Skandha 11, Adhyāya 1

नारद उवाच ।भगवन् भूतभव्येश नारायण सनातन ।आख्यातं परमाश्चर्यं देवीचारित्रमुत्तमम्॥ 1 ॥

nārada uvāca | bhagavan bhūtabhavyeśa nārāyaṇa sanātana | ākhyātaṃ paramāścaryaṃ devīcāritramuttamam

प्रादुर्भावः परो मातुः कार्यार्थमसुरद्रुहाम् ।अधिकाराप्तिरुक्तात्र देवीपूर्णकृपावशात्॥ 2 ॥

prādurbhāvaḥ paro mātuḥ kāryārthamasuradruhām | adhikārāptiruktātra devīpūrṇakṛpāvaśāt

अधुना श्रोतुमिच्छामि येन प्रीणाति सर्वदा ।स्वभक्तान्परिपुष्णाति तमाचारं वद प्रभो॥ 3 ॥

adhunā śrotumicchāmi yena prīṇāti sarvadā | svabhaktānparipuṣṇāti tamācāraṃ vada prabho

श्रीनारायण उवाच ।शृणु नारद तत्त्वज्ञ सदाचारविधिक्रमम् ।यदनुष्ठानमात्रेण देवी प्रीणाति सर्वदा॥ 4 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | śṛṇu nārada tattvajña sadācāravidhikramam | yadanuṣṭhānamātreṇa devī prīṇāti sarvadā

प्रातरुत्थाय कर्तव्यं यद् द्विजेन दिने दिने ।तदहं सम्प्रवक्ष्यामि द्विजानामुपकारकम्॥ 5 ॥

prātarutthāya kartavyaṃ yad dvijena dine dine | tadahaṃ sampravakṣyāmi dvijānāmupakārakam

उदयास्तमयं यावद् द्विजः सत्कर्मकृद्भवेत् ।नित्यनैमित्तिकैर्युक्तः काम्यैश्चान्यैरगर्हितैः॥ 6 ॥

udayāstamayaṃ yāvad dvijaḥ satkarmakṛdbhavet | nityanaimittikairyuktaḥ kāmyaiścānyairagarhitaiḥ

आत्मनश्च सहायार्थं पिता माता न तिष्ठति ।न पुत्रदारा न ज्ञातिर्धर्मस्तिष्ठति केवलम्॥ 7 ॥

ātmanaśca sahāyārthaṃ pitā mātā na tiṣṭhati | na putradārā na jñātirdharmastiṣṭhati kevalam

तस्माद्धर्मं सहायार्थं नित्यं सञ्चिनु साधनैः ।धर्मेणैव सहायात्तु तमस्तरति दुस्तरम्॥ 8 ॥

tasmāddharmaṃ sahāyārthaṃ nityaṃ sañcinu sādhanaiḥ | dharmeṇaiva sahāyāttu tamastarati dustaram

आचारः प्रथमो धर्मः श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च ।तस्मादस्मिन्समायुक्तो नित्यं स्यादात्मनो द्विजः॥ 9 ॥

ācāraḥ prathamo dharmaḥ śrutyuktaḥ smārta eva ca | tasmādasminsamāyukto nityaṃ syādātmano dvijaḥ

आचाराल्लभते चायुराचाराल्लभते प्रजाः ।आचारादन्नमक्षय्यमाचारो हन्ति पातकम्॥ 10 ॥

ācārāllabhate cāyurācārāllabhate prajāḥ | ācārādannamakṣayyamācāro hanti pātakam

आचारः परमो धर्मो नृणां कल्याणकारकः ।इह लोके सुखी भूत्वा परत्र लभते सुखम्॥ 11 ॥

ācāraḥ paramo dharmo nṛṇāṃ kalyāṇakārakaḥ | iha loke sukhī bhūtvā paratra labhate sukham

अज्ञानान्धजनानां तु मोहितैर्भ्रामितात्मनाम् ।धर्मरूपो महादीपो मुक्तिमार्गप्रदर्शकः॥ 12 ॥

ajñānāndhajanānāṃ tu mohitairbhrāmitātmanām | dharmarūpo mahādīpo muktimārgapradarśakaḥ

आचारात्प्राप्यते श्रैष्ठ्यमाचारात्कर्म लभ्यते ।कर्मणो जायते ज्ञानमिति वाक्यं मनोः स्मृतम्॥ 13 ॥

ācārātprāpyate śraiṣṭhyamācārātkarma labhyate | karmaṇo jāyate jñānamiti vākyaṃ manoḥ smṛtam

