Skandha 9, Adhyāya 6

श्रीनारायण उवाच ।सरस्वती तु वैकुण्ठे स्वयं नारायणान्तिके ।गङ्गाशापेन कलहात्कलया भारते सरित्॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | sarasvatī tu vaikuṇṭhe svayaṃ nārāyaṇāntike | gaṅgāśāpena kalahātkalayā bhārate sarit

पुण्यदा पुण्यरूपा च पुण्यतीर्थस्वरूपिणी ।पुण्यवद्भिर्निषेव्या च स्थितिः पुण्यवतां मुने॥ 2 ॥

puṇyadā puṇyarūpā ca puṇyatīrthasvarūpiṇī | puṇyavadbhirniṣevyā ca sthitiḥ puṇyavatāṃ mune

तपस्विनां तपोरूपा तपसः फलरूपिणी ।कृतपापेध्मदाहाय ज्वलदग्निस्वरूपिणी॥ 3 ॥

tapasvināṃ taporūpā tapasaḥ phalarūpiṇī | kṛtapāpedhmadāhāya jvaladagnisvarūpiṇī

ज्ञानात्सरस्वतीतोये मृता ये मानवा भुवि ।तेषां स्थितिश्च वैकुण्ठे सुचिरं हरिसंसदि॥ 4 ॥

jñānātsarasvatītoye mṛtā ye mānavā bhuvi | teṣāṃ sthitiśca vaikuṇṭhe suciraṃ harisaṃsadi

भारते कृतपापश्च स्नात्वा तत्र च लीलया ।मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोके वसेच्चिरम्॥ 5 ॥

bhārate kṛtapāpaśca snātvā tatra ca līlayā | mucyate sarvapāpebhyo viṣṇuloke vasecciram

चातुर्मास्यां पौर्णमास्यामक्षयायां दिनक्षये ।व्यतीपाते च ग्रहणेऽन्यस्मिन्पुण्यदिनेऽपि च॥ 6 ॥

cāturmāsyāṃ paurṇamāsyāmakṣayāyāṃ dinakṣaye | vyatīpāte ca grahaṇe'nyasminpuṇyadine'pi ca

अनुषङ्गेण यः स्नातो हेतुना श्रद्धयापि वा ।सारूप्यं लभते नूनं वैकुण्ठे स हरेरपि॥ 7 ॥

anuṣaṅgeṇa yaḥ snāto hetunā śraddhayāpi vā | sārūpyaṃ labhate nūnaṃ vaikuṇṭhe sa harerapi

सरस्वतीमनुं तत्र मासमेकं च यो जपेत् ।महामूर्खः कवीन्द्रश्च स भवेन्नात्र संशयः॥ 8 ॥

sarasvatīmanuṃ tatra māsamekaṃ ca yo japet | mahāmūrkhaḥ kavīndraśca sa bhavennātra saṃśayaḥ

नित्यं सरस्वतीतोये यः स्नायान्मुण्डयन्नरः ।न गर्भवासं कुरुते पुनरेव स मानवः॥ 9 ॥

nityaṃ sarasvatītoye yaḥ snāyānmuṇḍayannaraḥ | na garbhavāsaṃ kurute punareva sa mānavaḥ

इत्येवं कथितं किञ्चिद्भारतीगुणकीर्तनम् ।सुखदं कामदं सारं भूयः किं श्रोतुमिच्छसि॥ 10 ॥

ityevaṃ kathitaṃ kiñcidbhāratīguṇakīrtanam | sukhadaṃ kāmadaṃ sāraṃ bhūyaḥ kiṃ śrotumicchasi

सूत उवाच ।नारायणवचः श्रुत्वा नारदो मुनिसत्तमः ।पुनः पप्रच्छ सन्देहमिमं शौनक सत्वरम्॥ 11 ॥

sūta uvāca | nārāyaṇavacaḥ śrutvā nārado munisattamaḥ | punaḥ papraccha sandehamimaṃ śaunaka satvaram

