Skandha 11, Adhyāya 18

नारद उवाच ।पूजाविशेषं श्रीदेव्याः श्रोतुमिच्छामि मानद ।येनाश्रितेन मनुजः कृतकृत्यत्वमावहेत्॥ 1 ॥

nārada uvāca | pūjāviśeṣaṃ śrīdevyāḥ śrotumicchāmi mānada | yenāśritena manujaḥ kṛtakṛtyatvamāvahet

श्रीनारायण उवाच ।देवर्षे शृणु वक्ष्यामि श्रीमत्सु पूजनक्रमम् ।भुक्तिमुक्तिप्रदं साक्षात्समस्तापन्निवारणम्॥ 2 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | devarṣe śṛṇu vakṣyāmi śrīmatsu pūjanakramam | bhuktimuktipradaṃ sākṣātsamastāpannivāraṇam

आचम्य मौनी सङ्कल्प्य भूतशुद्ध्यादिकं चरेत् ।मातृकान्यासपूर्वं तु षडङ्गन्यासमाचरेत्॥ 3 ॥

ācamya maunī saṅkalpya bhūtaśuddhyādikaṃ caret | mātṛkānyāsapūrvaṃ tu ṣaḍaṅganyāsamācaret

शङ्खस्य स्थापनं कृत्वा सामान्यार्घ्यं विधाय च ।पूजाद्रव्याणि चास्त्रेण प्रोक्षयेन्मतिमान्नरः॥ 4 ॥

śaṅkhasya sthāpanaṃ kṛtvā sāmānyārghyaṃ vidhāya ca | pūjādravyāṇi cāstreṇa prokṣayenmatimānnaraḥ

गुरोरनुज्ञामादाय ततः पूजां समारभेत् ।पीठपूजां पुरा कृत्वा देवीं ध्यायेत्ततः परम्॥ 5 ॥

guroranujñāmādāya tataḥ pūjāṃ samārabhet | pīṭhapūjāṃ purā kṛtvā devīṃ dhyāyettataḥ param

आसनाद्युपचारैश्च भक्तिप्रेमयुतः सदा ।स्नापयेत्परदेवीं तां पञ्चामृतरसादिभिः॥ 6 ॥

āsanādyupacāraiśca bhaktipremayutaḥ sadā | snāpayetparadevīṃ tāṃ pañcāmṛtarasādibhiḥ

पौण्ड्रेक्षुरसपूर्णैस्तु कलशैः शतसङ्ख्यकैः ।स्तापयेद्यो महेशानीं न स भूयोऽभिजायते॥ 7 ॥

pauṇḍrekṣurasapūrṇaistu kalaśaiḥ śatasaṅkhyakaiḥ | stāpayedyo maheśānīṃ na sa bhūyo'bhijāyate

यश्च चूतरसैरेवं स्नापयेज्जगदम्बिकाम् ।वेदपारायणं कृत्वा रसेनेक्षूद्भवेन वा॥ 8 ॥

yaśca cūtarasairevaṃ snāpayejjagadambikām | vedapārāyaṇaṃ kṛtvā rasenekṣūdbhavena vā

तद्गेहं न त्यजेन्नित्यं रमा चैव सरस्वती ।यस्तु द्राक्षारसेनैव वेदपारायणं चरन्॥ 9 ॥

tadgehaṃ na tyajennityaṃ ramā caiva sarasvatī | yastu drākṣārasenaiva vedapārāyaṇaṃ caran

अभिषिञ्चेन्महेशानीं सकुटुम्बो नरोत्तमः ।रसरेणुप्रमाणं च देवीलोके महीयते॥ 10 ॥

abhiṣiñcenmaheśānīṃ sakuṭumbo narottamaḥ | rasareṇupramāṇaṃ ca devīloke mahīyate

कर्पूरागुरुकाश्मीरकस्तूरीपङ्कपङ्किलैः ।सलिलैः स्नापयेद्देवीं वेदपारायणं चरन्॥ 11 ॥

karpūrāgurukāśmīrakastūrīpaṅkapaṅkilaiḥ | salilaiḥ snāpayeddevīṃ vedapārāyaṇaṃ caran

