Skandha 11, Adhyāya 20

श्रीनारायण उवाच ।त्रिराचम्य द्विजः पूर्वं द्विर्मार्जनमथाचरेत् ।उपस्पृशेत्सव्यपाणिं पादौ च प्रोक्षयेत्ततः॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | trirācamya dvijaḥ pūrvaṃ dvirmārjanamathācaret | upaspṛśetsavyapāṇiṃ pādau ca prokṣayettataḥ

शिरसि चक्षुषि तथा नासायां श्रोत्रदेशके ।हृदये च तथा मौलौ प्रोक्षणं सम्यगाचरेत्॥ 2 ॥

śirasi cakṣuṣi tathā nāsāyāṃ śrotradeśake | hṛdaye ca tathā maulau prokṣaṇaṃ samyagācaret

देशकालौ समुच्चार्य ब्रह्मयज्ञमथाचरेत् ।द्वौ दर्भौ दक्षिणे हस्ते वामे त्रीनासने सकृत्॥ 3 ॥

deśakālau samuccārya brahmayajñamathācaret | dvau darbhau dakṣiṇe haste vāme trīnāsane sakṛt

उपवीते शिखायां च पादमूले सकृत्सकृत् ।विमुक्तये सर्वपापक्षयार्थं चैवमेव हि॥ 4 ॥

upavīte śikhāyāṃ ca pādamūle sakṛtsakṛt | vimuktaye sarvapāpakṣayārthaṃ caivameva hi

सूत्रोक्तदेवताप्रीत्यै ब्रह्मयज्ञं करोम्यहम् ।गायत्रीं त्रिर्जपेत्पूर्वं चाग्निमीळे ततः परम्॥ 5 ॥

sūtroktadevatāprītyai brahmayajñaṃ karomyaham | gāyatrīṃ trirjapetpūrvaṃ cāgnimīl̤e tataḥ param

यदङ्गेति ततः प्रोच्य अग्निर्वै इति कीर्तयेत् ।अथ महाव्रतं चैव पन्था एतच्च कीर्तयेत्॥ 6 ॥

yadaṅgeti tataḥ procya agnirvai iti kīrtayet | atha mahāvrataṃ caiva panthā etacca kīrtayet

अथातः संहितायाश्च विदा मघवदित्यपि ।महाव्रतस्येति तथा इषे त्वोर्जे इतीव हि॥ 7 ॥

athātaḥ saṃhitāyāśca vidā maghavadityapi | mahāvratasyeti tathā iṣe tvorje itīva hi

अग्न आयाहि चेत्येवं शन्तो देवीरितीति च ।अथ तस्य समाम्नायो वृद्धिरादैजितीव हि॥ 8 ॥

agna āyāhi cetyevaṃ śanto devīritīti ca | atha tasya samāmnāyo vṛddhirādaijitīva hi

अथ शिक्षां प्रवक्ष्यामि पञ्चसंवत्सरेति च ।मयरसतजभनेत्येव गौर्ग्मा इत्येव कीर्तयेत्॥ 9 ॥

atha śikṣāṃ pravakṣyāmi pañcasaṃvatsareti ca | mayarasatajabhanetyeva gaurgmā ityeva kīrtayet

अथातो धर्मजिज्ञासा अथातो ब्रह्म इत्यपि ।तच्छंयोरिति च प्रोच्य ब्रह्मणे नम इत्यपि॥ 10 ॥

athāto dharmajijñāsā athāto brahma ityapi | tacchaṃyoriti ca procya brahmaṇe nama ityapi

तर्पणं चैव देवानां ततः कुर्यात्प्रदक्षिणम् ।प्रजापतिश्च ब्रह्मा च वेदा देवास्तथर्षयः॥ 11 ॥

tarpaṇaṃ caiva devānāṃ tataḥ kuryātpradakṣiṇam | prajāpatiśca brahmā ca vedā devāstatharṣayaḥ