नारद उवाच ।कथं सरस्वती देवी गङ्गाशापेन भारते ।कलया कलहेनैव बभूव पुण्यदा सरित्॥ 12 ॥

nārada uvāca | kathaṃ sarasvatī devī gaṅgāśāpena bhārate | kalayā kalahenaiva babhūva puṇyadā sarit

श्रवणे श्रुतिसाराणां वर्धते कौतुकं मम ।कथामृतेन मे तृप्तिः केन श्रेयसि तृप्यते॥ 13 ॥

śravaṇe śrutisārāṇāṃ vardhate kautukaṃ mama | kathāmṛtena me tṛptiḥ kena śreyasi tṛpyate

कथं शशाप सा गङ्गा पूजितां तां सरस्वतीम् ।सा तु सत्त्वस्वरूपा या पुण्यदा शुभदा सदा॥ 14 ॥

kathaṃ śaśāpa sā gaṅgā pūjitāṃ tāṃ sarasvatīm | sā tu sattvasvarūpā yā puṇyadā śubhadā sadā

तेजस्विनोर्द्वयोर्वादकारणं श्रुतिसुन्दरम् ।सुदुर्लभं पुराणेषु तन्मे व्याख्यातुमर्हसि॥ 15 ॥

tejasvinordvayorvādakāraṇaṃ śrutisundaram | sudurlabhaṃ purāṇeṣu tanme vyākhyātumarhasi

श्रीनारायण उवाच ।शृणु नारद वक्ष्यामि कथामेतां पुरातनीम् ।यस्याः श्रवणमात्रेण सर्वपापात्प्रमुच्यते॥ 16 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | śṛṇu nārada vakṣyāmi kathāmetāṃ purātanīm | yasyāḥ śravaṇamātreṇa sarvapāpātpramucyate

लक्ष्मीः सरस्वती गङ्गा तिस्रो भार्या हरेरपि ।प्रेम्णा समास्तास्तिष्ठन्ति सततं हरिसन्निधौ॥ 17 ॥

lakṣmīḥ sarasvatī gaṅgā tisro bhāryā harerapi | premṇā samāstāstiṣṭhanti satataṃ harisannidhau

चकार सैकदा गङ्गा विष्णोर्मुखनिरीक्षणम् ।सस्मिता च सकामा च सकटाक्षं पुनः पुनः॥ 18 ॥

cakāra saikadā gaṅgā viṣṇormukhanirīkṣaṇam | sasmitā ca sakāmā ca sakaṭākṣaṃ punaḥ punaḥ

विभुर्जहास तद्वक्त्रं निरीक्ष्य च क्षणं तदा ।क्षमां चकार तद् दृष्ट्वा लक्ष्मीर्नैव सरस्वती॥ 19 ॥

vibhurjahāsa tadvaktraṃ nirīkṣya ca kṣaṇaṃ tadā | kṣamāṃ cakāra tad dṛṣṭvā lakṣmīrnaiva sarasvatī

बोधयामास पद्मा तां सत्त्वरूपा च सस्मिता ।क्रोधाविष्टा च सा वाणी न च शान्ता बभूव ह॥ 20 ॥

bodhayāmāsa padmā tāṃ sattvarūpā ca sasmitā | krodhāviṣṭā ca sā vāṇī na ca śāntā babhūva ha

उवाच वाणी भर्तारं रक्तास्या रक्तलोचना ।कुपिता कामवेगेन शश्वत्प्रस्फुरिताधरा॥ 21 ॥

uvāca vāṇī bhartāraṃ raktāsyā raktalocanā | kupitā kāmavegena śaśvatprasphuritādharā

सरस्वत्युवाच ।सर्वत्र समताबुद्धिः सद्भर्तुः कामिनीं प्रति ।धर्मिष्ठस्य वरिष्ठस्य विपरीता खलस्य च॥ 22 ॥

sarasvatyuvāca | sarvatra samatābuddhiḥ sadbhartuḥ kāminīṃ prati | dharmiṣṭhasya variṣṭhasya viparītā khalasya ca

