Skandha 2, Adhyāya 4

सूत उवाच ।प्रतीपेऽथ दिवं याते शन्तनुः सत्यविक्रमः ।बभूव मृगयाशीलो निघ्नन्व्याघ्रान्मृगान्नृपः॥ 1 ॥

sūta uvāca | pratīpe'tha divaṃ yāte śantanuḥ satyavikramaḥ | babhūva mṛgayāśīlo nighnanvyāghrānmṛgānnṛpaḥ

स कदाचिद्वने घोरे गङ्गातीरे चरन्नृपः ।ददर्श मृगशावाक्षीं सुन्दरीं चारुभूषणाम्॥ 2 ॥

sa kadācidvane ghore gaṅgātīre carannṛpaḥ | dadarśa mṛgaśāvākṣīṃ sundarīṃ cārubhūṣaṇām

दृष्ट्वा तां नृपतिर्मग्नः पित्रोक्तेयं वरानना ।रूपयौवनसम्पन्ना साक्षाल्लक्ष्मीरिवापरा॥ 3 ॥

dṛṣṭvā tāṃ nṛpatirmagnaḥ pitrokteyaṃ varānanā | rūpayauvanasampannā sākṣāllakṣmīrivāparā

पिबन्मुखाम्बुजं तस्या न तृप्तिमगमन्नृपः ।हृष्टरोमाभवत्तत्र व्याप्तचित्त इवानघ॥ 4 ॥

pibanmukhāmbujaṃ tasyā na tṛptimagamannṛpaḥ | hṛṣṭaromābhavattatra vyāptacitta ivānagha

महाभिषं सापि मत्वा प्रेमयुक्ता बभूव ह ।किञ्चिन्मन्दस्मितं कृत्वा तस्थावग्रे नृपस्य च॥ 5 ॥

mahābhiṣaṃ sāpi matvā premayuktā babhūva ha | kiñcinmandasmitaṃ kṛtvā tasthāvagre nṛpasya ca

वीक्ष्य तामसितापाङ्गीं राजा प्रीतमना भृशम् ।उवाच मधुरं वाक्यं सान्त्वयन् श्लक्ष्णया गिरा॥ 6 ॥

vīkṣya tāmasitāpāṅgīṃ rājā prītamanā bhṛśam | uvāca madhuraṃ vākyaṃ sāntvayan ślakṣṇayā girā

देवी वा त्वं च वामोरु मानुषी वा वरानने ।गन्धर्वी वाथ यक्षी वा नागकन्याप्सरापि वा॥ 7 ॥

devī vā tvaṃ ca vāmoru mānuṣī vā varānane | gandharvī vātha yakṣī vā nāgakanyāpsarāpi vā

यासि कासि वरारोहे भार्या मे भव सुन्दरि ।प्रेमयुक्तस्मितैव त्वं धर्मपत्नी भवाद्य मे॥ 8 ॥

yāsi kāsi varārohe bhāryā me bhava sundari | premayuktasmitaiva tvaṃ dharmapatnī bhavādya me

सूत उवाच ।राजा तां नाभिजानाति गङ्गेयमिति निश्चितम् ।महाभिषं समुत्पन्नं नृपं जानाति जाह्नवी॥ 9 ॥

sūta uvāca | rājā tāṃ nābhijānāti gaṅgeyamiti niścitam | mahābhiṣaṃ samutpannaṃ nṛpaṃ jānāti jāhnavī

पूर्वप्रेमसमायोगाच्छ्रुत्वा वाचं नृपस्य ताम् ।उवाच नारी राजानं स्मितपूर्वमिदं वचः॥ 10 ॥

pūrvapremasamāyogācchrutvā vācaṃ nṛpasya tām | uvāca nārī rājānaṃ smitapūrvamidaṃ vacaḥ

स्त्र्युवाच ।जानामि त्वां नृपश्रेष्ठ प्रतीपतनयं शुभम् ।का न वाञ्छति चार्वङ्गी भावित्वात्सदृशं पतिम्॥ 11 ॥

stryuvāca | jānāmi tvāṃ nṛpaśreṣṭha pratīpatanayaṃ śubham | kā na vāñchati cārvaṅgī bhāvitvātsadṛśaṃ patim