सर्वाणि चैव छन्दांसि तथोङ्कारस्तथैव च ।वषट्कारो व्याहृतयः सावित्री च ततः परम्॥ 12 ॥

sarvāṇi caiva chandāṃsi tathoṅkārastathaiva ca | vaṣaṭkāro vyāhṛtayaḥ sāvitrī ca tataḥ param

गायत्री चैव यज्ञाश्च द्यावापृथिवी इत्यपि ।अन्तरिक्षं त्वहोरात्राणि च साङ्ख्या अतः परम्॥ 13 ॥

gāyatrī caiva yajñāśca dyāvāpṛthivī ityapi | antarikṣaṃ tvahorātrāṇi ca sāṅkhyā ataḥ param

सिद्धाः समुद्रा नद्यश्च गिरयश्च ततः परम् ।क्षेत्रौषधिवनस्पत्यो गन्धर्वाप्सरसस्तथा॥ 14 ॥

siddhāḥ samudrā nadyaśca girayaśca tataḥ param | kṣetrauṣadhivanaspatyo gandharvāpsarasastathā

नागा वयांसि गावश्च साध्या विप्रास्तथैव च ।यक्षा रक्षांसि भूतानीत्येवमन्तानि कीर्तयेत्॥ 15 ॥

nāgā vayāṃsi gāvaśca sādhyā viprāstathaiva ca | yakṣā rakṣāṃsi bhūtānītyevamantāni kīrtayet

अथो निवीती भूत्वा च ऋषीन्सन्तर्पयेदपि ।शतर्चिनो माध्यमाश्च गृत्समदस्तथैव च॥ 16 ॥

atho nivītī bhūtvā ca ṛṣīnsantarpayedapi | śatarcino mādhyamāśca gṛtsamadastathaiva ca

विश्वामित्रो वामदेवोऽत्रिर्भरद्वाज एव च ।वसिष्ठश्च प्रगाथश्च पावमान्यस्ततः परम्॥ 17 ॥

viśvāmitro vāmadevo'trirbharadvāja eva ca | vasiṣṭhaśca pragāthaśca pāvamānyastataḥ param

क्षुद्रसूक्ता महासूक्ताः सनकश्च सनन्दनः ।सनातनस्तथैवात्र सनत्कुमार एव च॥ 18 ॥

kṣudrasūktā mahāsūktāḥ sanakaśca sanandanaḥ | sanātanastathaivātra sanatkumāra eva ca

कपिलासुरिनामानौ वोहलिः पञ्चशीर्षकः ।प्राचीनावीतिना तच्च कर्तव्यमथ तर्पणम्॥ 19 ॥

kapilāsurināmānau vohaliḥ pañcaśīrṣakaḥ | prācīnāvītinā tacca kartavyamatha tarpaṇam

सुमन्तुर्जैमिनिर्वैशम्पायनः पैलसूत्रयुक् ।भाष्यभारतपूर्वं च महाभारत इत्यपि॥ 20 ॥

sumanturjaiminirvaiśampāyanaḥ pailasūtrayuk | bhāṣyabhāratapūrvaṃ ca mahābhārata ityapi

धर्माचार्या इमे सर्वे तृप्यन्त्विति च कीर्तयेत् ।जानन्ति बाहविगार्ग्यगौतमाश्चैव शाकलः॥ 21 ॥

dharmācāryā ime sarve tṛpyantviti ca kīrtayet | jānanti bāhavigārgyagautamāścaiva śākalaḥ

बाभ्रव्यमाण्डव्ययुतोमाण्डूकेयस्ततः परम् ।गार्गी वाचक्नवी चैव वडवा प्रातिथेयिका॥ 22 ॥

bābhravyamāṇḍavyayutomāṇḍūkeyastataḥ param | gārgī vācaknavī caiva vaḍavā prātitheyikā

सुलभायुक्तमैत्रेयी कहोलश्च ततः परम् ।कौषीतकं महाकौषीतकं वै तर्पयेत्ततः॥ 23 ॥

sulabhāyuktamaitreyī kaholaśca tataḥ param | kauṣītakaṃ mahākauṣītakaṃ vai tarpayettataḥ

