Skandha 11, Adhyāya 22

श्रीनारायण उवाच ।अथातः श्रूयतां ब्रह्मन् वैश्वदेवविधानकम् ।पुरश्चर्याप्रसङ्गेन ममापि स्मृतिमागतम्॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | athātaḥ śrūyatāṃ brahman vaiśvadevavidhānakam | puraścaryāprasaṅgena mamāpi smṛtimāgatam

देवयज्ञो ब्रह्मयज्ञो भूतयज्ञस्तथैव च ।पितृयज्ञो मनुष्यस्य यज्ञश्चैव तु पञ्चमः॥ 2 ॥

devayajño brahmayajño bhūtayajñastathaiva ca | pitṛyajño manuṣyasya yajñaścaiva tu pañcamaḥ

पञ्चसूना गृहस्थस्य चुल्ली पेषण्युपस्करः ।कण्डणी चोदकुम्भश्च तेषां पापस्य शान्तये॥ 3 ॥

pañcasūnā gṛhasthasya cullī peṣaṇyupaskaraḥ | kaṇḍaṇī codakumbhaśca teṣāṃ pāpasya śāntaye

न चुल्ल्यां नायसे पात्रे न भूमौ न च खर्परे ।वैश्वदेवं प्रकुर्वीत कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा॥ 4 ॥

na cullyāṃ nāyase pātre na bhūmau na ca kharpare | vaiśvadevaṃ prakurvīta kuṇḍe vā sthaṇḍile'pi vā

न पाणिना न शूर्पेण न च मेध्याजिनादिभिः ।मुखेनोपधमेदग्निं मुखादेव व्यजायत॥ 5 ॥

na pāṇinā na śūrpeṇa na ca medhyājinādibhiḥ | mukhenopadhamedagniṃ mukhādeva vyajāyata

पटकेन भवेद्व्याधिः शूर्पेण धननाशनम् ।पाणिना मृत्युमाप्नोति कर्मसिद्धिर्मुखेन तु॥ 6 ॥

paṭakena bhavedvyādhiḥ śūrpeṇa dhananāśanam | pāṇinā mṛtyumāpnoti karmasiddhirmukhena tu

फलैर्दधिघृतैः कुर्यान्मूलशाकोदकादिभिः ।अलाभे येन केनापि काष्ठमूलतृणादिभिः॥ 7 ॥

phalairdadhighṛtaiḥ kuryānmūlaśākodakādibhiḥ | alābhe yena kenāpi kāṣṭhamūlatṛṇādibhiḥ

जुहुयात्सर्पिषाभ्यक्तं तैलक्षारविवर्जितम् ।दध्यक्तं वा पायसाक्तं तदभावेऽम्भसापि वा॥ 8 ॥

juhuyātsarpiṣābhyaktaṃ tailakṣāravivarjitam | dadhyaktaṃ vā pāyasāktaṃ tadabhāve'mbhasāpi vā

शुष्कैः पर्युषितैः कुष्ठी उच्छिष्टेन द्विषां वशी ।रुक्षैर्द्ररिद्रतां याति क्षारं हुत्वा व्रजत्यधः॥ 9 ॥

śuṣkaiḥ paryuṣitaiḥ kuṣṭhī ucchiṣṭena dviṣāṃ vaśī | rukṣairdraridratāṃ yāti kṣāraṃ hutvā vrajatyadhaḥ

अङ्गारान्भस्ममिश्रांस्तु निर्हृत्योत्तरतोऽनलात् ।जुहुयाद्वैश्वदेवं तु न क्षारादिविमिश्रितम्॥ 10 ॥

aṅgārānbhasmamiśrāṃstu nirhṛtyottarato'nalāt | juhuyādvaiśvadevaṃ tu na kṣārādivimiśritam

अकृत्वा वैश्वदेवं तु यो भुङ्क्ते मूढधीर्द्विजः ।स मूढो नरकं याति कालसूत्रमवाक्शिराः॥ 11 ॥

akṛtvā vaiśvadevaṃ tu yo bhuṅkte mūḍhadhīrdvijaḥ | sa mūḍho narakaṃ yāti kālasūtramavākśirāḥ