वाग्बन्धेन नृपश्रेष्ठ वरिष्यामि पतिं किल ।शृणु मे समयं राजन् वृणोमि त्वां नृपोत्तम॥ 12 ॥

vāgbandhena nṛpaśreṣṭha variṣyāmi patiṃ kila | śṛṇu me samayaṃ rājan vṛṇomi tvāṃ nṛpottama

यच्च कुर्यामहं कार्यं शुभं वा यदि वाशुभम् ।न निषेध्या त्वया राजन्न वक्तव्यं तथाप्रियम्॥ 13 ॥

yacca kuryāmahaṃ kāryaṃ śubhaṃ vā yadi vāśubham | na niṣedhyā tvayā rājanna vaktavyaṃ tathāpriyam

यदा च त्वं नृपश्रेष्ठ न करिष्यसि मे वचः ।तदा मुक्त्या गमिष्यामि यथेष्टदेशं मारिष॥ 14 ॥

yadā ca tvaṃ nṛpaśreṣṭha na kariṣyasi me vacaḥ | tadā muktyā gamiṣyāmi yatheṣṭadeśaṃ māriṣa

स्मृत्वा जन्म वसूनां सा प्रार्थनापूर्वकं हृदि ।महाभिषस्य प्रेमाथ विचिन्त्यैव च जाह्नवी॥ 15 ॥

smṛtvā janma vasūnāṃ sā prārthanāpūrvakaṃ hṛdi | mahābhiṣasya premātha vicintyaiva ca jāhnavī

तथेत्युक्ताथ सा देवी चकार नृपतिं पतिम् ।एवं वृता नृपेणाथ गङ्गा मानुषरूपिणी॥ 16 ॥

tathetyuktātha sā devī cakāra nṛpatiṃ patim | evaṃ vṛtā nṛpeṇātha gaṅgā mānuṣarūpiṇī

नृपस्य मन्दिरं प्राप्ता सुभगा वरवर्णिनी ।नृपतिस्तां समासाद्य चिक्रीडोपवने शुभे॥ 17 ॥

nṛpasya mandiraṃ prāptā subhagā varavarṇinī | nṛpatistāṃ samāsādya cikrīḍopavane śubhe

सापि तं रमयामास भावज्ञा वै वराङ्गना ।न बुबोध नृपः क्रीडन्गतान्वर्षगणानथ॥ 18 ॥

sāpi taṃ ramayāmāsa bhāvajñā vai varāṅganā | na bubodha nṛpaḥ krīḍangatānvarṣagaṇānatha

स तया मृगशावाक्ष्या शच्या शतक्रतुर्यथा ।सा सर्वगुणसम्पन्ना सोऽपि कामविचक्षणः॥ 19 ॥

sa tayā mṛgaśāvākṣyā śacyā śatakraturyathā | sā sarvaguṇasampannā so'pi kāmavicakṣaṇaḥ

रेमाते मन्दिरे दिव्ये रमानारायणाविव ।एवं गच्छति काले सा दधार नृपतेस्तदा॥ 20 ॥

remāte mandire divye ramānārāyaṇāviva | evaṃ gacchati kāle sā dadhāra nṛpatestadā

गर्भं गङ्गा वसुं पुत्रं सुषुवे चारुलोचना ।जातमात्रं सुतं वारि चिक्षेपैवं द्वितीयके॥ 21 ॥

garbhaṃ gaṅgā vasuṃ putraṃ suṣuve cārulocanā | jātamātraṃ sutaṃ vāri cikṣepaivaṃ dvitīyake

तृतीयेऽथ चतुर्थेऽथ पञ्चमे षष्ठ एव च ।सप्तमे वा हते पुत्रे राजा चिन्तापरोऽभवत्॥ 22 ॥

tṛtīye'tha caturthe'tha pañcame ṣaṣṭha eva ca | saptame vā hate putre rājā cintāparo'bhavat

किं करोम्यद्य वंशो मे कथं स्यात्सुस्थिरो भुवि ।सप्त पुत्रा हता नूनमनया पापरूपया॥ 23 ॥

kiṃ karomyadya vaṃśo me kathaṃ syātsusthiro bhuvi | sapta putrā hatā nūnamanayā pāparūpayā

