Skandha 8, Adhyāya 21

श्रीनारायण उवाच ।तस्यानुभावं भगवान् ब्रह्मपुत्रः सनातनः ।सभायां ब्रह्मदेवस्य गायमान उपासते॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | tasyānubhāvaṃ bhagavān brahmaputraḥ sanātanaḥ | sabhāyāṃ brahmadevasya gāyamāna upāsate

उत्पत्तिस्थितिलयहेतवोऽस्य कल्पाः सत्त्वाद्याः प्रकृतिगुणा यदीक्षयाऽऽसन् ।यद्रूपं ध्रुवमकृतं यदेकमात्मन्- नानाधात्कथमुह वेद तस्य वर्त्म॥ 2 ॥

utpattisthitilayahetavo'sya kalpāḥ sattvādyāḥ prakṛtiguṇā yadīkṣayā''san | yadrūpaṃ dhruvamakṛtaṃ yadekamātman- nānādhātkathamuha veda tasya vartma

मूर्तिं नः पुरुकृपया बभार सत्त्वं संशुद्धं सदसदिदं विभाति यत्र ।यल्लीलां मृगपतिराददेऽनवद्या- मादातुं स्वजनमनांस्युदारवीर्यः॥ 3 ॥

mūrtiṃ naḥ purukṛpayā babhāra sattvaṃ saṃśuddhaṃ sadasadidaṃ vibhāti yatra | yallīlāṃ mṛgapatirādade'navadyā- mādātuṃ svajanamanāṃsyudāravīryaḥ

यन्नाम श्रुतमनुकीर्तयेदकस्मा- दार्तो वा यदि पतितः प्रलम्भनाद्वा ।हन्त्यंहः सपदि नृणामशेषमन्यं कं शेषाद्भगवत आश्रयेत्युमुक्षुः॥ 4 ॥

yannāma śrutamanukīrtayedakasmā- dārto vā yadi patitaḥ pralambhanādvā | hantyaṃhaḥ sapadi nṛṇāmaśeṣamanyaṃ kaṃ śeṣādbhagavata āśrayetyumukṣuḥ

मूर्धन्यर्पितमणुवत्सहस्रमूर्ध्नो भूगोलं सगिरिसरित्समुद्रसत्त्वम् ।आनन्त्यादनमितविक्रमस्य भूम्नः को वीर्याण्यधिगणयेत्सहस्रजिह्वः॥ 5 ॥

mūrdhanyarpitamaṇuvatsahasramūrdhno bhūgolaṃ sagirisaritsamudrasattvam | ānantyādanamitavikramasya bhūmnaḥ ko vīryāṇyadhigaṇayetsahasrajihvaḥ

एवम्प्रभावो भगवाननन्तो दुरन्तवीर्योरुगुणानुभावः ।मूले रसायाः स्थित आत्मतन्त्रो यो लीलया क्ष्मां स्थितये बिभर्ति॥ 6 ॥

evamprabhāvo bhagavānananto durantavīryoruguṇānubhāvaḥ | mūle rasāyāḥ sthita ātmatantro yo līlayā kṣmāṃ sthitaye bibharti

एता ह्येवेह तु नृभिर्गतयो मुनिसत्तम ।गन्तव्या बहुशो यद्वद्यथाकर्मविनिर्मिताः॥ 7 ॥

etā hyeveha tu nṛbhirgatayo munisattama | gantavyā bahuśo yadvadyathākarmavinirmitāḥ

यथोपदेशं च कामान्सदा कामयमानकैः ।एतावतीर्हि राजेन्द्र मनुष्यमृगपक्षिषु॥ 8 ॥

yathopadeśaṃ ca kāmānsadā kāmayamānakaiḥ | etāvatīrhi rājendra manuṣyamṛgapakṣiṣu

विपाकगतयः प्रोक्ता धर्मस्य वशगास्तथा ।उच्चावचा विसदृशा यथाप्रश्नं निबोधत॥ 9 ॥

vipākagatayaḥ proktā dharmasya vaśagāstathā | uccāvacā visadṛśā yathāpraśnaṃ nibodhata

नारद उवाच ।वैचित्र्यमेतल्लोकस्य कथं भगवता कृतम् ।समानत्वे कर्मणां च तन्नो ब्रूहि यथातथम्॥ 10 ॥

nārada uvāca | vaicitryametallokasya kathaṃ bhagavatā kṛtam | samānatve karmaṇāṃ ca tanno brūhi yathātatham

श्रीनारायण उवाच ।कर्तुः श्रद्धावशादेव गतयोऽपि पृथग्विधाः ।त्रिगुणत्वात्सदा तासां फलं विसदृशं त्विह॥ 11 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | kartuḥ śraddhāvaśādeva gatayo'pi pṛthagvidhāḥ | triguṇatvātsadā tāsāṃ phalaṃ visadṛśaṃ tviha

सात्त्विक्या श्रद्धया कर्तुः सुखित्वं जायते सदा ।दुःखित्वं च तथा कर्तू राजस्या श्रद्धया भवेत्॥ 12 ॥

sāttvikyā śraddhayā kartuḥ sukhitvaṃ jāyate sadā | duḥkhitvaṃ ca tathā kartū rājasyā śraddhayā bhavet