भस्मीभवन्ति पापानि शतजन्मार्जितानि च ।यो दुग्धकलशैर्देवीं स्तापयेद्वेदपाठतः॥ 12 ॥

bhasmībhavanti pāpāni śatajanmārjitāni ca | yo dugdhakalaśairdevīṃ stāpayedvedapāṭhataḥ

आकल्पं स वसेन्नित्यं तस्मिन् वै क्षीरसागरे ।यस्तु दध्नाभिषिञ्चेत्तां दधिकुल्यापतिर्भवेत्॥ 13 ॥

ākalpaṃ sa vasennityaṃ tasmin vai kṣīrasāgare | yastu dadhnābhiṣiñcettāṃ dadhikulyāpatirbhavet

मधुना च धृतेनैव तथा शर्करयापि च ।स्नापयेन्मधुकुल्यादिनदीनां स पतिर्भवेत्॥ 14 ॥

madhunā ca dhṛtenaiva tathā śarkarayāpi ca | snāpayenmadhukulyādinadīnāṃ sa patirbhavet

सहस्रकलशैर्देवीं स्नापयन्भक्तितत्परः ।इह लोके सुखी भूत्वाप्यन्यलोके सुखी भवेत्॥ 15 ॥

sahasrakalaśairdevīṃ snāpayanbhaktitatparaḥ | iha loke sukhī bhūtvāpyanyaloke sukhī bhavet

क्षौमं वस्त्रद्वयं दत्त्वा वायुलोकं स गच्छति ।रत्ननिर्मितभूषाणां दाता निधिपतिर्भवेत्॥ 16 ॥

kṣaumaṃ vastradvayaṃ dattvā vāyulokaṃ sa gacchati | ratnanirmitabhūṣāṇāṃ dātā nidhipatirbhavet

काश्मीरचन्दनं दत्त्वा कस्तूरीबिन्दुभूषितम् ।तथा सीमन्तसिन्दूरं चरणेऽलक्तपत्रकम्॥ 17 ॥

kāśmīracandanaṃ dattvā kastūrībindubhūṣitam | tathā sīmantasindūraṃ caraṇe'laktapatrakam

इन्द्रासने समारूढो भवेद्देवपतिः परः ।पुष्पाणि विविधान्याहुः पूजाकर्मणि साधवः॥ 18 ॥

indrāsane samārūḍho bhaveddevapatiḥ paraḥ | puṣpāṇi vividhānyāhuḥ pūjākarmaṇi sādhavaḥ

तानि दत्त्वा यथालाभं कैलासं लभते स्वयम् ।बिल्वपत्राण्यमोघानि यो दद्यात्परशक्तये॥ 19 ॥

tāni dattvā yathālābhaṃ kailāsaṃ labhate svayam | bilvapatrāṇyamoghāni yo dadyātparaśaktaye

तस्य दुःखं कदाचिच्च क्वचिच्च न भविष्यति ।बिल्वपत्रत्रये रक्तचन्दनेन तु संल्लिखेत्॥ 20 ॥

tasya duḥkhaṃ kadācicca kvacicca na bhaviṣyati | bilvapatratraye raktacandanena tu saṃllikhet

मायाबीजत्रयं यत्नात्सुस्फुटं चातिसुन्दरम् ।मायाबीजादिकं नाम चतुर्थ्यन्तं समुच्चरेत्॥ 21 ॥

māyābījatrayaṃ yatnātsusphuṭaṃ cātisundaram | māyābījādikaṃ nāma caturthyantaṃ samuccaret

नमोऽन्तं परया भक्त्या देवीचरणपङ्कजे ।समर्पयेन्महादेव्यै कोमलं तच्च पत्रकम्॥ 22 ॥

namo'ntaṃ parayā bhaktyā devīcaraṇapaṅkaje | samarpayenmahādevyai komalaṃ tacca patrakam

य एवं कुरुते भक्त्या मनुत्वं लभते हि सः ।यस्तु कोटिदलैरेवं कोमलैरतिनिर्मलैः॥ 23 ॥

ya evaṃ kurute bhaktyā manutvaṃ labhate hi saḥ | yastu koṭidalairevaṃ komalairatinirmalaiḥ