निवारयामि यदि मां त्यक्त्वा यास्यति सर्वथा ।अष्टमोऽयं सुसम्प्राप्तो गर्भो मे मनसीप्सितः॥ 24 ॥

nivārayāmi yadi māṃ tyaktvā yāsyati sarvathā | aṣṭamo'yaṃ susamprāpto garbho me manasīpsitaḥ

न वारयामि चेदद्य सर्वथेयं जले क्षिपेत् ।भविता वा न वा चाग्रे संशयोऽयं ममाद्भुतः॥ 25 ॥

na vārayāmi cedadya sarvatheyaṃ jale kṣipet | bhavitā vā na vā cāgre saṃśayo'yaṃ mamādbhutaḥ

सम्भवेऽपि च दृष्टेयं रक्षयेद्वा न रक्षयेत् ।एवं संशयिते कार्ये किं कर्तव्यं मयाधुना॥ 26 ॥

sambhave'pi ca dṛṣṭeyaṃ rakṣayedvā na rakṣayet | evaṃ saṃśayite kārye kiṃ kartavyaṃ mayādhunā

वंशस्य रक्षणार्थं हि यत्नः कार्यः परो मया ।ततः काले यदा जातः पुत्रोऽयमष्टमो वसुः॥ 27 ॥

vaṃśasya rakṣaṇārthaṃ hi yatnaḥ kāryaḥ paro mayā | tataḥ kāle yadā jātaḥ putro'yamaṣṭamo vasuḥ

मुनेर्येन हृता धेनुर्नन्दिनी स्त्रीजितेन हि ।तं दृष्ट्वा नृपतिः पुत्रं तामुवाच पतन्पदे॥ 28 ॥

muneryena hṛtā dhenurnandinī strījitena hi | taṃ dṛṣṭvā nṛpatiḥ putraṃ tāmuvāca patanpade

दासोऽस्मि तव तन्वङ्गि प्रार्थयामि शुचिस्मिते ।पुत्रमेकं पुषाम्येनं देहि जीवितमद्य मे॥ 29 ॥

dāso'smi tava tanvaṅgi prārthayāmi śucismite | putramekaṃ puṣāmyenaṃ dehi jīvitamadya me

हिंसिताः सप्त पुत्रा मे करभोरु त्वया शुभाः ।अष्टमं रक्ष सुश्रोणि पतामि तव पादयोः॥ 30 ॥

hiṃsitāḥ sapta putrā me karabhoru tvayā śubhāḥ | aṣṭamaṃ rakṣa suśroṇi patāmi tava pādayoḥ

अन्यद्वै प्रार्थितं तेऽद्य ददाम्यथ च दुर्लभम् ।वंशो मे रक्षणीयोऽद्य त्वया परमशोभने॥ 31 ॥

anyadvai prārthitaṃ te'dya dadāmyatha ca durlabham | vaṃśo me rakṣaṇīyo'dya tvayā paramaśobhane

अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गे वेदविदो विदुः ।तस्मादद्य वरारोहे प्रार्थयाम्यष्टमं सुतम्॥ 32 ॥

aputrasya gatirnāsti svarge vedavido viduḥ | tasmādadya varārohe prārthayāmyaṣṭamaṃ sutam

इत्युक्तापि गृहीत्वा तं यदा गन्तुं समुत्सुका ।तदातिकुपितो राजा तामुवाचातिदुःखितः॥ 33 ॥

ityuktāpi gṛhītvā taṃ yadā gantuṃ samutsukā | tadātikupito rājā tāmuvācātiduḥkhitaḥ

पापिष्ठे किं करोम्यद्य निरयान्न बिभेषि किम् ।कासि पापकराणां त्वं पुत्री पापरता सदा॥ 34 ॥

pāpiṣṭhe kiṃ karomyadya nirayānna bibheṣi kim | kāsi pāpakarāṇāṃ tvaṃ putrī pāparatā sadā

यथेच्छं गच्छ वा तिष्ठ पुत्रो मे स्थीयतामिह ।किं करोमि त्वया पापे वंशान्तकरयानया॥ 35 ॥

yathecchaṃ gaccha vā tiṣṭha putro me sthīyatāmiha | kiṃ karomi tvayā pāpe vaṃśāntakarayānayā

