दूरचषकं पराः॥ 43 ॥

nānādarśakarāḥ kāścitkāścitkuṅkumalepanam | dhārayantyaḥ kajjalaṃ ca sindūracaṣakaṃ parāḥ

काश्चिच्चित्रकनिर्मात्र्यः पादसंवाहने रताः ।काश्चित्तु भूषाकारिण्यो नानाभूषाधराः पराः॥ 44 ॥

kāściccitrakanirmātryaḥ pādasaṃvāhane ratāḥ | kāścittu bhūṣākāriṇyo nānābhūṣādharāḥ parāḥ

पुष्पभूषणनिर्मात्र्यः पुष्पशृङ्गारकारिकाः ।नानाविलासचतुरा बह्व्य एवंविधाः पराः॥ 45 ॥

puṣpabhūṣaṇanirmātryaḥ puṣpaśṛṅgārakārikāḥ | nānāvilāsacaturā bahvya evaṃvidhāḥ parāḥ

निबद्धपरिधानीया युवत्यः सकला अपि ।देवीकृपालेशवशात्तुच्छीकृतजगत्त्रयाः॥ 46 ॥

nibaddhaparidhānīyā yuvatyaḥ sakalā api | devīkṛpāleśavaśāttucchīkṛtajagattrayāḥ

एता दूत्यः स्मृता देव्यः शृङ्गारमदगर्विताः ।तासां नामानि वक्ष्यामि शृणु मे नृपसत्तम॥ 47 ॥

etā dūtyaḥ smṛtā devyaḥ śṛṅgāramadagarvitāḥ | tāsāṃ nāmāni vakṣyāmi śṛṇu me nṛpasattama

अनङ्गरूपा प्रथमाप्यनङ्गमदना परा ।तृतीया तु ततः प्रोक्ता सुन्दरी मदनातुरा॥ 48 ॥

anaṅgarūpā prathamāpyanaṅgamadanā parā | tṛtīyā tu tataḥ proktā sundarī madanāturā

ततो भुवनवेगा स्यात्तथा भुवनपालिका ।स्यात्सर्वशिशिरानङ्गवदनानङ्गमेखला॥ 49 ॥

tato bhuvanavegā syāttathā bhuvanapālikā | syātsarvaśiśirānaṅgavadanānaṅgamekhalā

विद्युद्दामसमानाङ्ग्यः क्वणत्काञ्चीगुणान्विताः ।रणन्मञ्जीरचरणा बहिरन्तरितस्ततः॥ 50 ॥

vidyuddāmasamānāṅgyaḥ kvaṇatkāñcīguṇānvitāḥ | raṇanmañjīracaraṇā bahirantaritastataḥ

धावमानास्तु शोभन्ते सर्वा विद्युल्लतोपमाः ।कुशलाः सर्वकार्येषु वेत्रहस्ताः समन्ततः॥ 51 ॥

dhāvamānāstu śobhante sarvā vidyullatopamāḥ | kuśalāḥ sarvakāryeṣu vetrahastāḥ samantataḥ

अष्टदिक्षु तथैतासां प्राकाराद्बहिरेव च ।सदनानि विराजन्ते नानावाहनहेतिभिः॥ 52 ॥

aṣṭadikṣu tathaitāsāṃ prākārādbahireva ca | sadanāni virājante nānāvāhanahetibhiḥ

वज्रसालादग्रभागे सालो वैदूर्यनिर्मितः ।दशयोजनतुङ्गोऽसौ गोपुरद्वारभूषितः॥ 53 ॥

vajrasālādagrabhāge sālo vaidūryanirmitaḥ | daśayojanatuṅgo'sau gopuradvārabhūṣitaḥ

वैदूर्यभूमिः सर्वापि गृहाणि विविधानि च ।वीथ्यो रथ्या महामार्गाः सर्वे वैदूर्यनिर्मिताः॥ 54 ॥

vaidūryabhūmiḥ sarvāpi gṛhāṇi vividhāni ca | vīthyo rathyā mahāmārgāḥ sarve vaidūryanirmitāḥ