पूजयेद्भुवनेशानीं ब्रह्माण्डाधिपतिर्भवेत् ।कुन्दपुष्पैर्नवीनैस्तु लुलितैरष्टगन्धतः॥ 24 ॥

pūjayedbhuvaneśānīṃ brahmāṇḍādhipatirbhavet | kundapuṣpairnavīnaistu lulitairaṣṭagandhataḥ

कोटिसङ्ख्यैः पूजयेत्तु प्राजापत्यं लभेद्ध्रुवम् ।मल्लिकामालतीपुष्पैरष्टगन्धेन लोलितैः॥ 25 ॥

koṭisaṅkhyaiḥ pūjayettu prājāpatyaṃ labheddhruvam | mallikāmālatīpuṣpairaṣṭagandhena lolitaiḥ

कोटिसङ्ख्यैः पूजया तु जायते स चतुर्मुखः ।दशकोटिभिरप्येवं तैरेव कुसुमैर्मुने॥ 26 ॥

koṭisaṅkhyaiḥ pūjayā tu jāyate sa caturmukhaḥ | daśakoṭibhirapyevaṃ taireva kusumairmune

विष्णुत्वं लभते मर्त्यो यत्सुरेष्वपि दुर्लभम् ।विष्णुनैतद्व्रतं पूर्वं कृतं स्वपदलब्धये॥ 27 ॥

viṣṇutvaṃ labhate martyo yatsureṣvapi durlabham | viṣṇunaitadvrataṃ pūrvaṃ kṛtaṃ svapadalabdhaye

शतकोटिभिरप्येवं सूत्रात्मत्वं व्रजेद्ध्रुवम् ।व्रतमेतत्पुरा सम्यक्कृतं भक्त्या प्रयत्नतः॥ 28 ॥

śatakoṭibhirapyevaṃ sūtrātmatvaṃ vrajeddhruvam | vratametatpurā samyakkṛtaṃ bhaktyā prayatnataḥ

तेन व्रतप्रभावेण हिरण्योदरतां व्रजेत् ।जपाकुसुमपुष्पस्य बन्धूककुसुमस्य च॥ 29 ॥

tena vrataprabhāveṇa hiraṇyodaratāṃ vrajet | japākusumapuṣpasya bandhūkakusumasya ca

दाडिमीकुसुमस्यापि विधिरेष उदीरितः ।एवमन्यानि पुष्पाणि श्रीदेव्यै विधिनार्पयेत्॥ 30 ॥

dāḍimīkusumasyāpi vidhireṣa udīritaḥ | evamanyāni puṣpāṇi śrīdevyai vidhinārpayet

तस्य पुण्यफलस्यान्तं न जानातीश्वरोऽपि सः ।तत्तदृतूद्भवैः पुष्पैर्नामसाहस्रसङ्ख्यया॥ 31 ॥

tasya puṇyaphalasyāntaṃ na jānātīśvaro'pi saḥ | tattadṛtūdbhavaiḥ puṣpairnāmasāhasrasaṅkhyayā

समर्पयेन्महादेव्यै प्रतिवर्षमतन्द्रितः ।य एवं कुरुते भक्त्या महापातकसंयुतः॥ 32 ॥

samarpayenmahādevyai prativarṣamatandritaḥ | ya evaṃ kurute bhaktyā mahāpātakasaṃyutaḥ

उपपातकयुक्तोऽपि मुच्यते सर्वपातकैः ।देहान्ते श्रीपदाम्भोजं दुर्लभं देवसत्तमैः॥ 33 ॥

upapātakayukto'pi mucyate sarvapātakaiḥ | dehānte śrīpadāmbhojaṃ durlabhaṃ devasattamaiḥ

प्राप्नोति साधकवरो मुने नास्त्यत्र संशयः ।कृष्णागुरुं सकर्पूरं चन्दनेन समन्वितम्॥ 34 ॥

prāpnoti sādhakavaro mune nāstyatra saṃśayaḥ | kṛṣṇāguruṃ sakarpūraṃ candanena samanvitam

सिल्हकं चाज्यसंयुक्तं गुग्गुलेन समन्वितम् ।धूपं दद्यान्महादेव्यै येन स्याद्धूपितं गृहम्॥ 35 ॥

silhakaṃ cājyasaṃyuktaṃ guggulena samanvitam | dhūpaṃ dadyānmahādevyai yena syāddhūpitaṃ gṛham