दुःखित्वं चैव मूढत्वं तामस्या श्रद्धयोदितम् ।तारतम्यात्तु श्रद्धानां फलवैचित्र्यमीरितम्॥ 13 ॥

duḥkhitvaṃ caiva mūḍhatvaṃ tāmasyā śraddhayoditam | tāratamyāttu śraddhānāṃ phalavaicitryamīritam

अनाद्यविद्याविहितकर्मणां परिणामजाः ।सहस्रशः प्रवृत्तास्तु गतयो द्विजपुङ्गव॥ 14 ॥

anādyavidyāvihitakarmaṇāṃ pariṇāmajāḥ | sahasraśaḥ pravṛttāstu gatayo dvijapuṅgava

तद्भेदान्वर्णयिष्यामि प्राचुर्येण द्विजोत्तम ।त्रिजगत्या अन्तराले दक्षिणस्यां दिशीह वै॥ 15 ॥

tadbhedānvarṇayiṣyāmi prācuryeṇa dvijottama | trijagatyā antarāle dakṣiṇasyāṃ diśīha vai

भूमेरधस्तादुपरि त्वतलस्य च नारद ।अग्निष्वात्ताः पितृगणा वर्तन्ते पितरश्च ह॥ 16 ॥

bhūmeradhastādupari tvatalasya ca nārada | agniṣvāttāḥ pitṛgaṇā vartante pitaraśca ha

वसन्ति यस्यां स्वीयानां गोत्राणां परमाशिषः ।सत्याः समाधिना शीघ्रं त्वाशासानाः परेण वै॥ 17 ॥

vasanti yasyāṃ svīyānāṃ gotrāṇāṃ paramāśiṣaḥ | satyāḥ samādhinā śīghraṃ tvāśāsānāḥ pareṇa vai

पितृराजोऽपि भगवान् सम्परेतेषु जन्तुषु ।विषयं प्रापितेष्वेषु स्वकीयैः पुरुषैरिह॥ 18 ॥

pitṛrājo'pi bhagavān sampareteṣu jantuṣu | viṣayaṃ prāpiteṣveṣu svakīyaiḥ puruṣairiha

सगणो भगवत्प्रोक्ताज्ञापरो दमधारकः ।यथाकर्म यथादोषं विदधाति विचारदृक्॥ 19 ॥

sagaṇo bhagavatproktājñāparo damadhārakaḥ | yathākarma yathādoṣaṃ vidadhāti vicāradṛk

स्वान्गणान्धर्मतत्त्वज्ञान्सर्वानाज्ञाप्रवर्तकान् ।सदा प्रेरयति प्राज्ञो यथादेशनियोजितान्॥ 20 ॥

svāngaṇāndharmatattvajñānsarvānājñāpravartakān | sadā prerayati prājño yathādeśaniyojitān

नरकानेकविंशत्या सङ्ख्यया वर्णयन्ति हि ।अष्टाविंशमितान्केचित्ताननुक्रमतो ब्रुवे॥ 21 ॥

narakānekaviṃśatyā saṅkhyayā varṇayanti hi | aṣṭāviṃśamitānkecittānanukramato bruve

तामिस्र अन्धतामिस्रो रौरवोऽपि तृतीयकः ।महारौरवनामा च कुम्भीपाकोऽपरो मतः॥ 22 ॥

tāmisra andhatāmisro rauravo'pi tṛtīyakaḥ | mahārauravanāmā ca kumbhīpāko'paro mataḥ

कालसूत्रं तथा चासिपत्रारण्यमुदाहृतम् ।सूकरस्य मुखं चान्धकूपोऽथ कृमिभोजनः॥ 23 ॥

kālasūtraṃ tathā cāsipatrāraṇyamudāhṛtam | sūkarasya mukhaṃ cāndhakūpo'tha kṛmibhojanaḥ

सन्दंशस्तप्तमूर्तिश्च वज्रकण्टक एव च ।शाल्मली चाथ देवर्षे नाम्ना वैरतणी तथा॥ 24 ॥

sandaṃśastaptamūrtiśca vajrakaṇṭaka eva ca | śālmalī cātha devarṣe nāmnā vairataṇī tathā

पूयोदः प्राणरोधश्च तथा विशसनं मतम् ।लालाभक्षः सारमेयादनमुक्तमतः परम्॥ 25 ॥

pūyodaḥ prāṇarodhaśca tathā viśasanaṃ matam | lālābhakṣaḥ sārameyādanamuktamataḥ param

अवीचिरप्ययः पानं क्षारकर्दम एव च ।रक्षोगणाख्यसम्भोजः शूलप्रोतोऽप्यतः परम्॥ 26 ॥

avīcirapyayaḥ pānaṃ kṣārakardama eva ca | rakṣogaṇākhyasambhojaḥ śūlaproto'pyataḥ param

दन्दशूकोऽवटारोधः पर्यावर्तनकः परम् ।सूचीमुखमिति प्रोक्ता अष्टाविंशतिनारकाः॥ 27 ॥

dandaśūko'vaṭārodhaḥ paryāvartanakaḥ param | sūcīmukhamiti proktā aṣṭāviṃśatinārakāḥ

इत्येते नारका नाम यातनाभूमयः पराः ।कर्मभिश्चापि भूतानां गम्याः पद्मजसम्भव॥ 28 ॥

ityete nārakā nāma yātanābhūmayaḥ parāḥ | karmabhiścāpi bhūtānāṃ gamyāḥ padmajasambhava