सर्वधर्मवरिष्ठोऽयमाचारः परमं तपः ।तदेव ज्ञानमुद्दिष्टं तेन सर्वं प्रसाध्यते॥ 14 ॥

sarvadharmavariṣṭho'yamācāraḥ paramaṃ tapaḥ | tadeva jñānamuddiṣṭaṃ tena sarvaṃ prasādhyate

यस्त्वाचारविहीनोऽत्र वर्तते द्विजसत्तमः ।स शूद्रवद् बहिष्कार्यो यथा शूद्रस्तथैव सः॥ 15 ॥

yastvācāravihīno'tra vartate dvijasattamaḥ | sa śūdravad bahiṣkāryo yathā śūdrastathaiva saḥ

आचारो द्विविधः प्रोक्तः शास्त्रीयो लौकिकस्तथा ।उभावपि प्रकर्तव्यौ न त्याज्यौ शुभमिच्छता॥ 16 ॥

ācāro dvividhaḥ proktaḥ śāstrīyo laukikastathā | ubhāvapi prakartavyau na tyājyau śubhamicchatā

ग्रामधर्मा जातिधर्मा देशधर्माः कुलोद्भवाः ।परिग्राह्या नृभिः सर्वैर्नैव ताँल्लङ्घयेन्मुने॥ 17 ॥

grāmadharmā jātidharmā deśadharmāḥ kulodbhavāḥ | parigrāhyā nṛbhiḥ sarvairnaiva tā~llaṅghayenmune

दुराचारो हि पुरुषो लोके भवति निन्दितः ।दुःखभागी च सततं व्याधिना व्याप्त एव च॥ 18 ॥

durācāro hi puruṣo loke bhavati ninditaḥ | duḥkhabhāgī ca satataṃ vyādhinā vyāpta eva ca

परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ ।धर्ममप्यसुखोदर्कं लोकविद्विष्टमेव च॥ 19 ॥

parityajedarthakāmau yau syātāṃ dharmavarjitau | dharmamapyasukhodarkaṃ lokavidviṣṭameva ca

नारद उवाच ।बहुत्वादिह शास्त्राणां निश्चयः स्यात्कथं मुने ।कियत्प्रमाणं तद् ब्रूहि धर्ममार्गविनिर्णये॥ 20 ॥

nārada uvāca | bahutvādiha śāstrāṇāṃ niścayaḥ syātkathaṃ mune | kiyatpramāṇaṃ tad brūhi dharmamārgavinirṇaye

श्रीनारायण उवाच ।श्रुतिस्मृती उभे नेत्रे पुराणं हृदयं स्मृतम् ।एतत्त्रयोक्त एव स्याद्धर्मो नान्यत्र कुत्रचित्॥ 21 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | śrutismṛtī ubhe netre purāṇaṃ hṛdayaṃ smṛtam | etattrayokta eva syāddharmo nānyatra kutracit

विरोधो यत्र तु भवेत्त्रयाणां च परस्परम् ।श्रुतिस्तत्र प्रमाणं स्याद् द्वयोर्द्वैधे स्मृतिर्वरा॥ 22 ॥

virodho yatra tu bhavettrayāṇāṃ ca parasparam | śrutistatra pramāṇaṃ syād dvayordvaidhe smṛtirvarā

श्रुतिद्वैधं भवेद्यत्र तत्र धर्मावुभौ स्मृतौ ।स्मृतिद्वैधं तु यत्र स्याद्विषयः कल्प्यतां पृथक्॥ 23 ॥

śrutidvaidhaṃ bhavedyatra tatra dharmāvubhau smṛtau | smṛtidvaidhaṃ tu yatra syādviṣayaḥ kalpyatāṃ pṛthak

पुराणेषु क्वचिच्चैव तन्त्रदृष्टं यथातथम् ।धर्मं वदन्ति तं धर्मं गृह्णीयान्न कथञ्चन॥ 24 ॥

purāṇeṣu kvaciccaiva tantradṛṣṭaṃ yathātatham | dharmaṃ vadanti taṃ dharmaṃ gṛhṇīyānna kathañcana

वेदाविरोधि चेत्तन्त्रं तत्प्रमाणं न संशयः ।प्रत्यक्षश्रुतिरुद्धं यत्तत्प्रमाणं भवेन्न च॥ 25 ॥

vedāvirodhi cettantraṃ tatpramāṇaṃ na saṃśayaḥ | pratyakṣaśrutiruddhaṃ yattatpramāṇaṃ bhavenna ca