शाकं वा यदि वा पत्रं मूलं वा यदि वा फलम् ।सङ्कल्पयेद्यदाहारं तेनाग्नौ जुहुयादपि॥ 12 ॥

śākaṃ vā yadi vā patraṃ mūlaṃ vā yadi vā phalam | saṅkalpayedyadāhāraṃ tenāgnau juhuyādapi

अकृते वैश्वदेवे तु भिक्षौ भिक्षार्थमागते ।उद्धृत्य वैश्वदेवार्थं भिक्षां दत्त्वा विसर्जयेत्॥ 13 ॥

akṛte vaiśvadeve tu bhikṣau bhikṣārthamāgate | uddhṛtya vaiśvadevārthaṃ bhikṣāṃ dattvā visarjayet

वैश्वदेवकृतं दोषं शक्तो भिक्षुर्व्यपोहितुम् ।न तु भिक्षुकृतं दोषं वैश्वदेवो व्यपोहति॥ 14 ॥

vaiśvadevakṛtaṃ doṣaṃ śakto bhikṣurvyapohitum | na tu bhikṣukṛtaṃ doṣaṃ vaiśvadevo vyapohati

यतिश्च ब्रह्मचारी च पक्वान्नस्वामिनावुभौ ।तयोरन्नमदत्त्वा तु भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्॥ 15 ॥

yatiśca brahmacārī ca pakvānnasvāmināvubhau | tayorannamadattvā tu bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

वैश्वदेवानन्तरं च गोग्रासं प्रतिपादयेत् ।तद्विधानं प्रवक्ष्यामि शृणु देवर्षिपूजित॥ 16 ॥

vaiśvadevānantaraṃ ca gogrāsaṃ pratipādayet | tadvidhānaṃ pravakṣyāmi śṛṇu devarṣipūjita

सुरभिर्वैष्णवी माता नित्यं विष्णुपदे स्थिता ।गोग्रासं च मया दत्तं सुरभे प्रतिगृह्यताम्॥ 17 ॥

surabhirvaiṣṇavī mātā nityaṃ viṣṇupade sthitā | gogrāsaṃ ca mayā dattaṃ surabhe pratigṛhyatām

गोभ्यश्च नम इत्येव पूजां कृत्वा गवेऽर्पयेत् ।गोग्रासेन तु गोमाता सुरभिः सम्प्रसीदति॥ 18 ॥

gobhyaśca nama ityeva pūjāṃ kṛtvā gave'rpayet | gogrāsena tu gomātā surabhiḥ samprasīdati

ततो गोदोहनं कालं तिष्ठेच्चैव गृहाङ्गणे ।अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते॥ 19 ॥

tato godohanaṃ kālaṃ tiṣṭheccaiva gṛhāṅgaṇe | atithiryasya bhagnāśo gṛhātpratinivartate

स तस्मै दुष्कृतं दत्त्वा पुण्यमादाय गच्छति ।माता पिता गुरुर्भ्राता प्रजा दासः समाश्रितः॥ 20 ॥

sa tasmai duṣkṛtaṃ dattvā puṇyamādāya gacchati | mātā pitā gururbhrātā prajā dāsaḥ samāśritaḥ

अभ्यागतोऽतिथिश्चाग्निरेते पोष्या उदाहृताः ।एवं ज्ञात्वा तु यो मोहान्न करोति गृहाश्रमम्॥ 21 ॥

abhyāgato'tithiścāgnirete poṣyā udāhṛtāḥ | evaṃ jñātvā tu yo mohānna karoti gṛhāśramam

तस्य नायं तु न परो लोको भवति धर्मतः ।यत्फलं सोमयागेन प्राप्नोति धनवान्द्विजः॥ 22 ॥

tasya nāyaṃ tu na paro loko bhavati dharmataḥ | yatphalaṃ somayāgena prāpnoti dhanavāndvijaḥ

सम्यक् पञ्चमहायज्ञैर्दरिद्रस्तेन चाप्नुयात् ।अथ प्राणाग्निहोत्रं तु वक्ष्यामि मुनिपुङ्गव॥ 23 ॥

samyak pañcamahāyajñairdaridrastena cāpnuyāt | atha prāṇāgnihotraṃ tu vakṣyāmi munipuṅgava