तेन प्रसन्ना देवेशी ददाति भुवनत्रयम् ।दीपं कर्पूरखण्डैश्च दद्याद्देव्यै निरन्तरम्॥ 36 ॥

tena prasannā deveśī dadāti bhuvanatrayam | dīpaṃ karpūrakhaṇḍaiśca dadyāddevyai nirantaram

सूर्यलोकमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ।शतदीपांस्तथा दद्यात्सहस्रान्वा समाहितः॥ 37 ॥

sūryalokamavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā | śatadīpāṃstathā dadyātsahasrānvā samāhitaḥ

नैवेद्यं पुरतो देव्याः स्थापयेत्पर्वताकृतिम् ।लेह्यैश्चोष्यैस्तथा पेयैः षड्रसैस्तु समाहितैः॥ 38 ॥

naivedyaṃ purato devyāḥ sthāpayetparvatākṛtim | lehyaiścoṣyaistathā peyaiḥ ṣaḍrasaistu samāhitaiḥ

नानाफलानि दिव्यानि स्वादूनि रसवन्ति च ।स्वर्णपात्रस्थितान्नानि दद्याद्देव्यै निरन्तरम्॥ 39 ॥

nānāphalāni divyāni svādūni rasavanti ca | svarṇapātrasthitānnāni dadyāddevyai nirantaram

तृप्तायां श्रीमहादेव्यां भवेत्तृप्तं जगत्त्रयम् ।यतस्तदात्मकं सर्वं रज्जौ सर्पो यथा तथा॥ 40 ॥

tṛptāyāṃ śrīmahādevyāṃ bhavettṛptaṃ jagattrayam | yatastadātmakaṃ sarvaṃ rajjau sarpo yathā tathā

ततः पानीयकं दद्याच्छुभं गङ्गाजलं महत् ।कर्पूरवालासंयुक्तं शीतलं कलशस्थितम्॥ 41 ॥

tataḥ pānīyakaṃ dadyācchubhaṃ gaṅgājalaṃ mahat | karpūravālāsaṃyuktaṃ śītalaṃ kalaśasthitam

ताम्बूलं च ततो देव्यै कर्पूरशकलान्वितम् ।एलालवङ्गसंयुक्तं मुखसौगन्ध्यदायकम्॥ 42 ॥

tāmbūlaṃ ca tato devyai karpūraśakalānvitam | elālavaṅgasaṃyuktaṃ mukhasaugandhyadāyakam

दद्याद्देव्यै महाभक्त्या येन देवी प्रसीदति ।मृदङ्गवीणामुरजढक्कादुन्दुभिनिःस्वनैः॥ 43 ॥

dadyāddevyai mahābhaktyā yena devī prasīdati | mṛdaṅgavīṇāmurajaḍhakkādundubhiniḥsvanaiḥ

तोषयेज्जगतां धात्रीं गायनैरतिमोहनैः ।वेदपारायणैः स्तोत्रैः पुराणादिभिरप्युत॥ 44 ॥

toṣayejjagatāṃ dhātrīṃ gāyanairatimohanaiḥ | vedapārāyaṇaiḥ stotraiḥ purāṇādibhirapyuta

छत्रं च चामरे द्वे च दद्याद्देव्यै समाहितः ।राजोपचारान् श्रीदेव्यै नित्यमेव समर्पयेत्॥ 45 ॥

chatraṃ ca cāmare dve ca dadyāddevyai samāhitaḥ | rājopacārān śrīdevyai nityameva samarpayet

प्रदक्षिणां नमस्कारं कुर्याद्देव्या अनेकधा ।क्षमापयेज्जगद्धात्रीं जगदम्बां मुहुर्मुहुः॥ 46 ॥

pradakṣiṇāṃ namaskāraṃ kuryāddevyā anekadhā | kṣamāpayejjagaddhātrīṃ jagadambāṃ muhurmuhuḥ

सकृत्स्मरणमात्रेण यत्र देवी प्रसीदति ।एतादृशोपचारैश्च प्रसीदेदत्र कः स्मयः॥ 47 ॥

sakṛtsmaraṇamātreṇa yatra devī prasīdati | etādṛśopacāraiśca prasīdedatra kaḥ smayaḥ