भारद्वाजं च पैङ्ग्यं च महापैङ्ग्यं सुयज्ञकम् ।साङ्ख्यायनमैतरेयं महैतरेयमेव च॥ 24 ॥

bhāradvājaṃ ca paiṅgyaṃ ca mahāpaiṅgyaṃ suyajñakam | sāṅkhyāyanamaitareyaṃ mahaitareyameva ca

बाष्कलं शाकलं चैव सुजातवक्त्रमेव च ।औदवाहिं च सौजामिं शौनकं चाश्वलायनम्॥ 25 ॥

bāṣkalaṃ śākalaṃ caiva sujātavaktrameva ca | audavāhiṃ ca saujāmiṃ śaunakaṃ cāśvalāyanam

ये चान्ये सर्व आचार्यास्ते सर्वे तृप्तिमाप्नुयुः ।ये के चास्मत्कुले जाता अपुत्रा गोत्रिणो मृताः॥ 26 ॥

ye cānye sarva ācāryāste sarve tṛptimāpnuyuḥ | ye ke cāsmatkule jātā aputrā gotriṇo mṛtāḥ

ते गृह्णन्तु मया दत्तं वस्त्रनिष्पीडनोदकम् ।एवं ते ब्रह्मयज्ञस्य विधिरुक्तो महामुने॥ 27 ॥

te gṛhṇantu mayā dattaṃ vastraniṣpīḍanodakam | evaṃ te brahmayajñasya vidhirukto mahāmune

यश्चायं कुरुते ब्रह्मयज्ञस्य विधिमुत्तमम् ।सर्ववेदाङ्गपाठस्य फलमाप्नोति साधकः॥ 28 ॥

yaścāyaṃ kurute brahmayajñasya vidhimuttamam | sarvavedāṅgapāṭhasya phalamāpnoti sādhakaḥ

वैश्वदेवं ततः कुर्यान्नित्यश्राद्धं तथैव च ।अतिथिभ्योऽन्नदानं च नित्यमेव समाचरेत्॥ 29 ॥

vaiśvadevaṃ tataḥ kuryānnityaśrāddhaṃ tathaiva ca | atithibhyo'nnadānaṃ ca nityameva samācaret

गोग्रासं च ततो दत्त्वा भुञ्जीत ब्राह्मणैः सह ।अह्नस्तु पञ्चमे भागे प्रकुर्यादेतदुत्तमम्॥ 30 ॥

gogrāsaṃ ca tato dattvā bhuñjīta brāhmaṇaiḥ saha | ahnastu pañcame bhāge prakuryādetaduttamam

इतिहासपुराणाद्यैः षष्ठसप्तमकौ नयेत् ।अष्टमे लोकयात्रा तु बहिः सन्ध्यां ततः पुनः॥ 31 ॥

itihāsapurāṇādyaiḥ ṣaṣṭhasaptamakau nayet | aṣṭame lokayātrā tu bahiḥ sandhyāṃ tataḥ punaḥ

अथ सायन्तनीं सन्ध्यां प्रवक्ष्यामि महामुने ।यदनुष्ठानमात्रेण महामाया प्रसीदति॥ 32 ॥

atha sāyantanīṃ sandhyāṃ pravakṣyāmi mahāmune | yadanuṣṭhānamātreṇa mahāmāyā prasīdati

आचम्य प्राणानायम्य साधकः स्थिरमानसः ।बद्धपद्मासनो योगी सायङ्काले स्थिरो भवेत्॥ 33 ॥

ācamya prāṇānāyamya sādhakaḥ sthiramānasaḥ | baddhapadmāsano yogī sāyaṅkāle sthiro bhavet

श्रुतिस्मृत्यादिकर्मादौ सगर्भः प्राणसंयमः ।अगर्भो ध्यानमात्रं तु स चामन्त्रः प्रकीर्तितः॥ 34 ॥