वापीकूपतडागाश्च स्रवन्तीनां तटानि च ।बालुका चैव सर्वापि वैदूर्यमणिनिर्मिता॥ 55 ॥

vāpīkūpataḍāgāśca sravantīnāṃ taṭāni ca | bālukā caiva sarvāpi vaidūryamaṇinirmitā

तत्राष्टदिक्षु परितो ब्राह्म्यादीनां च मण्डलम् ।निजैर्गणैः परिवृतं भ्राजते नृपसत्तम॥ 56 ॥

tatrāṣṭadikṣu parito brāhmyādīnāṃ ca maṇḍalam | nijairgaṇaiḥ parivṛtaṃ bhrājate nṛpasattama

प्रतिब्रह्माण्डमातॄणां ताः समष्टय ईरिताः ।ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा॥ 57 ॥

pratibrahmāṇḍamātṝṇāṃ tāḥ samaṣṭaya īritāḥ | brāhmī māheśvarī caiva kaumārī vaiṣṇavī tathā

वाराही च तथेन्द्राणी चामुण्डा सप्त मातरः ।अष्टमी तु महालक्ष्मीर्नाम्ना प्रोक्तास्तु मातरः॥ 58 ॥

vārāhī ca tathendrāṇī cāmuṇḍā sapta mātaraḥ | aṣṭamī tu mahālakṣmīrnāmnā proktāstu mātaraḥ

ब्रह्मरुद्रादिदेवानां समाकारास्तु ताः स्मृताः ।जगत्कल्याणकारिण्यः स्वस्वसेनासमावृताः॥ 59 ॥

brahmarudrādidevānāṃ samākārāstu tāḥ smṛtāḥ | jagatkalyāṇakāriṇyaḥ svasvasenāsamāvṛtāḥ

तत्सालस्य चतुर्द्वार्षु वाहनानि महेशितुः ।सज्जानि नृपते सन्ति सालङ्काराणि नित्यशः॥ 60 ॥

tatsālasya caturdvārṣu vāhanāni maheśituḥ | sajjāni nṛpate santi sālaṅkārāṇi nityaśaḥ

दन्तिनः कोटिशो वाहाः कोटिशः शिबिकास्तथा ।हंसाः सिंहाश्च गरुडा मयूरा वृषभास्तथा॥ 61 ॥

dantinaḥ koṭiśo vāhāḥ koṭiśaḥ śibikāstathā | haṃsāḥ siṃhāśca garuḍā mayūrā vṛṣabhāstathā

तैर्युक्ताः स्यन्दनास्तद्वत्कोटिशो नृपनन्दन ।पार्ष्णिग्राहसमायुक्ता ध्वजैराकाशचुम्बिनः॥ 62 ॥

tairyuktāḥ syandanāstadvatkoṭiśo nṛpanandana | pārṣṇigrāhasamāyuktā dhvajairākāśacumbinaḥ

कोटिशस्तु विमानानि नानाचिह्नान्वितानि च ।नानावादित्रयुक्तानि महाध्वजयुतानि च॥ 63 ॥

koṭiśastu vimānāni nānācihnānvitāni ca | nānāvāditrayuktāni mahādhvajayutāni ca

वैदूर्यमणिसालस्याप्यग्रे सालः परः स्मृतः ।दशयोजनतुङ्गोऽसाविन्द्रनीलाश्मनिर्मितः॥ 64 ॥

vaidūryamaṇisālasyāpyagre sālaḥ paraḥ smṛtaḥ | daśayojanatuṅgo'sāvindranīlāśmanirmitaḥ

तन्मध्यभूस्तथा वीथ्यो महामार्गा गृहाणि च ।वापीकूपतडागाश्च सर्वे तन्मणिनिर्मिताः॥ 65 ॥

tanmadhyabhūstathā vīthyo mahāmārgā gṛhāṇi ca | vāpīkūpataḍāgāśca sarve tanmaṇinirmitāḥ

