Skandha 11, Adhyāya 16

श्रीनारायण उवाच ।अथातः श्रूयतां पुण्यं सन्ध्योपासनमुत्तमम् ।भस्मधारणमाहात्म्यं कथितं चैव विस्तरात्॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | athātaḥ śrūyatāṃ puṇyaṃ sandhyopāsanamuttamam | bhasmadhāraṇamāhātmyaṃ kathitaṃ caiva vistarāt

प्रातःसन्ध्याविधानं च कथयिष्यामि तेऽनघ ।प्रातःसन्ध्यां सनक्षत्रां मध्याह्ने मध्यभास्कराम्॥ 2 ॥

prātaḥsandhyāvidhānaṃ ca kathayiṣyāmi te'nagha | prātaḥsandhyāṃ sanakṣatrāṃ madhyāhne madhyabhāskarām

ससूर्यां पश्चिमां सन्ध्यां तिस्रः सन्ध्या उपासते ।तद्भेदानपि वक्ष्यामि शृणु देवर्षिसत्तम॥ 3 ॥

sasūryāṃ paścimāṃ sandhyāṃ tisraḥ sandhyā upāsate | tadbhedānapi vakṣyāmi śṛṇu devarṣisattama

उत्तमा तारकोपेता मध्यमा लुप्ततारका ।अधमा सूर्यसहिता प्रातःसन्ध्या त्रिधा मता॥ 4 ॥

uttamā tārakopetā madhyamā luptatārakā | adhamā sūryasahitā prātaḥsandhyā tridhā matā

उत्तमा सूर्यसहिता मध्यमास्तमिते रवौ ।अधमा तारकोपेता सायंसन्ध्या त्रिधा मता॥ 5 ॥

uttamā sūryasahitā madhyamāstamite ravau | adhamā tārakopetā sāyaṃsandhyā tridhā matā

विप्रो वृक्षो मूलकान्यत्र सन्ध्या वेदः शाखा धर्मकर्माणि पत्रम् ।तस्मान्मूलं यत्नतो रक्षणीयं छिन्ने मूले नैव वृक्षो न शाखा॥ 6 ॥

vipro vṛkṣo mūlakānyatra sandhyā vedaḥ śākhā dharmakarmāṇi patram | tasmānmūlaṃ yatnato rakṣaṇīyaṃ chinne mūle naiva vṛkṣo na śākhā

सन्ध्या येन न विज्ञाता सन्ध्या येनानुपासिता ।जीवमानो भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चैव जायते॥ 7 ॥

sandhyā yena na vijñātā sandhyā yenānupāsitā | jīvamāno bhavecchūdro mṛtaḥ śvā caiva jāyate

तस्मान्नित्यं प्रकर्तव्यं सन्ध्योपासनमुत्तमम् ।तदभावेऽन्यकर्मादावधिकारी भवेन्न हि॥ 8 ॥

tasmānnityaṃ prakartavyaṃ sandhyopāsanamuttamam | tadabhāve'nyakarmādāvadhikārī bhavenna hi

उदयास्तमयादूर्ध्वं यावत्स्याद्घटिकात्रयम् ।तावत्सन्ध्यामुपासीत प्रायश्चित्तं ततः परम्॥ 9 ॥

udayāstamayādūrdhvaṃ yāvatsyādghaṭikātrayam | tāvatsandhyāmupāsīta prāyaścittaṃ tataḥ param

कालातिक्रमणे जाते चतुर्थार्घ्यं प्रदापयेत् ।अथवाष्टशतं देवीं जप्त्वादौ तां समाचरेत्॥ 10 ॥

kālātikramaṇe jāte caturthārghyaṃ pradāpayet | athavāṣṭaśataṃ devīṃ japtvādau tāṃ samācaret

यस्मिन्काले तु यत्कर्म तत्कालाधीश्वरीं च ताम् ।सन्ध्यामुपास्य पश्चात्तु तत्कालीनं समाचरेत्॥ 11 ॥

yasminkāle tu yatkarma tatkālādhīśvarīṃ ca tām | sandhyāmupāsya paścāttu tatkālīnaṃ samācaret

गृहे साधारणा प्रोक्ता गोष्ठे वै मध्यमा भवेत् ।नदीतीरे चोत्तमा स्याद्देवीगेहे तदुत्तमा॥ 12 ॥

gṛhe sādhāraṇā proktā goṣṭhe vai madhyamā bhavet | nadītīre cottamā syāddevīgehe taduttamā

यतो देव्या उपासेयं ततो देव्यास्तु सन्निधौ ।सन्ध्यात्रयं प्रकर्तव्यं तदानन्त्याय कल्पते॥ 13 ॥

yato devyā upāseyaṃ tato devyāstu sannidhau | sandhyātrayaṃ prakartavyaṃ tadānantyāya kalpate