ज्ञातं सौभाग्यमधिकं गङ्गायां ते गदाधर ।कमलायां च तत्तुल्यं न च किञ्चिन्मयि प्रभो॥ 23 ॥

jñātaṃ saubhāgyamadhikaṃ gaṅgāyāṃ te gadādhara | kamalāyāṃ ca tattulyaṃ na ca kiñcinmayi prabho

गङ्गायाः पद्मया सार्धं प्रीतिश्चास्ति सुसम्मता ।क्षमां चकार तेनेदं विपरीतं हरिप्रिया॥ 24 ॥

gaṅgāyāḥ padmayā sārdhaṃ prītiścāsti susammatā | kṣamāṃ cakāra tenedaṃ viparītaṃ haripriyā

किं जीवनेन मेऽत्रैव दुर्भगायाश्च साम्प्रतम् ।निष्कलं जीवनं तस्या या पत्युः प्रेमवञ्चिता॥ 25 ॥

kiṃ jīvanena me'traiva durbhagāyāśca sāmpratam | niṣkalaṃ jīvanaṃ tasyā yā patyuḥ premavañcitā

त्वां सर्वे सत्त्वरूपं च ये वदन्ति मनीषिणः ।ते च मूर्खा न वेदज्ञा न जानन्ति मतिं तव॥ 26 ॥

tvāṃ sarve sattvarūpaṃ ca ye vadanti manīṣiṇaḥ | te ca mūrkhā na vedajñā na jānanti matiṃ tava

सरस्वतीवचः श्रुत्वा दृष्ट्वा तां कोपसंयुताम् ।मनसा च समालोच्य स जगाम बहिः सभाम्॥ 27 ॥

sarasvatīvacaḥ śrutvā dṛṣṭvā tāṃ kopasaṃyutām | manasā ca samālocya sa jagāma bahiḥ sabhām

गते नारायणे गङ्गामुवाच निर्भयं रुषा ।वागधिष्ठातृदेवी सा वाक्यं श्रवणदुष्करम्॥ 28 ॥

gate nārāyaṇe gaṅgāmuvāca nirbhayaṃ ruṣā | vāgadhiṣṭhātṛdevī sā vākyaṃ śravaṇaduṣkaram

हे निर्लज्जे हे सकामे स्वामिगर्वं करोषि किम् ।अधिकं स्वामिसौभाग्यं विज्ञापयितुमिच्छसि॥ 29 ॥

he nirlajje he sakāme svāmigarvaṃ karoṣi kim | adhikaṃ svāmisaubhāgyaṃ vijñāpayitumicchasi

मानचूर्णं करिष्यामि तवाद्य हरिसन्निधौ ।किं करिष्यति ते कान्तो ममैवं कान्तवल्लभे॥ 30 ॥

mānacūrṇaṃ kariṣyāmi tavādya harisannidhau | kiṃ kariṣyati te kānto mamaivaṃ kāntavallabhe

इत्येवमुक्त्वा गङ्गायाः केशं ग्रहीतुमुद्यता ।वारयामास तां पद्मा मध्यदेशं समाश्रिता॥ 31 ॥

ityevamuktvā gaṅgāyāḥ keśaṃ grahītumudyatā | vārayāmāsa tāṃ padmā madhyadeśaṃ samāśritā

शशाप वाणी तां पद्मां महाबलवती सती ।वृक्षरूपा सरिद्रूपा भविष्यसि न संशयः॥ 32 ॥

śaśāpa vāṇī tāṃ padmāṃ mahābalavatī satī | vṛkṣarūpā saridrūpā bhaviṣyasi na saṃśayaḥ

विपरीतं ततो दृष्ट्वा किञ्चिन्नो वक्तुमर्हसि ।सन्तिष्ठति सभामध्ये यथा वृक्षो यथा सरित्॥ 33 ॥

viparītaṃ tato dṛṣṭvā kiñcinno vaktumarhasi | santiṣṭhati sabhāmadhye yathā vṛkṣo yathā sarit

शापं श्रुत्वा तु सा देवी न शशाप चुकोप ह ।तत्रैव दुःखिता तस्थौ वाणीं धृत्वा करेण च॥ 34 ॥