एवं वदति भूपाले सा गृहीत्वा सुतं शिशुम् ।गच्छन्ती वचनं कोपसंयुता तमुवाच ह॥ 36 ॥

evaṃ vadati bhūpāle sā gṛhītvā sutaṃ śiśum | gacchantī vacanaṃ kopasaṃyutā tamuvāca ha

पुत्रकामा सुतं त्वेनं पालयामि वने गता ।समयो मे गमिष्यामि वचनं ह्यन्यथाकृतम्॥ 37 ॥

putrakāmā sutaṃ tvenaṃ pālayāmi vane gatā | samayo me gamiṣyāmi vacanaṃ hyanyathākṛtam

गङ्गां मां वै विजानीहि देवकार्यार्थमागताम् ।वसवस्तु पुरा शप्ता वसिष्ठेन महात्मना॥ 38 ॥

gaṅgāṃ māṃ vai vijānīhi devakāryārthamāgatām | vasavastu purā śaptā vasiṣṭhena mahātmanā

व्रजन्तु मानुषीं योनिं स्थितां चिन्तातुरास्तु माम् ।दृष्ट्वेदं प्रार्थयामासुर्जननी नो भवानघे॥ 39 ॥

vrajantu mānuṣīṃ yoniṃ sthitāṃ cintāturāstu mām | dṛṣṭvedaṃ prārthayāmāsurjananī no bhavānaghe

तेभ्यो दत्त्वा वरं जाता पत्नी ते नृपसत्तम ।देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं जानीहि सम्भवो मम॥ 40 ॥

tebhyo dattvā varaṃ jātā patnī te nṛpasattama | devakāryārthasiddhyarthaṃ jānīhi sambhavo mama

सप्त ते वसवः पुत्रा मुक्ताः शापादृषेस्तु ते ।कियन्तं कालमेकोऽयं तव पुत्रो भविष्यति॥ 41 ॥

sapta te vasavaḥ putrā muktāḥ śāpādṛṣestu te | kiyantaṃ kālameko'yaṃ tava putro bhaviṣyati

गङ्गादत्तमिमं पुत्रं गृहाण शन्तनो स्वयम् ।वसुं देवं विदित्वैनं सुखं भुङ्क्ष्व सुतोद्भवम्॥ 42 ॥

gaṅgādattamimaṃ putraṃ gṛhāṇa śantano svayam | vasuṃ devaṃ viditvainaṃ sukhaṃ bhuṅkṣva sutodbhavam

गाङ्गेयोऽयं महाभाग भविष्यति बलाधिकः ।अद्य तत्र नयाम्येनं यत्र त्वं वै मया वृतः॥ 43 ॥

gāṅgeyo'yaṃ mahābhāga bhaviṣyati balādhikaḥ | adya tatra nayāmyenaṃ yatra tvaṃ vai mayā vṛtaḥ

दास्यामि यौवनप्राप्तं पालयित्वा महीपते ।न मातृरहितः पुत्रो जीवेन्न च सुखी भवेत्॥ 44 ॥

dāsyāmi yauvanaprāptaṃ pālayitvā mahīpate | na mātṛrahitaḥ putro jīvenna ca sukhī bhavet

इत्युक्त्वान्तर्दधे गङ्गा तं गृहीत्वा च बालकम् ।राजा चातीव दुःखार्तः संस्थितो निजमन्दिरे॥ 45 ॥

ityuktvāntardadhe gaṅgā taṃ gṛhītvā ca bālakam | rājā cātīva duḥkhārtaḥ saṃsthito nijamandire

भार्याविरहजं दुःखं तथा पुत्रस्य चाद्भुतम् ।सर्वदा चिन्तयन्नास्ते राज्यं कुर्वन्महीपतिः॥ 46 ॥

bhāryāvirahajaṃ duḥkhaṃ tathā putrasya cādbhutam | sarvadā cintayannāste rājyaṃ kurvanmahīpatiḥ

एवं गच्छति कालेऽथ नृपतिर्मृगयां गतः ।निघ्नन्मृगगणान्बाणैर्महिषान्सूकरानपि॥ 47 ॥

evaṃ gacchati kāle'tha nṛpatirmṛgayāṃ gataḥ | nighnanmṛgagaṇānbāṇairmahiṣānsūkarānapi