śrutismṛtyādikarmādau sagarbhaḥ prāṇasaṃyamaḥ | agarbho dhyānamātraṃ tu sa cāmantraḥ prakīrtitaḥ

भूतशुद्ध्यादिकं कृत्वा नान्यथा कर्म कीर्तितम् ।सलक्षो देवतां ध्यात्वा पूरकुम्भकरेचकैः॥ 35 ॥

bhūtaśuddhyādikaṃ kṛtvā nānyathā karma kīrtitam | salakṣo devatāṃ dhyātvā pūrakumbhakarecakaiḥ

ध्यानं प्रकुर्यात्सन्ध्यायां सायङ्काले विचक्षणः ।वृद्धां सरस्वतीं देवीं कृष्णाङ्गीं कृष्णवाससम्॥ 36 ॥

dhyānaṃ prakuryātsandhyāyāṃ sāyaṅkāle vicakṣaṇaḥ | vṛddhāṃ sarasvatīṃ devīṃ kṛṣṇāṅgīṃ kṛṣṇavāsasam

शङ्खचक्रगदापद्महस्तां गरुडवाहनाम् ।नानारत्नलसद्भूषां क्वणन्मञ्जीरमेखलाम्॥ 37 ॥

śaṅkhacakragadāpadmahastāṃ garuḍavāhanām | nānāratnalasadbhūṣāṃ kvaṇanmañjīramekhalām

अनर्घ्यरत्नमुकुटां तारहारावलीयुताम् ।ताटङ्कबद्धमाणिक्यकान्तिशोभिकपोलकाम्॥ 38 ॥

anarghyaratnamukuṭāṃ tārahārāvalīyutām | tāṭaṅkabaddhamāṇikyakāntiśobhikapolakām

पीताम्बरधरां देवीं सच्चिदानन्दरूपिणीम् ।सामवेदेन सहितां संयुतां सत्त्ववर्त्मना॥ 39 ॥

pītāmbaradharāṃ devīṃ saccidānandarūpiṇīm | sāmavedena sahitāṃ saṃyutāṃ sattvavartmanā

व्यवस्थितां च स्वर्लोके आदित्यपय्हगामिनीम् ।आवाहयाम्यहं देवीमायान्तीं सूर्यमण्डलात्॥ 40 ॥

vyavasthitāṃ ca svarloke ādityapayhagāminīm | āvāhayāmyahaṃ devīmāyāntīṃ sūryamaṇḍalāt

एवं ध्यात्वा च तां देवीं सन्ध्यासङ्कल्पमाचरेत् ।आपो हि ष्ठेति मन्त्रेण अग्निश्चेति तथैव च॥ 41 ॥

evaṃ dhyātvā ca tāṃ devīṃ sandhyāsaṅkalpamācaret | āpo hi ṣṭheti mantreṇa agniśceti tathaiva ca

विदध्यादाचमनकं शेषं पूर्ववदीरितम् ।गायत्रीमन्त्रमुक्च्चार्य श्रीनारायणप्रीतये॥ 42 ॥

vidadhyādācamanakaṃ śeṣaṃ pūrvavadīritam | gāyatrīmantramukccārya śrīnārāyaṇaprītaye

अर्घ्यं दद्याच्च सूर्याय साधकः शुद्धमानसः ।उभौ पादौ समौ कृत्वा हस्ते धूत्वा जलाञ्जलिम्॥ 43 ॥

arghyaṃ dadyācca sūryāya sādhakaḥ śuddhamānasaḥ | ubhau pādau samau kṛtvā haste dhūtvā jalāñjalim

देवं ध्यात्वा मण्डलस्थं क्षिपेदर्घ्यं ततः क्रमात् ।अर्घ्यं दद्यात्तु यो नीरे मूढात्मा ज्ञानवर्जितः॥ 44 ॥

devaṃ dhyātvā maṇḍalasthaṃ kṣipedarghyaṃ tataḥ kramāt | arghyaṃ dadyāttu yo nīre mūḍhātmā jñānavarjitaḥ