śāpaṃ śrutvā tu sā devī na śaśāpa cukopa ha | tatraiva duḥkhitā tasthau vāṇīṃ dhṛtvā kareṇa ca

असन्तुष्टां तु तां दृष्ट्वा कोपप्रस्फुरिताधराम् ।उवाच गङ्गा तां देवीं पद्मां चारक्तलोचनाम्॥ 35 ॥

asantuṣṭāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā kopaprasphuritādharām | uvāca gaṅgā tāṃ devīṃ padmāṃ cāraktalocanām

गङ्गोवाच ।त्वमुत्सृज महोग्रां च पद्मे किं मे करिष्यति ।दुःशीला मुखरा नष्टा नित्यं वाचालरूपिणी॥ 36 ॥

gaṅgovāca | tvamutsṛja mahogrāṃ ca padme kiṃ me kariṣyati | duḥśīlā mukharā naṣṭā nityaṃ vācālarūpiṇī

वागधिष्ठात्री देवीयं सततं कलहप्रिया ।यावती योग्यता चास्या यावती शक्तिरेव च॥ 37 ॥

vāgadhiṣṭhātrī devīyaṃ satataṃ kalahapriyā | yāvatī yogyatā cāsyā yāvatī śaktireva ca

तथा करोतु वादं च मया सार्धं च दुर्मुखी ।स्वबलं यन्मम बलं विज्ञापयितुमिच्छति॥ 38 ॥

tathā karotu vādaṃ ca mayā sārdhaṃ ca durmukhī | svabalaṃ yanmama balaṃ vijñāpayitumicchati

जानन्तु सर्वे ह्युभयोः प्रभावं विक्रमं सति ।इत्येवमुक्त्वा सा देवी वाण्यै शापं ददाविति॥ 39 ॥

jānantu sarve hyubhayoḥ prabhāvaṃ vikramaṃ sati | ityevamuktvā sā devī vāṇyai śāpaṃ dadāviti

सरिक्त्यरूपा भवतु सा या त्वां च शशाप ह ।अधोमर्त्यं सा प्रयातु सन्ति यत्रैव पापिनः॥ 40 ॥

sariktyarūpā bhavatu sā yā tvāṃ ca śaśāpa ha | adhomartyaṃ sā prayātu santi yatraiva pāpinaḥ

कलौ तेषां च पापानि ग्रहीष्यति न संशयः ।इत्येवं वचनं श्रुत्वा तां शशाप सरस्वती॥ 41 ॥

kalau teṣāṃ ca pāpāni grahīṣyati na saṃśayaḥ | ityevaṃ vacanaṃ śrutvā tāṃ śaśāpa sarasvatī

त्वमेव यास्यसि महीं पापिपापं लभिष्यसि ।एतस्मिन्नन्तरे तत्र भगवानाजगाम ह॥ 42 ॥

tvameva yāsyasi mahīṃ pāpipāpaṃ labhiṣyasi | etasminnantare tatra bhagavānājagāma ha

चतुर्भुजश्चतुर्भिश्च पार्षदैश्च चतुर्भुजैः ।सरस्वतीं करे धृत्वा वासयामास वक्षसि॥ 43 ॥

caturbhujaścaturbhiśca pārṣadaiśca caturbhujaiḥ | sarasvatīṃ kare dhṛtvā vāsayāmāsa vakṣasi

बोधयामास सर्वज्ञः सर्वज्ञानं पुरातनम् ।श्रुत्वा रहस्यं तासां च शापस्य कलहस्य च॥ 44 ॥

bodhayāmāsa sarvajñaḥ sarvajñānaṃ purātanam | śrutvā rahasyaṃ tāsāṃ ca śāpasya kalahasya ca

उवाच दुःखितास्ताश्च वाचं सामयिकीं विभुः ।श्रीभगवानुवाच ।लक्ष्मि त्वं कलया गच्छ धर्मध्वजगृहं शुभे॥ 45 ॥

uvāca duḥkhitāstāśca vācaṃ sāmayikīṃ vibhuḥ | śrībhagavānuvāca | lakṣmi tvaṃ kalayā gaccha dharmadhvajagṛhaṃ śubhe