एतस्या अपरं दैवं ब्राह्मणानां च विद्यते ।न विष्णूपासना नित्या न शिवोपासना तथा॥ 14 ॥

etasyā aparaṃ daivaṃ brāhmaṇānāṃ ca vidyate | na viṣṇūpāsanā nityā na śivopāsanā tathā

यथा भवेन्महादेव्या गायत्र्याः श्रुतिचोदिता ।सर्ववेदसारभूता गायत्र्यास्तु समर्चना॥ 15 ॥

yathā bhavenmahādevyā gāyatryāḥ śruticoditā | sarvavedasārabhūtā gāyatryāstu samarcanā

ब्रह्मादयोऽपि सन्ध्यायां तां ध्यायन्ति जपन्ति च ।वेदा जपन्ति तां नित्यं वेदोपास्या ततः स्मृता॥ 16 ॥

brahmādayo'pi sandhyāyāṃ tāṃ dhyāyanti japanti ca | vedā japanti tāṃ nityaṃ vedopāsyā tataḥ smṛtā

तस्मात्सर्वे द्विजाः शाक्ता न शैवा न च वैष्णवाः ।आदिशक्तिमुपासन्ते गायत्रीं वेदमातरम्॥ 17 ॥

tasmātsarve dvijāḥ śāktā na śaivā na ca vaiṣṇavāḥ | ādiśaktimupāsante gāyatrīṃ vedamātaram

आचान्तः प्राणमायम्य केशवादिकनामभिः ।केशवश्च तथा नारायणो माधव एव च॥ 18 ॥

ācāntaḥ prāṇamāyamya keśavādikanāmabhiḥ | keśavaśca tathā nārāyaṇo mādhava eva ca

गोविन्दो विष्णुरेवाथ मधुसूदन एव च ।त्रिविक्रमो वामनश्च श्रीधरोऽपि ततः परम्॥ 19 ॥

govindo viṣṇurevātha madhusūdana eva ca | trivikramo vāmanaśca śrīdharo'pi tataḥ param

हृषीकेशः पद्मनाभो दामोदर अतः परम् ।सङ्कर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नोऽप्यनिरुद्धकः॥ 20 ॥

hṛṣīkeśaḥ padmanābho dāmodara ataḥ param | saṅkarṣaṇo vāsudevaḥ pradyumno'pyaniruddhakaḥ

पुरुषोत्तमाधोक्षजौ च नारसिंहोऽप्युतस्तथा ।जनार्दन उपेन्द्रश्च हरिः कृष्णोऽन्तिमस्तथा॥ 21 ॥

puruṣottamādhokṣajau ca nārasiṃho'pyutastathā | janārdana upendraśca hariḥ kṛṣṇo'ntimastathā

ओङ्कारपूर्वकं नाम चतुर्विंशतिसङ्ख्यया ।स्वाहान्तैः प्राशयेद्वारि नमोऽन्तैः स्पर्शयेत्तथा॥ 22 ॥

oṅkārapūrvakaṃ nāma caturviṃśatisaṅkhyayā | svāhāntaiḥ prāśayedvāri namo'ntaiḥ sparśayettathā

केशवादित्रिभिः पीत्वा द्वाभ्यां प्रक्षालयेत्करौ ।मुखं प्रक्षालयेद्द्वाभ्यां द्वाभ्यामुन्मार्जनं तथा॥ 23 ॥

keśavāditribhiḥ pītvā dvābhyāṃ prakṣālayetkarau | mukhaṃ prakṣālayeddvābhyāṃ dvābhyāmunmārjanaṃ tathā

एकेन पाणिं सम्प्रोक्ष्य पादावपि शिरोऽपि च ।सङ्कर्षणादिदेवानां द्वादशाङ्गानि संस्पृशेत्॥ 24 ॥

ekena pāṇiṃ samprokṣya pādāvapi śiro'pi ca | saṅkarṣaṇādidevānāṃ dvādaśāṅgāni saṃspṛśet

दक्षिणेनोदकं पीत्वा वामेन संस्पृशेद्बुधः ।तावन्न शुध्यते तोयं यावद्वामेन न स्पृशेत्॥ 25 ॥

dakṣiṇenodakaṃ pītvā vāmena saṃspṛśedbudhaḥ | tāvanna śudhyate toyaṃ yāvadvāmena na spṛśet

गोकर्णाकृतिहस्तेन माषमात्रं जलं पिबेत् ।ततो न्यूनाधिकं पीत्वा सुरापायी भवेद्द्विजः॥ 26 ॥

gokarṇākṛtihastena māṣamātraṃ jalaṃ pibet | tato nyūnādhikaṃ pītvā surāpāyī bhaveddvijaḥ

संहताङ्गुलिना तोयं पाणिना दक्षिणेन तु ।मुक्ताङ्गुष्ठकनिष्ठाभ्यां शेषेणाचमनं विदुः॥ 27 ॥

saṃhatāṅgulinā toyaṃ pāṇinā dakṣiṇena tu | muktāṅguṣṭhakaniṣṭhābhyāṃ śeṣeṇācamanaṃ viduḥ