गङ्गातीरमनुप्राप्तः स राजा शन्तनुस्तदा ।नदीं स्तोकजलां दृष्ट्वा विस्मितः स महीपतिः॥ 48 ॥

gaṅgātīramanuprāptaḥ sa rājā śantanustadā | nadīṃ stokajalāṃ dṛṣṭvā vismitaḥ sa mahīpatiḥ

तत्रापश्यत्कुमारं तं मुञ्चन्तं विशिखान्बहून् ।आकृष्य च महाचापं क्रीडन्तं सरितस्तटे॥ 49 ॥

tatrāpaśyatkumāraṃ taṃ muñcantaṃ viśikhānbahūn | ākṛṣya ca mahācāpaṃ krīḍantaṃ saritastaṭe

तं वीक्ष्य विस्मितो राजा न स्म जानाति किञ्चन ।नोपलेभे स्मृतिं भूपः पुत्रोऽयं मम वा न वा॥ 50 ॥

taṃ vīkṣya vismito rājā na sma jānāti kiñcana | nopalebhe smṛtiṃ bhūpaḥ putro'yaṃ mama vā na vā

दृष्ट्वाप्यमानुषं कर्म बाणेषु लघुहस्तताम् ।विद्यां वाप्रतिमां रूपं तस्य वै स्मरसन्निभम्॥ 51 ॥

dṛṣṭvāpyamānuṣaṃ karma bāṇeṣu laghuhastatām | vidyāṃ vāpratimāṃ rūpaṃ tasya vai smarasannibham

पप्रच्छ विस्मितो राजा कस्य पुत्रोऽसि चानघ ।नोवाच किञ्चिद्वीरोऽसौ मुञ्चञ्छिलीमुखानथ॥ 52 ॥

papraccha vismito rājā kasya putro'si cānagha | novāca kiñcidvīro'sau muñcañchilīmukhānatha

अन्तर्धानं गतः सोऽथ राजा चिन्तातुरोऽभवत् ।कोऽयं मम सुतो बालः किं करोमि व्रजामि कम्॥ 53 ॥

antardhānaṃ gataḥ so'tha rājā cintāturo'bhavat | ko'yaṃ mama suto bālaḥ kiṃ karomi vrajāmi kam

गङ्गां तुष्टाव भूपालः स्थितस्तत्र समाहितः ।दर्शनं सा ददौ चाथ चारुरूपा यथा पुरा॥ 54 ॥

gaṅgāṃ tuṣṭāva bhūpālaḥ sthitastatra samāhitaḥ | darśanaṃ sā dadau cātha cārurūpā yathā purā

दृष्ट्वा तां चारुसर्वाङ्गीं बभाषे नृपतिः स्वयम् ।कोऽयं गङ्गे गतो बालो मम त्वं दर्शयाधुना॥ 55 ॥

dṛṣṭvā tāṃ cārusarvāṅgīṃ babhāṣe nṛpatiḥ svayam | ko'yaṃ gaṅge gato bālo mama tvaṃ darśayādhunā

गङ्गोवाच ।पुत्रोऽयं तव राजेन्द्र रक्षितश्चाष्टमो वसुः ।ददामि तव हस्ते तु गाङ्गेयोऽयं महातपाः॥ 56 ॥

gaṅgovāca | putro'yaṃ tava rājendra rakṣitaścāṣṭamo vasuḥ | dadāmi tava haste tu gāṅgeyo'yaṃ mahātapāḥ

कीर्तिकर्ता कुलस्यास्य भविता तव सुव्रत ।पाठितस्त्वखिलान्वेदान्धनुर्वेदं च शाश्वतम्॥ 57 ॥

kīrtikartā kulasyāsya bhavitā tava suvrata | pāṭhitastvakhilānvedāndhanurvedaṃ ca śāśvatam

वसिष्ठस्याश्रमे दिव्ये संस्थितोऽयं सुतस्तव ।सर्वविद्याविधानज्ञः सर्वार्थकुशलः शुचिः॥ 58 ॥

vasiṣṭhasyāśrame divye saṃsthito'yaṃ sutastava | sarvavidyāvidhānajñaḥ sarvārthakuśalaḥ śuciḥ