सर्वथा वेद एवासौ धर्ममार्गप्रमाणकः ।तेनाविरुद्धं यत्किञ्चित्तत्प्रमाणं न चान्यथा॥ 26 ॥

sarvathā veda evāsau dharmamārgapramāṇakaḥ | tenāviruddhaṃ yatkiñcittatpramāṇaṃ na cānyathā

यो वेदधर्ममुज्झित्य वर्ततेऽन्यप्रमाणतः ।कुण्डानि तस्य शिक्षार्थं यमलोके वसन्ति हि॥ 27 ॥

yo vedadharmamujjhitya vartate'nyapramāṇataḥ | kuṇḍāni tasya śikṣārthaṃ yamaloke vasanti hi

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वेदोक्तं धर्ममाश्रयेत् ।स्मृतिः पुराणमन्यद्वा तन्त्रं वा शास्त्रमेव च॥ 28 ॥

tasmātsarvaprayatnena vedoktaṃ dharmamāśrayet | smṛtiḥ purāṇamanyadvā tantraṃ vā śāstrameva ca

तन्मूलत्वे प्रमाणं स्यान्नान्यथा तु कदाचन ।ये कुशास्त्राभियोगेन वर्तयन्तीह मानवान्॥ 29 ॥

tanmūlatve pramāṇaṃ syānnānyathā tu kadācana | ye kuśāstrābhiyogena vartayantīha mānavān

अधोमुखोर्ध्वपादास्ते यास्यन्ति नरकार्णवम् ।कामाचाराः पाशुपतास्तथा वै लिङ्गधारिणः॥ 30 ॥

adhomukhordhvapādāste yāsyanti narakārṇavam | kāmācārāḥ pāśupatāstathā vai liṅgadhāriṇaḥ

तप्तमुद्राङ्किता ये च वैखानसमतानुगाः ।ते सर्वे निरयं यान्ति वेदमार्गबहिष्कृताः॥ 31 ॥

taptamudrāṅkitā ye ca vaikhānasamatānugāḥ | te sarve nirayaṃ yānti vedamārgabahiṣkṛtāḥ

वेदोक्तमेव सद्धर्मं तस्मात्कुर्यान्नरः सदा ।उत्थायोत्थाय बोद्धव्यं किं मयाद्य कृतं कृतम्॥ 32 ॥

vedoktameva saddharmaṃ tasmātkuryānnaraḥ sadā | utthāyotthāya boddhavyaṃ kiṃ mayādya kṛtaṃ kṛtam

दत्तं वा दापितं वापि वाक्येनापि च भाषितम् ।उपपापेषु सर्वेषु पातकेषु महत्स्वपि॥ 33 ॥

dattaṃ vā dāpitaṃ vāpi vākyenāpi ca bhāṣitam | upapāpeṣu sarveṣu pātakeṣu mahatsvapi

अवाप्य रजनीयामं ब्रह्मध्यानं समाचरेत् ।ऊरुस्थोत्तानचरणः सव्ये चोरौ तथोत्तरम्॥ 34 ॥

avāpya rajanīyāmaṃ brahmadhyānaṃ samācaret | ūrusthottānacaraṇaḥ savye corau tathottaram

उत्तानं किञ्चिदुत्तानं मुखमवष्टभ्य चोरसा ।निमीलिताक्षः सत्त्वस्थो दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत्॥ 35 ॥

uttānaṃ kiñciduttānaṃ mukhamavaṣṭabhya corasā | nimīlitākṣaḥ sattvastho dantairdantānna saṃspṛśet

तालुस्थाचलजिह्वश्च संवृतास्यः सुनिश्चलः ।सन्निरुद्धेन्द्रियग्रामो नातिनिम्नस्थितासनः॥ 36 ॥

tālusthācalajihvaśca saṃvṛtāsyaḥ suniścalaḥ | sanniruddhendriyagrāmo nātinimnasthitāsanaḥ

द्विगुणं त्रिगुणं वापि प्राणायाममुपक्रमेत् ।ततो ध्येयः स्थितो योऽसौ हृदये दीपवत्प्रभुः॥ 37 ॥

dviguṇaṃ triguṇaṃ vāpi prāṇāyāmamupakramet | tato dhyeyaḥ sthito yo'sau hṛdaye dīpavatprabhuḥ

धारयेत्तत्र चात्मानं धारणां धारयेद्बुधः ।सधूमश्च विधूमश्च सगर्भश्चाप्यगर्भकः॥ 38 ॥

dhārayettatra cātmānaṃ dhāraṇāṃ dhārayedbudhaḥ | sadhūmaśca vidhūmaśca sagarbhaścāpyagarbhakaḥ