यज्ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुर्जन्ममृत्युजरादिभिः ।परिज्ञानेन मुच्यन्ते नराः पातककिल्बिषैः॥ 24 ॥

yajjñātvā mucyate janturjanmamṛtyujarādibhiḥ | parijñānena mucyante narāḥ pātakakilbiṣaiḥ

विधिना भुज्यते येन मुच्येत स ऋणत्रयात् ।कुलान्युद्धरते विप्रो नरकानेकविंशतिम्॥ 25 ॥

vidhinā bhujyate yena mucyeta sa ṛṇatrayāt | kulānyuddharate vipro narakānekaviṃśatim

सर्वयज्ञफलप्राप्तिः सर्वलोकेषु गच्छति ।हृत्पुण्डरीकमरणिर्मनो मन्धानसंज्ञकम्॥ 26 ॥

sarvayajñaphalaprāptiḥ sarvalokeṣu gacchati | hṛtpuṇḍarīkamaraṇirmano mandhānasaṃjñakam

वायुरज्ज्वा मथेदग्निं चक्षुरध्वर्युरेव च ।तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठैः प्राणस्यैवाहुतिं क्षिपेत्॥ 27 ॥

vāyurajjvā mathedagniṃ cakṣuradhvaryureva ca | tarjanīmadhyamāṅguṣṭhaiḥ prāṇasyaivāhutiṃ kṣipet

मध्यमानामिकाङ्गुष्ठैरपानस्याहुतिं क्षिपेत् ।कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठैर्व्यानस्य तदनन्तरम्॥ 28 ॥

madhyamānāmikāṅguṣṭhairapānasyāhutiṃ kṣipet | kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhairvyānasya tadanantaram

कनिष्ठातर्जन्यङ्गुष्ठैरुदानस्याहुतिं क्षिपेत् ।सर्वाङ्गुलैर्गृहीत्वान्नं समानस्याहुतिं क्षिपेत्॥ 29 ॥

kaniṣṭhātarjanyaṅguṣṭhairudānasyāhutiṃ kṣipet | sarvāṅgulairgṛhītvānnaṃ samānasyāhutiṃ kṣipet

स्वाहान्तान्प्रणवाद्यांश्च नाममन्त्रांश्च वै पठेत् ।मुखे चाहवनीयस्तु हृदये गार्हपत्यकः॥ 30 ॥

svāhāntānpraṇavādyāṃśca nāmamantrāṃśca vai paṭhet | mukhe cāhavanīyastu hṛdaye gārhapatyakaḥ

नाभौ च दक्षिणाग्निः स्यादधः सभ्यावसथ्यकौ ।वाग्घोता प्राण उद्गाता चक्षुरध्वर्युरेव च॥ 31 ॥

nābhau ca dakṣiṇāgniḥ syādadhaḥ sabhyāvasathyakau | vāgghotā prāṇa udgātā cakṣuradhvaryureva ca

मनो ब्रह्मा भवेच्छ्रोत्रमाग्नीध्रस्थान एव च ।अहङ्कारः पशुश्चात्र प्रणवः पय ईरितम्॥ 32 ॥

mano brahmā bhavecchrotramāgnīdhrasthāna eva ca | ahaṅkāraḥ paśuścātra praṇavaḥ paya īritam

बुद्धिश्च पत्नी सम्प्रोक्ता यदधीनो गृहाश्रमी ।उरो वेदिस्तु रोमाणि दर्भाः स्युः स्रुक्स्रुवौ करौ॥ 33 ॥

buddhiśca patnī samproktā yadadhīno gṛhāśramī | uro vedistu romāṇi darbhāḥ syuḥ sruksruvau karau

प्राणमन्त्रस्य च ऋषी रुक्मवर्णः क्षुधाग्निकः ।देवतादित्य एवात्र गायत्रीच्छन्द उच्यते॥ 34 ॥

prāṇamantrasya ca ṛṣī rukmavarṇaḥ kṣudhāgnikaḥ | devatāditya evātra gāyatrīcchanda ucyate