यद्वेद जामदग्न्योऽसौ तद्वेदायं सुतस्तव ।गृहाण गच्छ राजेन्द्र सुखी भव नराधिप॥ 59 ॥

yadveda jāmadagnyo'sau tadvedāyaṃ sutastava | gṛhāṇa gaccha rājendra sukhī bhava narādhipa

इत्युक्त्वान्तर्दधे गङ्गा दत्त्वा पुत्रं नृपाय वै ।नृपतिस्तु मुदा युक्तो बभूवातिसुखान्वितः॥ 60 ॥

ityuktvāntardadhe gaṅgā dattvā putraṃ nṛpāya vai | nṛpatistu mudā yukto babhūvātisukhānvitaḥ

समालिङ्ग्य सुतं राजा समाघ्राय च मस्तकम् ।समारोप्य रथे पुत्रं स्वपुरं स प्रचक्रमे॥ 61 ॥

samāliṅgya sutaṃ rājā samāghrāya ca mastakam | samāropya rathe putraṃ svapuraṃ sa pracakrame

गत्वा गजाह्वयं राजा चकारोत्सवमुत्तमम् ।दैवज्ञं च समाहूय पप्रच्छ च शुभं दिनम्॥ 62 ॥

gatvā gajāhvayaṃ rājā cakārotsavamuttamam | daivajñaṃ ca samāhūya papraccha ca śubhaṃ dinam

समाहृत्य प्रजाः सर्वाः सचिवान्सर्वशः शुभान् ।यौवराज्येऽथ गाङ्गेयं स्थापयामास पार्थिवः॥ 63 ॥

samāhṛtya prajāḥ sarvāḥ sacivānsarvaśaḥ śubhān | yauvarājye'tha gāṅgeyaṃ sthāpayāmāsa pārthivaḥ

कृत्वा तं युवराजानं पुत्रं सर्वगुणान्वितम् ।सुखमास स धर्मात्मा न सस्मार च जाह्नवीम्॥ 64 ॥

kṛtvā taṃ yuvarājānaṃ putraṃ sarvaguṇānvitam | sukhamāsa sa dharmātmā na sasmāra ca jāhnavīm

सूत उवाच ।एतद्वः कथितं सर्वं कारणं वसुशापजम् ।गाङ्गेयस्य तथोत्पत्तिं जाह्नव्याः सम्भवं तथा॥ 65 ॥

sūta uvāca | etadvaḥ kathitaṃ sarvaṃ kāraṇaṃ vasuśāpajam | gāṅgeyasya tathotpattiṃ jāhnavyāḥ sambhavaṃ tathā

गङ्गावतरणं पुण्यं वसूनां सम्भवं तथा ।यः शृणोति नरः पापान्मुच्यते नात्र संशयः॥ 66 ॥

gaṅgāvataraṇaṃ puṇyaṃ vasūnāṃ sambhavaṃ tathā | yaḥ śṛṇoti naraḥ pāpānmucyate nātra saṃśayaḥ

पुण्यं पवित्रमाख्यानं कथितं मुनिसत्तमाः ।यथा मया श्रुतं व्यासात्पुराणं वेदसम्मितम्॥ 67 ॥

puṇyaṃ pavitramākhyānaṃ kathitaṃ munisattamāḥ | yathā mayā śrutaṃ vyāsātpurāṇaṃ vedasammitam

श्रीमद्भागवतं पुण्यं नानाख्यानकथान्वितम् ।द्वैपायनमुखोद्भूतं पञ्चलक्षणसंयुतम्॥ 68 ॥

śrīmadbhāgavataṃ puṇyaṃ nānākhyānakathānvitam | dvaipāyanamukhodbhūtaṃ pañcalakṣaṇasaṃyutam

शृण्वतां सर्वपापघ्नं शुभदं सुखदं तथा ।इतिहासमिमं पुण्यं कीर्तितं मुनिसत्तमाः॥ 69 ॥

śṛṇvatāṃ sarvapāpaghnaṃ śubhadaṃ sukhadaṃ tathā | itihāsamimaṃ puṇyaṃ kīrtitaṃ munisattamāḥ