उल्लङ्घ्य स्मृतिमन्त्रांश्च प्रायश्चित्ती भवेद्द्विजः ।ततः सूर्यमुपस्थायाप्यसावादित्यमन्त्रतः॥ 45 ॥

ullaṅghya smṛtimantrāṃśca prāyaścittī bhaveddvijaḥ | tataḥ sūryamupasthāyāpyasāvādityamantrataḥ

गायत्र्याश्च जपं कुर्यादुपविश्य ततो बृसीम् ।सहस्रं वा तदर्धं वा श्रीदेवीध्यानपूर्वकम्॥ 46 ॥

gāyatryāśca japaṃ kuryādupaviśya tato bṛsīm | sahasraṃ vā tadardhaṃ vā śrīdevīdhyānapūrvakam

यथा प्रातः पुनस्तद्वदुपस्थानादिकं चरेत् ।सायं सन्ध्यातर्पणे च क्रमेण परिकीर्तयेत्॥ 47 ॥

yathā prātaḥ punastadvadupasthānādikaṃ caret | sāyaṃ sandhyātarpaṇe ca krameṇa parikīrtayet

वसिष्ठो ऋषिरेवात्र सरस्वत्याः प्रकीर्तितः ।देवता विष्णुरूपा सा छन्दश्चैव सरस्वती॥ 48 ॥

vasiṣṭho ṛṣirevātra sarasvatyāḥ prakīrtitaḥ | devatā viṣṇurūpā sā chandaścaiva sarasvatī

सायङ्कालीनसन्ध्यायास्तर्पणे विनियोगकः ।स्वरित्युक्त्वा च पुरुषं सामवेदं तथैव च॥ 49 ॥

sāyaṅkālīnasandhyāyāstarpaṇe viniyogakaḥ | svarityuktvā ca puruṣaṃ sāmavedaṃ tathaiva ca

मण्डलं चेति सम्प्रोच्य हिरण्यगर्भकं तथा ।तथैव परमात्मानं ततोऽपि च सरस्वतीम्॥ 50 ॥

maṇḍalaṃ ceti samprocya hiraṇyagarbhakaṃ tathā | tathaiva paramātmānaṃ tato'pi ca sarasvatīm

वेदमातरमेवात्र सङ्कृतिं तद्वदेव च ।सन्ध्यां वृद्धां तथा विष्णुरूपिणीमुषसीं तथा॥ 51 ॥

vedamātaramevātra saṅkṛtiṃ tadvadeva ca | sandhyāṃ vṛddhāṃ tathā viṣṇurūpiṇīmuṣasīṃ tathā

निर्मृजीं च तथा सर्वसिद्धीनां कारिणीं तथा ।सर्वमन्त्राधिपतिकां भूर्भुवः स्वश्च पूरुषम्॥ 52 ॥

nirmṛjīṃ ca tathā sarvasiddhīnāṃ kāriṇīṃ tathā | sarvamantrādhipatikāṃ bhūrbhuvaḥ svaśca pūruṣam

इत्येवं तर्पणं कार्यं सन्ध्यायाः श्रुतिसम्मतम् ।सायं सन्ध्याविधानं च कथितं पापनाशनम्॥ 53 ॥

ityevaṃ tarpaṇaṃ kāryaṃ sandhyāyāḥ śrutisammatam | sāyaṃ sandhyāvidhānaṃ ca kathitaṃ pāpanāśanam

सर्वदुःखहरं व्याधिनाशकं मोक्षदं तथा ।सदाचारेषु सन्ध्यायाः प्राधान्यं मुनिपुङ्गव ।सन्ध्याचरणतो देवी भक्ताभीष्टं प्रयच्छति॥ 54 ॥

sarvaduḥkhaharaṃ vyādhināśakaṃ mokṣadaṃ tathā | sadācāreṣu sandhyāyāḥ prādhānyaṃ munipuṅgava | sandhyācaraṇato devī bhaktābhīṣṭaṃ prayacchati