अयोनिसम्भवा भूमौ तस्य कन्या भविष्यसि ।तत्रैव दैवदोषेण वृक्षत्वं च लभिष्यसि॥ 46 ॥

ayonisambhavā bhūmau tasya kanyā bhaviṣyasi | tatraiva daivadoṣeṇa vṛkṣatvaṃ ca labhiṣyasi

मदंशस्यासुरस्यैव शङ्खचूडस्य कामिनी ।भूत्वा पश्चाच्च मत्पत्नी भविष्यसि न संशयः॥ 47 ॥

madaṃśasyāsurasyaiva śaṅkhacūḍasya kāminī | bhūtvā paścācca matpatnī bhaviṣyasi na saṃśayaḥ

त्रैलोक्यपावनी नाम्ना तुलसीति च भारते ।कलया च सरिद्भावं शीघ्रं गच्छ वरानने॥ 48 ॥

trailokyapāvanī nāmnā tulasīti ca bhārate | kalayā ca saridbhāvaṃ śīghraṃ gaccha varānane

भारतं भारतीशापान्नाम्ना पद्मावती भव ।गङ्गे यास्यसि पश्चात्त्वमंशेन विश्वपावनी॥ 49 ॥

bhārataṃ bhāratīśāpānnāmnā padmāvatī bhava | gaṅge yāsyasi paścāttvamaṃśena viśvapāvanī

भारतं भारतीशापात्पापदाहाय पापिनाम् ।भगीरथस्य तपसा तेन नीता सुकल्पिते॥ 50 ॥

bhārataṃ bhāratīśāpātpāpadāhāya pāpinām | bhagīrathasya tapasā tena nītā sukalpite

नाम्ना भागीरथी पूता भविष्यसि महीतले ।मदंशस्य समुद्रस्य जाया जायेर्ममाज्ञया॥ 51 ॥

nāmnā bhāgīrathī pūtā bhaviṣyasi mahītale | madaṃśasya samudrasya jāyā jāyermamājñayā

मत्कलांशस्य भूपस्य शन्तनोश्च सुरेश्वरि ।गङ्गाशापेन कलया भारतं गच्छ भारति॥ 52 ॥

matkalāṃśasya bhūpasya śantanośca sureśvari | gaṅgāśāpena kalayā bhārataṃ gaccha bhārati

कलहस्य फलं भुङ्क्ष्व सपत्नीभ्यां सहाच्युते ।स्वयं च ब्रह्मसदने ब्रह्मणः कामिनी भव॥ 53 ॥

kalahasya phalaṃ bhuṅkṣva sapatnībhyāṃ sahācyute | svayaṃ ca brahmasadane brahmaṇaḥ kāminī bhava

गङ्गा यातु शिवस्थानमत्र पद्मैव तिष्ठतु ।शान्ता च क्रोधरहिता मद्भक्ता सत्त्वरूपिणी॥ 54 ॥

gaṅgā yātu śivasthānamatra padmaiva tiṣṭhatu | śāntā ca krodharahitā madbhaktā sattvarūpiṇī

महासाध्वी महाभागा सुशीला धर्मचारिणी ।यदंशकलया सर्वा धर्मिष्ठाश्च पतिव्रताः॥ 55 ॥

mahāsādhvī mahābhāgā suśīlā dharmacāriṇī | yadaṃśakalayā sarvā dharmiṣṭhāśca pativratāḥ

शान्तरूपाः सुशीलाश्च प्रतिविश्वेषु पूजिताः ।तिस्रो भार्यास्त्रिशीलाश्च त्रयो भृत्याश्च बान्धवाः॥ 56 ॥

śāntarūpāḥ suśīlāśca prativiśveṣu pūjitāḥ | tisro bhāryāstriśīlāśca trayo bhṛtyāśca bāndhavāḥ