प्राणायामं ततः कृत्वा प्रणवस्मृतिपूर्वकम् ।गायत्रीं शिरसा सार्धं तुरीयपदसंयुताम्॥ 28 ॥

prāṇāyāmaṃ tataḥ kṛtvā praṇavasmṛtipūrvakam | gāyatrīṃ śirasā sārdhaṃ turīyapadasaṃyutām

दक्षिणे रेचयेद्वायुं वामेन पूरितोदरम् ।कुम्भेन धारयेन्नित्यं प्राणायामं विदुर्बुधाः॥ 29 ॥

dakṣiṇe recayedvāyuṃ vāmena pūritodaram | kumbhena dhārayennityaṃ prāṇāyāmaṃ vidurbudhāḥ

पीडयेद्दक्षिणां नाडीमङ्गुष्ठेन तथोत्तराम् ।कनिष्ठानामिकाभ्यां तु मध्यमां तर्जनीं त्यजेत्॥ 30 ॥

pīḍayeddakṣiṇāṃ nāḍīmaṅguṣṭhena tathottarām | kaniṣṭhānāmikābhyāṃ tu madhyamāṃ tarjanīṃ tyajet

रेचकः पूरकश्चैव प्राणायामोऽथ कुम्भकः ।प्रोच्यते सर्वशास्त्रेषु योगिभिर्यतमानसैः॥ 31 ॥

recakaḥ pūrakaścaiva prāṇāyāmo'tha kumbhakaḥ | procyate sarvaśāstreṣu yogibhiryatamānasaiḥ

रेचकः सृजते वायुं पूरकः पूरयेत्तु तम् ।साम्येन संस्थितिर्यत्तत्कुम्भकः परिकीर्तितः॥ 32 ॥

recakaḥ sṛjate vāyuṃ pūrakaḥ pūrayettu tam | sāmyena saṃsthitiryattatkumbhakaḥ parikīrtitaḥ

नीलोत्पलदलश्यामं नाभिमध्ये प्रतिष्ठितम् ।चतुर्भुजं महात्मानं पूरके चिन्तयेद्धरिम्॥ 33 ॥

nīlotpaladalaśyāmaṃ nābhimadhye pratiṣṭhitam | caturbhujaṃ mahātmānaṃ pūrake cintayeddharim

कुम्भके तु हृदि स्थाने ध्यायेत्तु कमलासनम् ।प्रजापतिं जगन्नाथं चतुर्वक्त्रं पितामहम्॥ 34 ॥

kumbhake tu hṛdi sthāne dhyāyettu kamalāsanam | prajāpatiṃ jagannāthaṃ caturvaktraṃ pitāmaham

रेचके शङ्करं ध्यायेल्ललाटस्थं महेश्वरम् ।शुद्धस्फटिकसङ्काशं निर्मलं पापनाशनम्॥ 35 ॥

recake śaṅkaraṃ dhyāyellalāṭasthaṃ maheśvaram | śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ nirmalaṃ pāpanāśanam

पूरके विष्णुसायुज्यं कुम्भके ब्रह्मणो गतिम् ।रेचकेन तृतीयं तु प्राप्नुयादीश्वरं परम्॥ 36 ॥

pūrake viṣṇusāyujyaṃ kumbhake brahmaṇo gatim | recakena tṛtīyaṃ tu prāpnuyādīśvaraṃ param

पौराणाचमनाद्यं च प्रोक्तं देवर्षिसत्तम ।श्रौतमाचमनाद्यं च शृणु पापापहं मुने॥ 37 ॥

paurāṇācamanādyaṃ ca proktaṃ devarṣisattama | śrautamācamanādyaṃ ca śṛṇu pāpāpahaṃ mune

प्रणवं पूर्वमुच्चार्य गायत्रीं तु तदित्यृचम् ।पादादौ व्याहृतीस्तिस्रः श्रौताचमनमुच्यते॥ 38 ॥

praṇavaṃ pūrvamuccārya gāyatrīṃ tu tadityṛcam | pādādau vyāhṛtīstisraḥ śrautācamanamucyate

गायत्रीं शिरसा सार्धं जपेद्व्याहृतिपूर्विकाम् ।प्रतिप्रणवसंयुक्तां त्रितयं प्राणसंयमः॥ 39 ॥

gāyatrīṃ śirasā sārdhaṃ japedvyāhṛtipūrvikām | pratipraṇavasaṃyuktāṃ tritayaṃ prāṇasaṃyamaḥ

पञ्चाङ्गुलीभिर्नासाग्रं पीडयेत्प्रणवेन तु ।सर्वपापहरा मुद्रा वानप्रस्थगृहस्थयोः॥ 40 ॥

pañcāṅgulībhirnāsāgraṃ pīḍayetpraṇavena tu | sarvapāpaharā mudrā vānaprasthagṛhasthayoḥ

कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठैर्यतेश्च ब्रह्मचारिणः ।आपो हि ष्ठेति तिसृभिः प्रोक्षणं स्यात्कुशोदकैः॥ 41 ॥

kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhairyateśca brahmacāriṇaḥ | āpo hi ṣṭheti tisṛbhiḥ prokṣaṇaṃ syātkuśodakaiḥ

ऋगन्ते मार्जनं कुर्यात्पादान्ते वा समाहितः ।नवप्रणवयुक्तेन आपो हि ष्ठेत्यनेन तु॥ 42 ॥

ṛgante mārjanaṃ kuryātpādānte vā samāhitaḥ | navapraṇavayuktena āpo hi ṣṭhetyanena tu

नश्येदघं मार्जनेन संवत्सरसमुद्भवम् ।तत आचमनं कृत्वा सूर्यश्चेति पिबेदपः॥ 43 ॥

naśyedaghaṃ mārjanena saṃvatsarasamudbhavam | tata ācamanaṃ kṛtvā sūryaśceti pibedapaḥ

अन्तःकरणसम्भिन्नं पापं तस्य विनश्यति ।प्रणवेन व्याहृतिभिर्गायत्र्या प्रणवाद्यया॥ 44 ॥

antaḥkaraṇasambhinnaṃ pāpaṃ tasya vinaśyati | praṇavena vyāhṛtibhirgāyatryā praṇavādyayā

आपो हि ष्ठेति सूक्तेन मार्जनं चैव कारयेत् ।उद्धृत्य दक्षिणे हस्ते जलं गोकर्णवत्कृते॥ 45 ॥

āpo hi ṣṭheti sūktena mārjanaṃ caiva kārayet | uddhṛtya dakṣiṇe haste jalaṃ gokarṇavatkṛte

नीत्वा तं नासिकाग्रं तु वामकुक्षौ स्मरेदघम् ।पुरुषं कृष्णवर्णं च ऋतं चेति पठेत्ततः॥ 46 ॥

nītvā taṃ nāsikāgraṃ tu vāmakukṣau smaredagham | puruṣaṃ kṛṣṇavarṇaṃ ca ṛtaṃ ceti paṭhettataḥ

द्रुपदां वा ऋचं पश्चाद्दक्षनासापुटेन च ।श्वासमार्गेण तं पापमानयेत्करवारिणि॥ 47 ॥

drupadāṃ vā ṛcaṃ paścāddakṣanāsāpuṭena ca | śvāsamārgeṇa taṃ pāpamānayetkaravāriṇi

नावलोक्यैव तद्वारि वामभागेऽश्मनि क्षिपेत् ।निष्पापं तु शरीरं मे सञ्जातमिति भावयेत्॥ 48 ॥

nāvalokyaiva tadvāri vāmabhāge'śmani kṣipet | niṣpāpaṃ tu śarīraṃ me sañjātamiti bhāvayet

उत्थाय तु ततः पादौ द्वौ समौ सन्नियोजयेत् ।जलाञ्जलिं गृहीत्वा तु तर्जन्यङ्गुष्ठवर्जितम्॥ 49 ॥

utthāya tu tataḥ pādau dvau samau sanniyojayet | jalāñjaliṃ gṛhītvā tu tarjanyaṅguṣṭhavarjitam

वीक्ष्य भानुं क्षिपेद्वारि गायत्र्या चाभिमन्त्रितम् ।त्रिवारं मुनिशार्दूल विधिरेषोऽर्घ्यमोचने॥ 50 ॥

vīkṣya bhānuṃ kṣipedvāri gāyatryā cābhimantritam | trivāraṃ muniśārdūla vidhireṣo'rghyamocane

ततः प्रदक्षिणां कुर्यादसावादित्यमन्त्रतः ।मध्याह्ने सकृदेव स्यात्सन्ध्ययोस्तु त्रिवारतः॥ 51 ॥

tataḥ pradakṣiṇāṃ kuryādasāvādityamantrataḥ | madhyāhne sakṛdeva syātsandhyayostu trivārataḥ

ईषन्नग्रः प्रभाते तु मध्याह्ने दण्डवत्स्थितः ।आसने चोपविष्टस्तु द्विजः सायं क्षिपेदपः॥ 52 ॥

īṣannagraḥ prabhāte tu madhyāhne daṇḍavatsthitaḥ | āsane copaviṣṭastu dvijaḥ sāyaṃ kṣipedapaḥ

उदकं प्रक्षिपेद्यस्मात्तत्कारणमतः शृणु ।त्रिंशत्कोट्यो महावीरा मन्देहा नाम राक्षसाः॥ 53 ॥

udakaṃ prakṣipedyasmāttatkāraṇamataḥ śṛṇu | triṃśatkoṭyo mahāvīrā mandehā nāma rākṣasāḥ

कृतघ्ना दारुणा घोराः सूर्यमिच्छन्ति खादितुम् ।ततो देवगणाः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः॥ 54 ॥

kṛtaghnā dāruṇā ghorāḥ sūryamicchanti khāditum | tato devagaṇāḥ sarve ṛṣayaśca tapodhanāḥ

