अध्याय 273
श्लोक 1
सूत उवाच ।इति वाक्यं समाकर्ण्य विबुधानां द्विजोत्तमः ।करिष्ये कार्यमेतद्वः प्रत्युवाच ततो मुनिः
sūta uvāca | iti vākyaṃ samākarṇya vibudhānāṃ dvijottamaḥ | kariṣye kāryametadvaḥ pratyuvāca tato muniḥ
अध्याय 273
सूत उवाच ।इति वाक्यं समाकर्ण्य विबुधानां द्विजोत्तमः ।करिष्ये कार्यमेतद्वः प्रत्युवाच ततो मुनिः
sūta uvāca | iti vākyaṃ samākarṇya vibudhānāṃ dvijottamaḥ | kariṣye kāryametadvaḥ pratyuvāca tato muniḥ
अध्याय 273
अङ्गीकृते तदा कार्ये मुनिना कुम्भजन्मना ।देवाः प्रमुदिताः सर्वे बभूबुर्द्विजसत्तमाः
aṅgīkṛte tadā kārye muninā kumbhajanmanā | devāḥ pramuditāḥ sarve babhūburdvijasattamāḥ
अध्याय 273
ते देवाः स्वानि धिष्ण्यानि भेजिरे मुनिवाक्यतः ।पत्नीं मुनिवरः श्रीमानुवाच नृपकन्यकाम्
te devāḥ svāni dhiṣṇyāni bhejire munivākyataḥ | patnīṃ munivaraḥ śrīmānuvāca nṛpakanyakām
अध्याय 273
अये नृपसुते प्राप्तो विघ्नोऽनर्थस्य कारकः ।भानुमार्गनिरोधेन कृतो विन्ध्यमहीभृता
aye nṛpasute prāpto vighno'narthasya kārakaḥ | bhānumārganirodhena kṛto vindhyamahībhṛtā
अध्याय 273
आज्ञातं कारणं तच्च स्मृतं वाक्यं पुरातनम् ।काशीमुद्दिश्य यद्गीतं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
ājñātaṃ kāraṇaṃ tacca smṛtaṃ vākyaṃ purātanam | kāśīmuddiśya yadgītaṃ munibhistattvadarśibhiḥ
अध्याय 273
अविमुक्तं न मोक्तव्यं सर्वथैव मुमुक्षुभिः ।किन्तु विघ्ना भविष्यन्ति काश्यां निवसतां सताम्
avimuktaṃ na moktavyaṃ sarvathaiva mumukṣubhiḥ | kintu vighnā bhaviṣyanti kāśyāṃ nivasatāṃ satām
अध्याय 273
सोऽन्तरायो मया प्राप्तः काश्यां निवसता प्रिये ।इत्येवमुक्त्वा भार्यां तां मुनिः परमतापनः
so'ntarāyo mayā prāptaḥ kāśyāṃ nivasatā priye | ityevamuktvā bhāryāṃ tāṃ muniḥ paramatāpanaḥ
अध्याय 273
मणिकर्ण्यां समाप्लुत्य दृष्ट्वा विश्वेश्वरं विभुम् ।दण्डपाणिं समभ्यर्च्य कालराजं समागतः
maṇikarṇyāṃ samāplutya dṛṣṭvā viśveśvaraṃ vibhum | daṇḍapāṇiṃ samabhyarcya kālarājaṃ samāgataḥ
अध्याय 273
कालराज महाबाहो भक्तानां भयहारक ।कथं दूरयसे पुर्याः काशीपुर्यास्त्वमीश्वरः
kālarāja mahābāho bhaktānāṃ bhayahāraka | kathaṃ dūrayase puryāḥ kāśīpuryāstvamīśvaraḥ
अध्याय 273
त्वं काशीवासविघ्नानां नाशको भक्तरक्षकः ।मां किं दूरयसे स्वामिन् भक्तार्तिविनिवारक
tvaṃ kāśīvāsavighnānāṃ nāśako bhaktarakṣakaḥ | māṃ kiṃ dūrayase svāmin bhaktārtivinivāraka
अध्याय 273
परापवादो नोक्तो मे न पैशुन्यं न चानृतम् ।केन कर्मविपाकेन काश्या दूरं करोषि माम्
parāpavādo nokto me na paiśunyaṃ na cānṛtam | kena karmavipākena kāśyā dūraṃ karoṣi mām
अध्याय 273
एवं प्रार्थ्य च तं कालनाथं कुम्भोद्भवो मुनिः ।जगाम साक्षिविघ्नेशं सर्वविघ्ननिवारणम्
evaṃ prārthya ca taṃ kālanāthaṃ kumbhodbhavo muniḥ | jagāma sākṣivighneśaṃ sarvavighnanivāraṇam
अध्याय 273
तं दृष्ट्वाभ्यर्च्य सम्प्रार्थ्य ततः पुर्या विनिर्गतः ।लोपामुद्रापतिः श्रीमानगस्त्यो दक्षिणां दिशम्
taṃ dṛṣṭvābhyarcya samprārthya tataḥ puryā vinirgataḥ | lopāmudrāpatiḥ śrīmānagastyo dakṣiṇāṃ diśam