ध्रुवं वेदविरुद्धाश्च न ह्येते मङ्गलप्रदाः ।स्त्रीपुंवच्च गृहे येषां गृहिणां स्त्रीवशः पुमान्॥ 57 ॥

dhruvaṃ vedaviruddhāśca na hyete maṅgalapradāḥ | strīpuṃvacca gṛhe yeṣāṃ gṛhiṇāṃ strīvaśaḥ pumān

निष्फलं च जन्म तेषामशुभं च पदे पदे ।मुखे दुष्टा योनिदुष्टा यस्य स्त्री कलहप्रिया॥ 58 ॥

niṣphalaṃ ca janma teṣāmaśubhaṃ ca pade pade | mukhe duṣṭā yoniduṣṭā yasya strī kalahapriyā

अरण्यं तेन गन्तव्यं महारण्यं गृहाद्वरम् ।जलानां च स्थलानां च फलानां प्राप्तिरेव च॥ 59 ॥

araṇyaṃ tena gantavyaṃ mahāraṇyaṃ gṛhādvaram | jalānāṃ ca sthalānāṃ ca phalānāṃ prāptireva ca

सततं सुलभा तत्र न तेषां गृह एव च ।वरमग्नौ स्थितिर्हिंस्रजन्तूनां सन्निधौ सुखम्॥ 60 ॥

satataṃ sulabhā tatra na teṣāṃ gṛha eva ca | varamagnau sthitirhiṃsrajantūnāṃ sannidhau sukham

ततोऽपि दुःखं पुंसां च दुष्टस्त्रीसन्निधौ ध्रुवम् ।व्याधिज्वाला विषज्वाला वरं पुंसां वरानने॥ 61 ॥

tato'pi duḥkhaṃ puṃsāṃ ca duṣṭastrīsannidhau dhruvam | vyādhijvālā viṣajvālā varaṃ puṃsāṃ varānane

दुष्टस्त्रीणां मुखज्वाला मरणादतिरिच्यते ।पुंसां च स्त्रीजितां चैव भस्मान्तं शौचमध्रुवम्॥ 62 ॥

duṣṭastrīṇāṃ mukhajvālā maraṇādatiricyate | puṃsāṃ ca strījitāṃ caiva bhasmāntaṃ śaucamadhruvam

यदह्नि कुरुते कर्म न तस्य फलभाग्भवेत् ।निन्दितोऽत्र परत्रैव सर्वत्र नरकं व्रजेत्॥ 63 ॥

yadahni kurute karma na tasya phalabhāgbhavet | nindito'tra paratraiva sarvatra narakaṃ vrajet

यशःकीर्तिविहीनो यो जीवन्नपि मृतो हि सः ।बह्वीनां च सपत्नीनां नैकत्र श्रेयसे स्थितिः॥ 64 ॥

yaśaḥkīrtivihīno yo jīvannapi mṛto hi saḥ | bahvīnāṃ ca sapatnīnāṃ naikatra śreyase sthitiḥ

एकभार्यः सुखी नैव बहुभार्यः कदाचन ।गच्छ गङ्गे शिवस्थानं ब्रह्मस्थानं सरस्वति॥ 65 ॥

ekabhāryaḥ sukhī naiva bahubhāryaḥ kadācana | gaccha gaṅge śivasthānaṃ brahmasthānaṃ sarasvati

अत्र तिष्ठतु मद्गेहे सुशीला कमलालया ।सुसाध्या यस्य पत्नी च सुशीला च पतिव्रता॥ 66 ॥

atra tiṣṭhatu madgehe suśīlā kamalālayā | susādhyā yasya patnī ca suśīlā ca pativratā

इह स्वर्गे सुखं तस्य धर्मो मोक्षः परत्र च ।पतिव्रता यस्य पत्नी स च मुक्तः शुचिः सुखी ।जीवन्मृतोऽशुचिर्दुःखी दुःशीलापतिरेव च॥ 67 ॥

iha svarge sukhaṃ tasya dharmo mokṣaḥ paratra ca | pativratā yasya patnī sa ca muktaḥ śuciḥ sukhī | jīvanmṛto'śucirduḥkhī duḥśīlāpatireva ca