उपासते महासन्ध्यां प्रक्षिपन्त्युदकाञ्जलिम् ।दह्यन्ते तेन दैत्यास्ते वज्रीभूतेन वारिणा॥ 55 ॥

upāsate mahāsandhyāṃ prakṣipantyudakāñjalim | dahyante tena daityāste vajrībhūtena vāriṇā

एतस्मात्कारणाद्विप्राः सन्ध्यां नित्यमुपासते ।महापुण्यस्य जननं सन्ध्योपासनमीरितम्॥ 56 ॥

etasmātkāraṇādviprāḥ sandhyāṃ nityamupāsate | mahāpuṇyasya jananaṃ sandhyopāsanamīritam

अर्घ्याङ्गभूतमन्त्रोऽयं प्रोच्यते शृणु नारद ।यदुच्चारणमात्रेण साङ्गं सन्ध्याफलं भवेत्॥ 57 ॥

arghyāṅgabhūtamantro'yaṃ procyate śṛṇu nārada | yaduccāraṇamātreṇa sāṅgaṃ sandhyāphalaṃ bhavet

सोऽहमर्कोऽस्म्यहं ज्योतिरात्मा ज्योतिरहं शिवः ।आत्मज्योतिरहं शुक्लः सर्वज्योती रसोऽस्म्यहम्॥ 58 ॥

so'hamarko'smyahaṃ jyotirātmā jyotirahaṃ śivaḥ | ātmajyotirahaṃ śuklaḥ sarvajyotī raso'smyaham

आगच्छ वरदे देवि गायत्रि ब्रह्मरूपिणि ।जपानुष्ठानसिद्ध्यर्थं प्रविश्य हृदयं मम॥ 59 ॥

āgaccha varade devi gāyatri brahmarūpiṇi | japānuṣṭhānasiddhyarthaṃ praviśya hṛdayaṃ mama

उत्तिष्ठ देवि गन्तव्यं पुनरागमनाय च ।अर्घ्येषु देवि गन्तव्यं प्रविश्य हृदयं मम॥ 60 ॥

uttiṣṭha devi gantavyaṃ punarāgamanāya ca | arghyeṣu devi gantavyaṃ praviśya hṛdayaṃ mama

ततः शुद्धस्थले नैजमासनं स्थापयेद्बुधः ।तत्रारुह्य जपेत्पश्चाद्गायत्रीं वेदमातरम्॥ 61 ॥

tataḥ śuddhasthale naijamāsanaṃ sthāpayedbudhaḥ | tatrāruhya japetpaścādgāyatrīṃ vedamātaram

अत्रैव खेचरी मुद्रा प्राणायामोत्तरं मुने ।प्रातःसन्ध्याविधाने च कीर्तिता मुनिपुङ्गव॥ 62 ॥

atraiva khecarī mudrā prāṇāyāmottaraṃ mune | prātaḥsandhyāvidhāne ca kīrtitā munipuṅgava

तन्नामार्थं प्रवक्ष्यामि सादरं शृणु नारद ।चित्तं चरति खे यस्माज्जिह्वा चरति खे गता॥ 63 ॥

tannāmārthaṃ pravakṣyāmi sādaraṃ śṛṇu nārada | cittaṃ carati khe yasmājjihvā carati khe gatā

भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी ।न चासनं सिद्धसमं न कुम्भसदृशोऽनिलः॥ 64 ॥

bhruvorantargatā dṛṣṭirmudrā bhavati khecarī | na cāsanaṃ siddhasamaṃ na kumbhasadṛśo'nilaḥ

न खेचरीसमा मुद्रा सत्यं सत्यं च नारद ।घण्टावत्पणवोच्चाराद्वायुं निर्जित्य यत्नतः॥ 65 ॥

na khecarīsamā mudrā satyaṃ satyaṃ ca nārada | ghaṇṭāvatpaṇavoccārādvāyuṃ nirjitya yatnataḥ

स्थिरासने स्थिरो भूत्वा निरहङ्कारनिर्ममः ।लक्षणं नारद मुने शृणु सिद्धासनस्य च॥ 66 ॥

sthirāsane sthiro bhūtvā nirahaṅkāranirmamaḥ | lakṣaṇaṃ nārada mune śṛṇu siddhāsanasya ca

योनिस्थानकमङ्घ्रिमूलघटितं कृत्वा दृढं विन्यसे- न्मेढ्रे पादमथैकमेव हृदयं कृत्वा समं विग्रहम् ।स्थाणुः संयमितेन्द्रियोऽचलदृशा पश्यन्भ्रुवोरन्तरं तिष्ठत्येतदतीव योगिसुखदं सिद्धासनं प्रोच्यते॥ 67 ॥

yonisthānakamaṅghrimūlaghaṭitaṃ kṛtvā dṛḍhaṃ vinyase- nmeḍhre pādamathaikameva hṛdayaṃ kṛtvā samaṃ vigraham | sthāṇuḥ saṃyamitendriyo'caladṛśā paśyanbhruvorantaraṃ tiṣṭhatyetadatīva yogisukhadaṃ siddhāsanaṃ procyate