स्वभावतो भवेन्माता पुत्रेऽतिकरुणावती ।तेन भक्तौ कृतायां तु वक्तव्यं किं ततः परम्॥ 48 ॥

svabhāvato bhavenmātā putre'tikaruṇāvatī | tena bhaktau kṛtāyāṃ tu vaktavyaṃ kiṃ tataḥ param

अत्र ते कथयिष्यामि पुरावृत्तं सनातनम् ।बृहद्रथस्य राजर्षेः प्रियं भक्तिप्रदायकम्॥ 49 ॥

atra te kathayiṣyāmi purāvṛttaṃ sanātanam | bṛhadrathasya rājarṣeḥ priyaṃ bhaktipradāyakam

चक्रवाकोऽभवत्पक्षी क्वचिद्देशे हिमालये ।भ्रमन्नानाविधान्देशान्ययौ काशीपुरं प्रति॥ 50 ॥

cakravāko'bhavatpakṣī kvaciddeśe himālaye | bhramannānāvidhāndeśānyayau kāśīpuraṃ prati

अन्नपूर्णामहास्थाने प्रारब्धवशतो द्विजः ।जगाम लीलया तत्र कणलोभादनाथवत्॥ 51 ॥

annapūrṇāmahāsthāne prārabdhavaśato dvijaḥ | jagāma līlayā tatra kaṇalobhādanāthavat

कृत्वा प्रदक्षिणामेकां जगाम स विहायसा ।देशान्तरं विहायैव पुरीं मुक्तिप्रदायिनीम्॥ 52 ॥

kṛtvā pradakṣiṇāmekāṃ jagāma sa vihāyasā | deśāntaraṃ vihāyaiva purīṃ muktipradāyinīm

कालान्तरे ममारासौ गतः स्वर्गपुरीं प्रति ।बुभुजे विषयान्सर्वान् दिव्यरूपधरो युवा॥ 53 ॥

kālāntare mamārāsau gataḥ svargapurīṃ prati | bubhuje viṣayānsarvān divyarūpadharo yuvā

कल्पद्वयं तथा भुक्त्वा पुनः प्राप भुवं प्रति ।क्षत्रियाणां कुले जन्म प्राप सर्वोत्तमोत्तमम्॥ 54 ॥

kalpadvayaṃ tathā bhuktvā punaḥ prāpa bhuvaṃ prati | kṣatriyāṇāṃ kule janma prāpa sarvottamottamam

बृहद्रथेति नाम्नाभूत्प्रसिद्धः क्षितिमण्डले ।महायज्वा धार्मिकश्च सत्यवादी जितेन्द्रियः॥ 55 ॥

bṛhadratheti nāmnābhūtprasiddhaḥ kṣitimaṇḍale | mahāyajvā dhārmikaśca satyavādī jitendriyaḥ

त्रिकालज्ञः सार्वभौमो यमी परपुरञ्जयः ।पूर्वजन्मस्मृतिस्तस्य वर्तते दुर्लभा भुवि॥ 56 ॥

trikālajñaḥ sārvabhaumo yamī parapurañjayaḥ | pūrvajanmasmṛtistasya vartate durlabhā bhuvi

इति श्रुत्वा किंवदन्तीं मुनयः समुपागताः ।कृतातिथ्या नृपेन्द्रेण विष्टरेषूषुरेव ते॥ 57 ॥

iti śrutvā kiṃvadantīṃ munayaḥ samupāgatāḥ | kṛtātithyā nṛpendreṇa viṣṭareṣūṣureva te

पप्रच्छुर्मुनयः सर्वे संशयोऽस्ति महान्नृप ।केन पुण्यप्रभावेण पूर्वजन्मस्मृतिस्तव॥ 58 ॥

papracchurmunayaḥ sarve saṃśayo'sti mahānnṛpa | kena puṇyaprabhāveṇa pūrvajanmasmṛtistava

त्रिकालज्ञानमेवापि केन पुण्यप्रभावतः ।ज्ञानं तवेति तज्ज्ञातुमागताः स्म तवान्तिकम्॥ 59 ॥

trikālajñānamevāpi kena puṇyaprabhāvataḥ | jñānaṃ taveti tajjñātumāgatāḥ sma tavāntikam