सलक्ष्यश्चाप्यलक्ष्यश्च प्राणायामस्तु षड्विधः ।प्राणायामसमो योगः प्राणायाम इतीरितः॥ 39 ॥

salakṣyaścāpyalakṣyaśca prāṇāyāmastu ṣaḍvidhaḥ | prāṇāyāmasamo yogaḥ prāṇāyāma itīritaḥ

प्राणायाम इति प्रोक्तो रेचपूरककुम्भकैः ।वर्णत्रयात्मका ह्येते रेचपूरककुम्भकाः॥ 40 ॥

prāṇāyāma iti prokto recapūrakakumbhakaiḥ | varṇatrayātmakā hyete recapūrakakumbhakāḥ

स एव प्रणवः प्रोक्तः प्राणायामश्च तन्मयः ।इडया वायुमारोप्य पूरयित्वोदरे स्थितम्॥ 41 ॥

sa eva praṇavaḥ proktaḥ prāṇāyāmaśca tanmayaḥ | iḍayā vāyumāropya pūrayitvodare sthitam

शनैः षोडशमात्राभिरन्यया तं विरेचयेत् ।एवं सधूमः प्राणानामायामः कथितो मुने॥ 42 ॥

śanaiḥ ṣoḍaśamātrābhiranyayā taṃ virecayet | evaṃ sadhūmaḥ prāṇānāmāyāmaḥ kathito mune

आधारेलिङ्गनाभिप्रकटितहृदये तालुमूले ललाटे द्वे पत्रे षोडशारे द्विदशदशदलद्वादशार्धे चतुष्के ।वासान्ते बालमध्ये डफकतसहिते कण्ठदेशे स्वराणां हङ्क्षन्तत्त्वार्थयुक्तं सकलदलगतं वर्णरूपं नमामि॥ 43 ॥

ādhāreliṅganābhiprakaṭitahṛdaye tālumūle lalāṭe dve patre ṣoḍaśāre dvidaśadaśadaladvādaśārdhe catuṣke | vāsānte bālamadhye ḍaphakatasahite kaṇṭhadeśe svarāṇāṃ haṅkṣantattvārthayuktaṃ sakaladalagataṃ varṇarūpaṃ namāmi

अरुणकमलसंस्था तद्रजःपुञ्जवर्णा हरनियमितचिह्ना पद्मतन्तुस्वरूपा ।रविहुतवहराकानायकास्यस्तनाढ्या सकृदपि यदि चित्ते संवसेत्स्यात्स भुक्तः॥ 44 ॥

aruṇakamalasaṃsthā tadrajaḥpuñjavarṇā haraniyamitacihnā padmatantusvarūpā | ravihutavaharākānāyakāsyastanāḍhyā sakṛdapi yadi citte saṃvasetsyātsa bhuktaḥ

स्थितिः सैव गतिर्यात्रा मतिश्चिन्ता स्तुतिर्वचः ।अहं सर्वात्मको देवः स्तुतिः सर्वं त्वदर्चनम्॥ 45 ॥

sthitiḥ saiva gatiryātrā matiścintā stutirvacaḥ | ahaṃ sarvātmako devaḥ stutiḥ sarvaṃ tvadarcanam

अहं देवी न चान्योऽस्मि ब्रह्मैवाहं न शोकभाक् ।सच्चिदानन्दरूपोऽहं स्वात्मानमिति चिन्तयेत्॥ 46 ॥

ahaṃ devī na cānyo'smi brahmaivāhaṃ na śokabhāk | saccidānandarūpo'haṃ svātmānamiti cintayet

प्रकाशमानां प्रथमे प्रयाणे प्रतिप्रयाणेऽप्यमृतायमानाम् ।अन्तःपदव्यामनुसञ्चरन्ती- मानन्दरूपामबलां प्रपद्ये॥ 47 ॥

prakāśamānāṃ prathame prayāṇe pratiprayāṇe'pyamṛtāyamānām | antaḥpadavyāmanusañcarantī- mānandarūpāmabalāṃ prapadye

ततो निजब्रह्मरन्ध्रे ध्यायेत्तं गुरुमीश्वरम् ।उपचारैर्मानसैश्च पूजयेत्तु यथाविधि॥ 48 ॥

tato nijabrahmarandhre dhyāyettaṃ gurumīśvaram | upacārairmānasaiśca pūjayettu yathāvidhi

स्तुवीतानेन मन्त्रेण साधको नियतात्मवान् ।गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः ।गुरुरेव परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः॥ 49 ॥

stuvītānena mantreṇa sādhako niyatātmavān | gururbrahmā gururviṣṇurgururdevo maheśvaraḥ | gurureva paraṃ brahma tasmai śrīgurave namaḥ