आयातु वरदा देवी अक्षरं ब्रह्मसम्मितम् ।गायत्री छन्दसां मातरिदं ब्रह्म जुषस्व मे॥ 68 ॥

āyātu varadā devī akṣaraṃ brahmasammitam | gāyatrī chandasāṃ mātaridaṃ brahma juṣasva me

यदह्ना कुरुते पापं तदह्ना प्रतिमुच्यते ।यद्रात्र्या कुरुते पापं तद्रात्र्या प्रतिमुच्यते॥ 69 ॥

yadahnā kurute pāpaṃ tadahnā pratimucyate | yadrātryā kurute pāpaṃ tadrātryā pratimucyate

सर्ववर्णे महादेवि सन्ध्याविद्ये सरस्वति ।अजरे अमरे देवि सर्वदेवि नमोऽस्तु ते॥ 70 ॥

sarvavarṇe mahādevi sandhyāvidye sarasvati | ajare amare devi sarvadevi namo'stu te

तेजोऽसीत्यादिमन्त्रेण देवीमावाहयेत्ततः ।यत्कृतं त्वदनुष्ठानं तत्सर्वं पूर्णमस्तु मे॥ 71 ॥

tejo'sītyādimantreṇa devīmāvāhayettataḥ | yatkṛtaṃ tvadanuṣṭhānaṃ tatsarvaṃ pūrṇamastu me

ततः शापविमोक्षाय विधानं सम्यगाचरेत् ।ब्रह्मशापस्ततो विश्वामित्रस्य च तथैव च॥ 72 ॥

tataḥ śāpavimokṣāya vidhānaṃ samyagācaret | brahmaśāpastato viśvāmitrasya ca tathaiva ca

वसिष्ठशाप इत्येतत्त्रिविधं शापलक्षणम् ।ब्रह्मणः स्मरणेनैव ब्रह्मशापो निवर्तते॥ 73 ॥

vasiṣṭhaśāpa ityetattrividhaṃ śāpalakṣaṇam | brahmaṇaḥ smaraṇenaiva brahmaśāpo nivartate

विश्वामित्रस्मरणतो विश्वामित्रस्य शापतः ।वसिष्ठस्मरणादेव तस्य शापो विनश्यति॥ 74 ॥

viśvāmitrasmaraṇato viśvāmitrasya śāpataḥ | vasiṣṭhasmaraṇādeva tasya śāpo vinaśyati

हृत्पद्ममध्ये पुरुषं प्रमाणं सत्यात्मकं सर्वजगत्स्वरूपम् ।ध्यायामि नित्यं परमात्मसंज्ञं चिद्रूपमेकं वचसामगम्यम्॥ 75 ॥

hṛtpadmamadhye puruṣaṃ pramāṇaṃ satyātmakaṃ sarvajagatsvarūpam | dhyāyāmi nityaṃ paramātmasaṃjñaṃ cidrūpamekaṃ vacasāmagamyam

अथ न्यासविधिं वक्ष्ये सन्ध्याया अङ्गसम्भवम् ।ओङ्कारं पूर्ववद्योज्यं ततो मन्त्रानुदीरयेत्॥ 76 ॥

atha nyāsavidhiṃ vakṣye sandhyāyā aṅgasambhavam | oṅkāraṃ pūrvavadyojyaṃ tato mantrānudīrayet

भूरित्युक्त्वा च पादाभ्यां नम इत्येव चोच्चरेत् ।भुवः पूर्वं तु जानुभ्यां स्वः कटिभ्यां नमो वदेत्॥ 77 ॥

bhūrityuktvā ca pādābhyāṃ nama ityeva coccaret | bhuvaḥ pūrvaṃ tu jānubhyāṃ svaḥ kaṭibhyāṃ namo vadet

महर्नाभ्यै जनश्चैव हदयाय ततस्तपः ।कण्ठाय च ततः सत्यं ललाटे परिकीर्तयेत्॥ 78 ॥

maharnābhyai janaścaiva hadayāya tatastapaḥ | kaṇṭhāya ca tataḥ satyaṃ lalāṭe parikīrtayet

अङ्गुष्ठाभ्यां तत्सवितुस्तर्जनीभ्यां वरेण्यकम् ।भर्गो देवस्य मध्याध्यां धीमहीत्येव कीर्तयेत्॥ 79 ॥

aṅguṣṭhābhyāṃ tatsavitustarjanībhyāṃ vareṇyakam | bhargo devasya madhyādhyāṃ dhīmahītyeva kīrtayet