अध्याय 273
काशीविरहसन्तप्तो महाभाग्यनिधिर्मुनिः ।संस्मृत्यानुक्षणं काशीं जगाम सह भार्यया
kāśīvirahasantapto mahābhāgyanidhirmuniḥ | saṃsmṛtyānukṣaṇaṃ kāśīṃ jagāma saha bhāryayā
अध्याय 273
तपोयानमिवारुह्य निमिषार्धेन वै मुनिः ।अग्रे ददर्श तं विन्ध्यं रुद्धाम्बरमथोन्नतम्
tapoyānamivāruhya nimiṣārdhena vai muniḥ | agre dadarśa taṃ vindhyaṃ ruddhāmbaramathonnatam
अध्याय 273
चकम्पे चाचलस्तूर्णं दृष्ट्वैवाग्रे स्थितं मुनिम् ।गिरिः खर्वतरो भूत्वा विवक्षुरवनीमिव
cakampe cācalastūrṇaṃ dṛṣṭvaivāgre sthitaṃ munim | giriḥ kharvataro bhūtvā vivakṣuravanīmiva
अध्याय 273
दण्डवत्पतितो भूमौ साष्टाङ्गं भक्तिभावितः ।तं दृष्ट्वा नम्रशिखरं विन्ध्यं नाम महागिरिम्
daṇḍavatpatito bhūmau sāṣṭāṅgaṃ bhaktibhāvitaḥ | taṃ dṛṣṭvā namraśikharaṃ vindhyaṃ nāma mahāgirim
अध्याय 273
प्रसन्नवदनोऽगस्त्यो मुनिर्विन्ध्यमथाब्रवीत् ।वत्सैवं तिष्ठ तावत्त्वं यावदागम्यते मया
prasannavadano'gastyo munirvindhyamathābravīt | vatsaivaṃ tiṣṭha tāvattvaṃ yāvadāgamyate mayā
अध्याय 273
अशक्तोऽहं गण्डशैलारोहणे तव पुत्रक ।एवमुक्त्वा मुनिर्याम्यदिशं प्रति गमोत्सुकः
aśakto'haṃ gaṇḍaśailārohaṇe tava putraka | evamuktvā muniryāmyadiśaṃ prati gamotsukaḥ
अध्याय 273
आरुह्य तस्य शिखराण्यवारुहदनुक्रमात् ।गतो याम्यदिशं चापि श्रीशैलं प्रेक्ष्य वर्त्मनि
āruhya tasya śikharāṇyavāruhadanukramāt | gato yāmyadiśaṃ cāpi śrīśailaṃ prekṣya vartmani
अध्याय 273
मलयाचलमासाद्य तत्राश्रमपरोऽभवत् ।सापि देवी तत्र विन्ध्यमागता मनुपूजिता
malayācalamāsādya tatrāśramaparo'bhavat | sāpi devī tatra vindhyamāgatā manupūjitā
अध्याय 273
लोकेषु प्रथिता विन्ध्यवासिनीति च शौनक ।सूत उवाच ।एतच्चरित्रं परमं शत्रुनाशनमुत्तमम्
lokeṣu prathitā vindhyavāsinīti ca śaunaka | sūta uvāca | etaccaritraṃ paramaṃ śatrunāśanamuttamam
अध्याय 273
अगस्त्यविन्ध्यनगयोराख्यानं पापनाशनम् ।राज्ञां विजयदं तच्च द्विजानां ज्ञानवर्धनम्
agastyavindhyanagayorākhyānaṃ pāpanāśanam | rājñāṃ vijayadaṃ tacca dvijānāṃ jñānavardhanam
अध्याय 273
वैश्यानां धान्यधनदं शूद्राणां सुखदं तथा ।धर्मार्थी धर्ममाप्नोति धनार्थी धनमाप्नुयात्
vaiśyānāṃ dhānyadhanadaṃ śūdrāṇāṃ sukhadaṃ tathā | dharmārthī dharmamāpnoti dhanārthī dhanamāpnuyāt
अध्याय 273
कामानवाप्नुयात्कामी भक्त्या चास्य सकृच्छ्रवात् ।एवं स्वायम्भुवमनुर्देवीमाराध्य भक्तितः
kāmānavāpnuyātkāmī bhaktyā cāsya sakṛcchravāt | evaṃ svāyambhuvamanurdevīmārādhya bhaktitaḥ
अध्याय 273
लेभे राज्यं धरायाश्च निजमन्वन्तराश्रयम् ।इत्येतद्वर्णितं सौम्य मया मन्वन्तराश्रितम् ।आद्यं चरित्रं श्रीदेव्याः किं पुनः कथयामि ते
lebhe rājyaṃ dharāyāśca nijamanvantarāśrayam | ityetadvarṇitaṃ saumya mayā manvantarāśritam | ādyaṃ caritraṃ śrīdevyāḥ kiṃ punaḥ kathayāmi te
पाठ सेटिंग्स · Reading settings
भाषा एवं सामग्री · Language and layers
धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Collated with Nilakantha Bhashya recension.