वद निर्व्याजया वृत्त्या तदस्माकं यथातथम् ।श्रीनारायण उवाच ।इति तेषां वचः श्रुत्वा राजा परमधार्मिकः॥ 60 ॥

vada nirvyājayā vṛttyā tadasmākaṃ yathātatham | śrīnārāyaṇa uvāca | iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā rājā paramadhārmikaḥ

उवाच सकलं ब्रह्मन् त्रिकालज्ञानकारणम् ।श्रूयतां मुनयः सर्वे मम ज्ञानस्य कारणम्॥ 61 ॥

uvāca sakalaṃ brahman trikālajñānakāraṇam | śrūyatāṃ munayaḥ sarve mama jñānasya kāraṇam

चक्रवाकः स्थितः पूर्वं नीचयोनिगतोऽपि वा ।अज्ञानतोऽपि कृतवानन्नपूर्णाप्रदक्षिणाम्॥ 62 ॥

cakravākaḥ sthitaḥ pūrvaṃ nīcayonigato'pi vā | ajñānato'pi kṛtavānannapūrṇāpradakṣiṇām

तेन पुण्यप्रभावेण स्वर्गे कल्पद्वयस्थितिः ।त्रिकालज्ञानताप्यस्मिन्नभूज्जन्मनि सुव्रताः॥ 63 ॥

tena puṇyaprabhāveṇa svarge kalpadvayasthitiḥ | trikālajñānatāpyasminnabhūjjanmani suvratāḥ

को वेद जगदम्बायाः पदस्मृतिफलं कियत् ।स्मृत्वा तन्महिमानं तु पतन्त्यश्रूणि मेऽनिशम्॥ 64 ॥

ko veda jagadambāyāḥ padasmṛtiphalaṃ kiyat | smṛtvā tanmahimānaṃ tu patantyaśrūṇi me'niśam

धिगस्तु जन्म तेषां वै कृतघ्नानां तु पापिनाम् ।ये सर्वमातरं देवीं स्वोपास्यां न भजन्ति हि॥ 65 ॥

dhigastu janma teṣāṃ vai kṛtaghnānāṃ tu pāpinām | ye sarvamātaraṃ devīṃ svopāsyāṃ na bhajanti hi

न शिवोपासना नित्या न विष्णूपासना तथा ।नित्योपास्तिः परा देव्या नित्या श्रुत्यैव चोदिता॥ 66 ॥

na śivopāsanā nityā na viṣṇūpāsanā tathā | nityopāstiḥ parā devyā nityā śrutyaiva coditā

किं मया बहु वक्तव्यं स्थाने संशयवर्जिते ।सेवनीयं पदाम्भोजं भगवत्या निरन्तरम्॥ 67 ॥

kiṃ mayā bahu vaktavyaṃ sthāne saṃśayavarjite | sevanīyaṃ padāmbhojaṃ bhagavatyā nirantaram

नातः परतरं किञ्चिदधिकं जगतीतले ।सेवनीया परा देवी निर्गुणा सगुणाथवा॥ 68 ॥

nātaḥ parataraṃ kiñcidadhikaṃ jagatītale | sevanīyā parā devī nirguṇā saguṇāthavā

श्रीनारायण उवाच ।इति तस्य वचः श्रुत्वा राजर्षेर्धार्मिकस्य च ।प्रसन्नहृदयाः सर्वे गताः स्वस्वनिकेतनम्॥ 69 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā rājarṣerdhārmikasya ca | prasannahṛdayāḥ sarve gatāḥ svasvaniketanam

एवम्प्रभावा सा देवी तत्पूजायाः फलं कियत् ।अस्तीति केन प्रष्टव्यं वक्तव्यं वा न केनचित्॥ 70 ॥

evamprabhāvā sā devī tatpūjāyāḥ phalaṃ kiyat | astīti kena praṣṭavyaṃ vaktavyaṃ vā na kenacit

येषां तु जन्मसाफल्यं तेषां श्रद्धा तु जायते ।येषां तु जन्मसाङ्कर्यं तेषां श्रद्धा न जायते॥ 71 ॥

yeṣāṃ tu janmasāphalyaṃ teṣāṃ śraddhā tu jāyate | yeṣāṃ tu janmasāṅkaryaṃ teṣāṃ śraddhā na jāyate