अनामाभ्यां कनिष्ठाभ्यां धियो यो नः पदं वदेत् ।प्रचोदयात्करपृष्ठतलयोर्विन्यसेत्सुधीः॥ 80 ॥

anāmābhyāṃ kaniṣṭhābhyāṃ dhiyo yo naḥ padaṃ vadet | pracodayātkarapṛṣṭhatalayorvinyasetsudhīḥ

ब्रह्मात्मने तत्सवितुर्हृदयाय नमस्तथा ।विष्ण्वात्मने वरेण्यं च शिरसे नम इत्यपि॥ 81 ॥

brahmātmane tatsaviturhṛdayāya namastathā | viṣṇvātmane vareṇyaṃ ca śirase nama ityapi

भर्गो देवस्थ रुद्रात्मने शिखायै प्रकीर्तितम् ।शक्त्यात्मने धीमहीति कवचाय ततः परम्॥ 82 ॥

bhargo devastha rudrātmane śikhāyai prakīrtitam | śaktyātmane dhīmahīti kavacāya tataḥ param

कालात्मने धियो यो नो नेत्रत्रय उदीरितम् ।प्रचोदयाच्च सर्वात्मनेऽस्त्राय परिकीर्तितम्॥ 83 ॥

kālātmane dhiyo yo no netratraya udīritam | pracodayācca sarvātmane'strāya parikīrtitam

अक्षरन्यासमेवाग्रे कथयामि महामुने ।गायत्रीवर्णसम्भूतन्यासः पापहरः परः॥ 84 ॥

akṣaranyāsamevāgre kathayāmi mahāmune | gāyatrīvarṇasambhūtanyāsaḥ pāpaharaḥ paraḥ

प्रणवं पूर्वमुच्चार्य वर्णन्यासः प्रकीर्तितः ।तत्कारमादावुच्चार्य पादाङ्गुष्ठद्वये न्यसेत्॥ 85 ॥

praṇavaṃ pūrvamuccārya varṇanyāsaḥ prakīrtitaḥ | tatkāramādāvuccārya pādāṅguṣṭhadvaye nyaset

सकारं गुल्फयोस्तद्वद्विकारं जङ्घयोर्न्यसेत् ।जान्वोस्तुकारं विन्यस्य ऊर्वोश्चैव वकारकम्॥ 86 ॥

sakāraṃ gulphayostadvadvikāraṃ jaṅghayornyaset | jānvostukāraṃ vinyasya ūrvoścaiva vakārakam

रेकारं च गुदे न्यस्य णिकारं लिङ्ग एव च ।कट्यां यकारमेवात्र भकारं नाभिमण्डले॥ 87 ॥

rekāraṃ ca gude nyasya ṇikāraṃ liṅga eva ca | kaṭyāṃ yakāramevātra bhakāraṃ nābhimaṇḍale

गोकारं हृदये न्यस्य देकारं स्तनयोर्द्वयोः ।वकारं हृदि विन्यस्य स्यकारं कण्ठकूपके॥ 88 ॥

gokāraṃ hṛdaye nyasya dekāraṃ stanayordvayoḥ | vakāraṃ hṛdi vinyasya syakāraṃ kaṇṭhakūpake

धीकारं मुखदेशे तु मकारं तालुदेशके ।हिकारं नासिकाग्रे तु धिकारं नेत्रमण्डले॥ 89 ॥

dhīkāraṃ mukhadeśe tu makāraṃ tāludeśake | hikāraṃ nāsikāgre tu dhikāraṃ netramaṇḍale

भ्रूमध्ये चैव योकारं योकारं च ललाटके ।नकारं वै पूर्वमुखे प्रकारं दक्षिणे मुखे॥ 90 ॥

bhrūmadhye caiva yokāraṃ yokāraṃ ca lalāṭake | nakāraṃ vai pūrvamukhe prakāraṃ dakṣiṇe mukhe

चोकारं पश्चिममुखे दकारं चोत्तरे मुखे ।याकारं मूर्ध्नि विन्यस्य तकारं व्यापकं न्यसेत्॥ 91 ॥

cokāraṃ paścimamukhe dakāraṃ cottare mukhe | yākāraṃ mūrdhni vinyasya takāraṃ vyāpakaṃ nyaset

एतन्न्यासविधिं केचिन्नेच्छन्ति जपतत्पराः ।ततो ध्यायेन्महादेवीं जगन्मातरमम्बिकाम्॥ 92 ॥

etannyāsavidhiṃ kecinnecchanti japatatparāḥ | tato dhyāyenmahādevīṃ jaganmātaramambikām

भास्वज्जपाप्रसूनाभां कुमारीं परमेश्वरीम् ।रक्ताम्बुजासनारूढां रक्तगन्धानुलेपनाम्॥ 93 ॥

bhāsvajjapāprasūnābhāṃ kumārīṃ parameśvarīm | raktāmbujāsanārūḍhāṃ raktagandhānulepanām