तत्र पद्मं तु सम्प्रोक्तं बहुयोजनविस्तृतम् ।षोडशारं दीप्यमानं सुदर्शनमिवापरम्॥ 66 ॥

tatra padmaṃ tu samproktaṃ bahuyojanavistṛtam | ṣoḍaśāraṃ dīpyamānaṃ sudarśanamivāparam

तत्र षोडशशक्तीनां स्थानानि विविधानि च ।सर्वोपस्करयुक्तानि समृद्धानि वसन्ति हि॥ 67 ॥

tatra ṣoḍaśaśaktīnāṃ sthānāni vividhāni ca | sarvopaskarayuktāni samṛddhāni vasanti hi

तासां नामानि वक्ष्यामि शृणु मे नृपसत्तम ।कराली विकराली च तथोमा च सरस्वती॥ 68 ॥

tāsāṃ nāmāni vakṣyāmi śṛṇu me nṛpasattama | karālī vikarālī ca tathomā ca sarasvatī

श्रीदुर्गोषा तथा लक्ष्मीः श्रुतिश्चैव स्मृतिर्धृतिः ।श्रद्धा मेधा मतिः कान्तिरार्या षोडश शक्तयः॥ 69 ॥

śrīdurgoṣā tathā lakṣmīḥ śrutiścaiva smṛtirdhṛtiḥ | śraddhā medhā matiḥ kāntirāryā ṣoḍaśa śaktayaḥ

नीलजीमूतसङ्काशाः करवालकराम्बुजाः ।समाः खेटकधारिण्यो युद्धोपक्रान्तमानसाः॥ 70 ॥

nīlajīmūtasaṅkāśāḥ karavālakarāmbujāḥ | samāḥ kheṭakadhāriṇyo yuddhopakrāntamānasāḥ

सेनान्यः सकला एताः श्रीदेव्या जगदीशितुः ।प्रतिब्रह्माण्डसंस्थानां शक्तीनां नायिकाः स्मृताः॥ 71 ॥

senānyaḥ sakalā etāḥ śrīdevyā jagadīśituḥ | pratibrahmāṇḍasaṃsthānāṃ śaktīnāṃ nāyikāḥ smṛtāḥ

ब्रह्माण्डक्षोभकारिण्यो देवीशक्त्युपबृंहिताः ।नानारथसमारूढा नानाशक्तिभिरन्विताः॥ 72 ॥

brahmāṇḍakṣobhakāriṇyo devīśaktyupabṛṃhitāḥ | nānārathasamārūḍhā nānāśaktibhiranvitāḥ

एतत्पराक्रमं वक्तुं सहस्रास्योऽपि न क्षमः ।इन्द्रनीलमहासालादग्रे तु बहुविस्तृतः॥ 73 ॥

etatparākramaṃ vaktuṃ sahasrāsyo'pi na kṣamaḥ | indranīlamahāsālādagre tu bahuvistṛtaḥ

मुक्ताप्राकार उदितो दशयोजनदैर्घ्यवान् ।मध्यभूः पूर्ववत्प्रोक्ता तन्मध्येऽष्टदलाम्बुजम्॥ 74 ॥

muktāprākāra udito daśayojanadairghyavān | madhyabhūḥ pūrvavatproktā tanmadhye'ṣṭadalāmbujam

मुक्तामणिगणाकीर्णं विस्तृतं तु सकेसरम् ।तत्र देवीसमाकारा देव्यायुधधराः सदा॥ 75 ॥

muktāmaṇigaṇākīrṇaṃ vistṛtaṃ tu sakesaram | tatra devīsamākārā devyāyudhadharāḥ sadā

सम्प्रोक्ता अष्टमन्त्रिण्यो जगद्वार्ताप्रबोधिकाः ।देवीसमानभोगास्ता इङ्गितज्ञास्तु पण्डिताः॥ 76 ॥

samproktā aṣṭamantriṇyo jagadvārtāprabodhikāḥ | devīsamānabhogāstā iṅgitajñāstu paṇḍitāḥ