प्राणाय च तथा स्वाहा मन्त्रान्ते कीर्तयेदपि ।इदमादित्यदेवाय न ममेति वदेदपि॥ 35 ॥

prāṇāya ca tathā svāhā mantrānte kīrtayedapi | idamādityadevāya na mameti vadedapi

अपानमन्त्रस्य तथा गोक्षीरधवलाकृतिः ।श्रद्धाग्निऋषिरेवात्र सोमो वै देवता स्मृता॥ 36 ॥

apānamantrasya tathā gokṣīradhavalākṛtiḥ | śraddhāgniṛṣirevātra somo vai devatā smṛtā

उष्णिक्छन्दस्तथापानाय स्वाहेत्यपि कीर्तयेत् ।सोमायेदं च न ममेत्यत्रोहः परिकीर्तितः॥ 37 ॥

uṣṇikchandastathāpānāya svāhetyapi kīrtayet | somāyedaṃ ca na mametyatrohaḥ parikīrtitaḥ

व्यानमन्त्रस्य चाख्यातोऽम्बुजवर्णहुताशनः ।ऋषिरुक्तो देवताग्निरनुष्टुप् छन्द ईरितम्॥ 38 ॥

vyānamantrasya cākhyāto'mbujavarṇahutāśanaḥ | ṛṣirukto devatāgniranuṣṭup chanda īritam

व्यानाय च तथा स्वाहाग्नयेदं न ममेत्यपि ।उदानमन्त्रस्य तथा शक्रगोपसवर्णकः॥ 39 ॥

vyānāya ca tathā svāhāgnayedaṃ na mametyapi | udānamantrasya tathā śakragopasavarṇakaḥ

ऋषिरग्निः समाख्यातो वायुर्वै देवता स्मृता ।बृहतीच्छन्द आख्यातमुदानाय च पूर्ववत्॥ 40 ॥

ṛṣiragniḥ samākhyāto vāyurvai devatā smṛtā | bṛhatīcchanda ākhyātamudānāya ca pūrvavat

वायवे चेदं न मम एवं चैवोच्चरेद् द्विजः ।समानवायुमन्त्रस्य विद्युद्वर्णो विरूपकः॥ 41 ॥

vāyave cedaṃ na mama evaṃ caivoccared dvijaḥ | samānavāyumantrasya vidyudvarṇo virūpakaḥ

ऋषिरग्निः समाख्यातः पर्जन्यो देवता मता ।पङ्क्तिश्छन्दः समाख्यातं समानाय च पूर्ववत्॥ 42 ॥

ṛṣiragniḥ samākhyātaḥ parjanyo devatā matā | paṅktiśchandaḥ samākhyātaṃ samānāya ca pūrvavat

पर्जन्यायेदमित्युक्त्वा षष्ठीं चैवाहुतिं क्षिपेत् ।वैश्वानरो महानग्निरृषिर्वै परिकीर्तितः॥ 43 ॥

parjanyāyedamityuktvā ṣaṣṭhīṃ caivāhutiṃ kṣipet | vaiśvānaro mahānagnirṛṣirvai parikīrtitaḥ

गायत्रीच्छन्द आख्यातं देवस्त्वात्मा भवेदपि ।स्वाहान्तो मन्त्र आख्यातः परमात्मन उच्चरेत्॥ 44 ॥

gāyatrīcchanda ākhyātaṃ devastvātmā bhavedapi | svāhānto mantra ākhyātaḥ paramātmana uccaret

इदं न मम चेत्येवं जातं प्राणाग्निहोत्रकम् ।एतज्ज्ञात्वा विधिं कृत्वा ब्रह्मभूयाय कल्पते ।प्राणाग्निहोत्रविद्येयं सङ्क्षेपात्कथिता हि ते॥ 45 ॥

idaṃ na mama cetyevaṃ jātaṃ prāṇāgnihotrakam | etajjñātvā vidhiṃ kṛtvā brahmabhūyāya kalpate | prāṇāgnihotravidyeyaṃ saṅkṣepātkathitā hi te