रक्तमाल्याम्बरधरां चतुरास्यां चतुर्भुजाम् ।द्विनेत्रां स्रुक्स्रुवो मालां कुण्डिकां चैव बिभ्रतीम्॥ 94 ॥

raktamālyāmbaradharāṃ caturāsyāṃ caturbhujām | dvinetrāṃ sruksruvo mālāṃ kuṇḍikāṃ caiva bibhratīm

सर्वाभरणसन्दीप्तामृग्वेदाध्यायिनीं पराम् ।हंसपत्रामाहवनीयमध्यस्थां ब्रह्मदेवताम्॥ 95 ॥

sarvābharaṇasandīptāmṛgvedādhyāyinīṃ parām | haṃsapatrāmāhavanīyamadhyasthāṃ brahmadevatām

चतुष्पदामष्टकुक्षिं सप्तशीर्षां महेश्वरीम् ।अग्निवक्त्रां रुद्रशिखां विष्णुचित्तां तु भावयेत्॥ 96 ॥

catuṣpadāmaṣṭakukṣiṃ saptaśīrṣāṃ maheśvarīm | agnivaktrāṃ rudraśikhāṃ viṣṇucittāṃ tu bhāvayet

ब्रह्मा तु कवचं यस्या गोत्रं साङ्ख्यायनं स्मृतम् ।आदित्यमण्डलान्तःस्थां ध्यायेद्देवीं महेश्वरीम्॥ 97 ॥

brahmā tu kavacaṃ yasyā gotraṃ sāṅkhyāyanaṃ smṛtam | ādityamaṇḍalāntaḥsthāṃ dhyāyeddevīṃ maheśvarīm

एवं ध्यात्वा विधानेन गायत्रीं वेदमातरम् ।ततो मुद्राः प्रकुर्वीत देव्याः प्रीतिकराः शुभाः॥ 98 ॥

evaṃ dhyātvā vidhānena gāyatrīṃ vedamātaram | tato mudrāḥ prakurvīta devyāḥ prītikarāḥ śubhāḥ

सुमुखं सपुटं चैव विततं विस्तृतं तथा ।द्विमुखं त्रिमुखं चैव चतुष्कं पञ्चकं तथा॥ 99 ॥

sumukhaṃ sapuṭaṃ caiva vitataṃ vistṛtaṃ tathā | dvimukhaṃ trimukhaṃ caiva catuṣkaṃ pañcakaṃ tathā

षण्मुखाधोमुखं चैव व्यापकाञ्जलिकं तथा ।शकटं यमपाशं च ग्रथितं सन्मुखोन्मुखम्॥ 100 ॥

ṣaṇmukhādhomukhaṃ caiva vyāpakāñjalikaṃ tathā | śakaṭaṃ yamapāśaṃ ca grathitaṃ sanmukhonmukham

विलम्बं मुष्टिकं चैव मत्स्यं कूर्मं वराहकम् ।सिंहाक्रान्तं महाक्रान्तं मुद्गरं पल्लवं तथा॥ 101 ॥

vilambaṃ muṣṭikaṃ caiva matsyaṃ kūrmaṃ varāhakam | siṃhākrāntaṃ mahākrāntaṃ mudgaraṃ pallavaṃ tathā

चतुर्विंशतिमुद्राश्च गायत्र्याः सम्प्रदर्शयेत् ।शताक्षरां च गायत्रीं सकृदावर्तयेत्सुधीः॥ 102 ॥

caturviṃśatimudrāśca gāyatryāḥ sampradarśayet | śatākṣarāṃ ca gāyatrīṃ sakṛdāvartayetsudhīḥ

चतुर्विंशत्यक्षराणि गायत्र्या कीर्तितानि हि ।जातवेदसनाम्नीं च ऋचमुच्चारयेत्ततः॥ 103 ॥

caturviṃśatyakṣarāṇi gāyatryā kīrtitāni hi | jātavedasanāmnīṃ ca ṛcamuccārayettataḥ

त्र्यम्बकस्यर्चमावृत्य गायत्री शतवर्णका ।भवतीयं महापुण्या सकृज्जप्या बुधैरियम्॥ 104 ॥

tryambakasyarcamāvṛtya gāyatrī śatavarṇakā | bhavatīyaṃ mahāpuṇyā sakṛjjapyā budhairiyam

ओङ्कारं पूर्वमुच्चार्य भूर्भुवः स्वस्तथैव च ।चतुर्विंशत्यक्षरां च गायत्रीं प्रोच्चरेत्ततः॥ 105 ॥

oṅkāraṃ pūrvamuccārya bhūrbhuvaḥ svastathaiva ca | caturviṃśatyakṣarāṃ ca gāyatrīṃ proccarettataḥ

एवं नित्यं जपं कुर्याद्ब्राह्मणो विप्रपुङ्गवः ।स समग्रं फलं प्राप्य सन्ध्यायाः सुखमेधते॥ 106 ॥

evaṃ nityaṃ japaṃ kuryādbrāhmaṇo viprapuṅgavaḥ | sa samagraṃ phalaṃ prāpya sandhyāyāḥ sukhamedhate