कुशलाः सर्वकार्येषु स्वामिकार्यपरायणाः ।देव्यभिप्रायबोध्यस्ताश्चतुरा अतिसुन्दराः॥ 77 ॥

kuśalāḥ sarvakāryeṣu svāmikāryaparāyaṇāḥ | devyabhiprāyabodhyastāścaturā atisundarāḥ

नानाशक्तिसमायुक्ताः प्रतिब्रह्माण्डवर्तिनाम् ।प्राणिनां ताः समाचारं ज्ञानशक्त्या विदन्ति च॥ 78 ॥

nānāśaktisamāyuktāḥ pratibrahmāṇḍavartinām | prāṇināṃ tāḥ samācāraṃ jñānaśaktyā vidanti ca

तासां नामानि वक्ष्यामि मत्तः शृणु नृपोत्तम ।अनङ्गकुसुमा प्रोक्ताप्यनङ्गकुसुमातुरा॥ 79 ॥

tāsāṃ nāmāni vakṣyāmi mattaḥ śṛṇu nṛpottama | anaṅgakusumā proktāpyanaṅgakusumāturā

अनङ्गमदना तद्वदनङ्गमदनातुरा ।भुवनपाला गगनवेगा चैव ततः परम्॥ 80 ॥

anaṅgamadanā tadvadanaṅgamadanāturā | bhuvanapālā gaganavegā caiva tataḥ param

शशिरेखा च गगनरेखा चैव ततः परम् ।पाशाङ्कुशवराभीतिधरा अरुणविग्रहाः॥ 81 ॥

śaśirekhā ca gaganarekhā caiva tataḥ param | pāśāṅkuśavarābhītidharā aruṇavigrahāḥ

विश्वसम्बन्धिनीं वार्तां बोधयन्ति प्रतिक्षणम् ।मुक्तासालादग्रभागे महामारकतोऽपरः॥ 82 ॥

viśvasambandhinīṃ vārtāṃ bodhayanti pratikṣaṇam | muktāsālādagrabhāge mahāmārakato'paraḥ

सालोत्तमः समुद्दिष्टो दशयोजनदैर्घ्यवान् ।नानासौभाग्यसंयुक्तो नानाभोगसमन्वितः॥ 83 ॥

sālottamaḥ samuddiṣṭo daśayojanadairghyavān | nānāsaubhāgyasaṃyukto nānābhogasamanvitaḥ

मध्यभूस्तादृशी प्रोक्ता सदनानि तथैव च ।षट्कोणमत्र विस्तीर्णं कोणस्था देवताः शृणु॥ 84 ॥

madhyabhūstādṛśī proktā sadanāni tathaiva ca | ṣaṭkoṇamatra vistīrṇaṃ koṇasthā devatāḥ śṛṇu

पूर्वकोणे चतुर्वक्त्रो गायत्रीसहितो विधिः ।कुण्डिकाक्षगुणाभीतिदण्डायुधधरः परः॥ 85 ॥

pūrvakoṇe caturvaktro gāyatrīsahito vidhiḥ | kuṇḍikākṣaguṇābhītidaṇḍāyudhadharaḥ paraḥ

तदायुधधरा देवी गायत्री परदेवता ।वेदाः सर्वे मूर्तिमन्तः शास्त्राणि विविधानि च॥ 86 ॥

tadāyudhadharā devī gāyatrī paradevatā | vedāḥ sarve mūrtimantaḥ śāstrāṇi vividhāni ca

स्मृतयश्च पुराणानि मूर्तिमन्ति वसन्ति हि ।ये ब्रह्मविग्रहाः सन्ति गायत्रीविग्रहाश्च ये॥ 87 ॥

smṛtayaśca purāṇāni mūrtimanti vasanti hi | ye brahmavigrahāḥ santi gāyatrīvigrahāśca ye

व्याहृतीनां विग्रहाश्च ते नित्यं तत्र सन्ति हि ।रक्षःकोणे शङ्खचक्रगदाम्बुजकराम्बुजा॥ 88 ॥

vyāhṛtīnāṃ vigrahāśca te nityaṃ tatra santi hi | rakṣaḥkoṇe śaṅkhacakragadāmbujakarāmbujā

सावित्री वर्तते तत्र महाविष्णुश्च तादृशः ।ये विष्णुविग्रहाः सन्ति मत्स्यकूर्मादयोऽखिलाः॥ 89 ॥

sāvitrī vartate tatra mahāviṣṇuśca tādṛśaḥ | ye viṣṇuvigrahāḥ santi matsyakūrmādayo'khilāḥ

सावित्रीविग्रहा ये च ते सर्वे तत्र सन्ति हि ।वायुकोणे परश्वक्षमालाभयवरान्वितः॥ 90 ॥

sāvitrīvigrahā ye ca te sarve tatra santi hi | vāyukoṇe paraśvakṣamālābhayavarānvitaḥ

महारुद्रो वर्ततेऽत्र सरस्वत्यपि तादृशी ।ये ये तु रुद्रभेदाः स्युर्दक्षिणास्यादयो नृप॥ 91 ॥

mahārudro vartate'tra sarasvatyapi tādṛśī | ye ye tu rudrabhedāḥ syurdakṣiṇāsyādayo nṛpa

गौरीभेदाश्च ये सर्वे ते तत्र निवसन्ति हि ।चतुःषष्ट्यागमा ये च ये चान्येऽप्यागमाः स्मृताः॥ 92 ॥

gaurībhedāśca ye sarve te tatra nivasanti hi | catuḥṣaṣṭyāgamā ye ca ye cānye'pyāgamāḥ smṛtāḥ

ते सर्वे मूर्तिमन्तश्च तत्रैव निवसन्ति हि ।अग्निकोणे रत्नकुम्भं तथा मणिकरण्डकम्॥ 93 ॥

te sarve mūrtimantaśca tatraiva nivasanti hi | agnikoṇe ratnakumbhaṃ tathā maṇikaraṇḍakam

दधानो निजहस्ताभ्यां कुबेरो धनदायकः ।नानावीथीसमायुक्तो महालक्ष्मीसमन्वितः॥ 94 ॥

dadhāno nijahastābhyāṃ kubero dhanadāyakaḥ | nānāvīthīsamāyukto mahālakṣmīsamanvitaḥ

देव्या निधिपतिस्त्वास्ते स्वगुणैः परिवेष्टितः ।वारुणे तु महाकोणे मदनो रतिसंयुतः॥ 95 ॥

devyā nidhipatistvāste svaguṇaiḥ pariveṣṭitaḥ | vāruṇe tu mahākoṇe madano ratisaṃyutaḥ

पाशाङ्कुशधनुर्बाणधरो नित्यं विराजते ।शृङ्गारा मूर्तिमन्तस्तु तत्र सन्निहिताः सदा॥ 96 ॥

pāśāṅkuśadhanurbāṇadharo nityaṃ virājate | śṛṅgārā mūrtimantastu tatra sannihitāḥ sadā

ईशानकोणे विघ्नेशो नित्यं पुष्टिसमन्वितः ।पाशाङ्कुशधरो वीरो विघ्नहर्ता विराजते॥ 97 ॥

īśānakoṇe vighneśo nityaṃ puṣṭisamanvitaḥ | pāśāṅkuśadharo vīro vighnahartā virājate

विभूतयो गणेशस्य या याः सन्ति नृपोत्तम ।ताः सर्वा निवसन्त्यत्र महैश्वर्यसमन्विताः॥ 98 ॥

vibhūtayo gaṇeśasya yā yāḥ santi nṛpottama | tāḥ sarvā nivasantyatra mahaiśvaryasamanvitāḥ

प्रतिब्रह्माण्डसंस्थानां ब्रह्मादीनां समष्टयः ।एते ब्रह्मादयः प्रोक्ताः सेवन्ते जगदीश्वरीम्॥ 99 ॥

pratibrahmāṇḍasaṃsthānāṃ brahmādīnāṃ samaṣṭayaḥ | ete brahmādayaḥ proktāḥ sevante jagadīśvarīm

महामारकतस्याग्रे शतयोजनदैर्घ्यवान् ।प्रवालसालोऽस्त्यपरः कुङ्कुमारुणविग्रहः॥ 100 ॥

mahāmārakatasyāgre śatayojanadairghyavān | pravālasālo'styaparaḥ kuṅkumāruṇavigrahaḥ

मध्यभूस्तादृशी प्रोक्ता सदनानि च पूर्ववत् ।तन्मध्ये पञ्चभूतानां स्वामिन्यः पञ्च सन्ति च॥ 101 ॥

madhyabhūstādṛśī proktā sadanāni ca pūrvavat | tanmadhye pañcabhūtānāṃ svāminyaḥ pañca santi ca

हृल्लेखा गगना रक्ता चतुर्थी तु करालिका ।महोच्छुष्मा पञ्चमी च पञ्चभूतसमप्रभाः॥ 102 ॥

hṛllekhā gaganā raktā caturthī tu karālikā | mahocchuṣmā pañcamī ca pañcabhūtasamaprabhāḥ

पाशाङ्कुशवराभीतिधारिण्योऽमितभूषणाः ।देवीसमानवेषाढ्या नवयौवनगर्विताः॥ 103 ॥

pāśāṅkuśavarābhītidhāriṇyo'mitabhūṣaṇāḥ | devīsamānaveṣāḍhyā navayauvanagarvitāḥ

प्रवालसालादग्रे तु नवरत्नविनिर्मितः ।बहुयोजनविस्तीर्णो महासालोऽस्ति भूमिप॥ 104 ॥

pravālasālādagre tu navaratnavinirmitaḥ | bahuyojanavistīrṇo mahāsālo'sti bhūmipa

तत्र चाम्नायदेवीनां सदनानि बहून्यपि ।नवरत्नमयान्येव तडागाश्च सरांसि च॥ 105 ॥

tatra cāmnāyadevīnāṃ sadanāni bahūnyapi | navaratnamayānyeva taḍāgāśca sarāṃsi ca

श्रीदेव्या येऽवताराः स्युस्ते तत्र निवसन्ति हि ।महाविद्या महाभेदाः सन्ति तत्रैव भूमिप॥ 106 ॥

śrīdevyā ye'vatārāḥ syuste tatra nivasanti hi | mahāvidyā mahābhedāḥ santi tatraiva bhūmipa

निजावरणदेवीभिर्निजभूषणवाहनैः ।सर्वदेव्यो विराजन्ते कोटिसूर्यसमप्रभाः॥ 107 ॥

nijāvaraṇadevībhirnijabhūṣaṇavāhanaiḥ | sarvadevyo virājante koṭisūryasamaprabhāḥ

सप्तकोटिमहामन्त्रदेवताः सन्ति तत्र हि ।नवरत्नमयादग्रे चिन्तामणिगृहं महत्॥ 108 ॥

saptakoṭimahāmantradevatāḥ santi tatra hi | navaratnamayādagre cintāmaṇigṛhaṃ mahat

तत्रत्यं वस्तुमात्रं तु चिन्तामणिविनिर्मितम् ।सूर्योद्गारोपलैस्तद्वच्चन्द्रोद्गारोपलैस्तथा॥ 112 ॥

tatratyaṃ vastumātraṃ tu cintāmaṇivinirmitam | sūryodgāropalaistadvaccandrodgāropalaistathā

विद्युत्प्रभोपलैः स्तम्भाः कल्पितास्तु सहस्रशः ।येषां प्रभाभिरन्तःस्थं वस्तु किञ्चिन्न दृश्यते॥ 110 ॥

vidyutprabhopalaiḥ stambhāḥ kalpitāstu sahasraśaḥ | yeṣāṃ prabhābhirantaḥsthaṃ vastu kiñcinna dṛśyate