Skandha 8, Adhyāya 13

नारद उवाच ।शिष्टद्वीपप्रमाणं च वद सर्वार्थदर्शन ।येन विज्ञातमात्रेण परानन्दमयो भवेत्॥ 1 ॥

nārada uvāca | śiṣṭadvīpapramāṇaṃ ca vada sarvārthadarśana | yena vijñātamātreṇa parānandamayo bhavet

श्रीरानारायण उवाच ।कुशद्वीपस्य परितो घृतोदावरणं महत् ।ततो बहिः क्रौञ्चद्वीपो द्विगुणः स्यात्स्वमानतः॥ 2 ॥

śrīrānārāyaṇa uvāca | kuśadvīpasya parito ghṛtodāvaraṇaṃ mahat | tato bahiḥ krauñcadvīpo dviguṇaḥ syātsvamānataḥ

क्षीरोदेनावृतो भाति यस्मिन्क्रौञ्चाद्रिरस्ति च ।नामनिर्वर्तकः सोऽयं द्वीपस्य परिवर्तते॥ 3 ॥

kṣīrodenāvṛto bhāti yasminkrauñcādrirasti ca | nāmanirvartakaḥ so'yaṃ dvīpasya parivartate

योऽसौ गुहस्य शक्त्या च भिन्नकुक्षिः पुराभवत् ।क्षीरोदेनासिच्यमानो वरुणेन च रक्षितः॥ 4 ॥

yo'sau guhasya śaktyā ca bhinnakukṣiḥ purābhavat | kṣīrodenāsicyamāno varuṇena ca rakṣitaḥ

घृतपृष्ठो नाम यस्य विभाति किल नायकः ।प्रियव्रतात्मजः श्रीमान् सर्वलोकनमस्कृतः॥ 5 ॥

ghṛtapṛṣṭho nāma yasya vibhāti kila nāyakaḥ | priyavratātmajaḥ śrīmān sarvalokanamaskṛtaḥ

स्वद्वीपं तु विभज्यैव सप्तधा स्वात्मजान्ददौ ।पुत्रनामसु वर्षेषु वर्षपान्सन्निवेशयन्॥ 6 ॥

svadvīpaṃ tu vibhajyaiva saptadhā svātmajāndadau | putranāmasu varṣeṣu varṣapānsanniveśayan

स्वयं भगवतस्तस्य शरणं सञ्जगाम ह ।आमो मधुरुहश्चैव मेघपृष्ठः सुधामकः॥ 7 ॥

svayaṃ bhagavatastasya śaraṇaṃ sañjagāma ha | āmo madhuruhaścaiva meghapṛṣṭhaḥ sudhāmakaḥ

भ्राजिष्ठो लोहितार्णश्च वनस्पतिरितीव च ।नगा नद्यश्च सप्तैव विख्याता भुवि सर्वतः॥ 8 ॥

bhrājiṣṭho lohitārṇaśca vanaspatiritīva ca | nagā nadyaśca saptaiva vikhyātā bhuvi sarvataḥ

शुक्लो वै वर्धमानश्च भोजनश्चोपबर्हणः ।नन्दश्च नन्दनः सर्वतोभद्र इति कीर्तिताः॥ 9 ॥

śuklo vai vardhamānaśca bhojanaścopabarhaṇaḥ | nandaśca nandanaḥ sarvatobhadra iti kīrtitāḥ

अभया अमृतौघा चार्यका तीर्थवतीति च ।वृत्तिरूपवती शुक्ला पवित्रवतिका तथा॥ 10 ॥

abhayā amṛtaughā cāryakā tīrthavatīti ca | vṛttirūpavatī śuklā pavitravatikā tathā

एतासामुदकं पुण्यं चातुर्वर्ण्येन पीयते ।पुरुषऋषभौ तद्वद् द्रविणाख्यश्च देवकः॥ 11 ॥

etāsāmudakaṃ puṇyaṃ cāturvarṇyena pīyate | puruṣaṛṣabhau tadvad draviṇākhyaśca devakaḥ

एते चतुर्वर्णजाताः पुरुषा निवसन्ति हि ।तत्रत्याः पुरुषा आपोमयं देवमपां पतिम्॥ 12 ॥

ete caturvarṇajātāḥ puruṣā nivasanti hi | tatratyāḥ puruṣā āpomayaṃ devamapāṃ patim

पूर्णेनाञ्जलिना भक्त्या यजन्ते विविधक्रियाः ।आपः पुरुषवीर्याः स्थ पुनन्तीर्भूर्भुवः स्वरः॥ 13 ॥

pūrṇenāñjalinā bhaktyā yajante vividhakriyāḥ | āpaḥ puruṣavīryāḥ stha punantīrbhūrbhuvaḥ svaraḥ

ता नः पुनीतामीवघ्नीः स्पृशतामात्मना भुवः ।इति मन्त्रजपान्ते च स्तुवन्ति विविधैः स्तवैः॥ 14 ॥

tā naḥ punītāmīvaghnīḥ spṛśatāmātmanā bhuvaḥ | iti mantrajapānte ca stuvanti vividhaiḥ stavaiḥ

एवं परस्तात्क्षीरोदात्परितश्चोपवेशितः ।द्वात्रिंशल्लक्षसङ्ख्याकयोजनायाममाश्रितः॥ 15 ॥

evaṃ parastātkṣīrodātparitaścopaveśitaḥ | dvātriṃśallakṣasaṅkhyākayojanāyāmamāśritaḥ

स्वमानेन च द्वीपोऽयं दधिमण्डोदकेन च ।शाकद्वीपो विशिष्टोऽयं यस्मिच्छाको महीरुहः॥ 16 ॥

svamānena ca dvīpo'yaṃ dadhimaṇḍodakena ca | śākadvīpo viśiṣṭo'yaṃ yasmicchāko mahīruhaḥ

स्वक्षेत्रव्यपदेशस्य कारणं स हि नारद ।प्रैयव्रतोऽधिपस्तस्य मेधातिथिरिति स्मृतः॥ 17 ॥

svakṣetravyapadeśasya kāraṇaṃ sa hi nārada | praiyavrato'dhipastasya medhātithiriti smṛtaḥ

विभज्य सप्त वर्षाणि पुत्रनामानि तेषु च ।सप्त पुत्रान्निजान् स्थाप्य स्वयं योगगतिं गतः॥ 18 ॥

vibhajya sapta varṣāṇi putranāmāni teṣu ca | sapta putrānnijān sthāpya svayaṃ yogagatiṃ gataḥ

पुरोजवो मनःपूर्वजवोऽथ पवमानकः ।धूम्रानीकश्चित्ररेफो बहुरूपोऽथ विश्वधृक्॥ 19 ॥

purojavo manaḥpūrvajavo'tha pavamānakaḥ | dhūmrānīkaścitrarepho bahurūpo'tha viśvadhṛk

मर्यादागिरयः सप्त नद्यः सप्तैव कीर्तिताः ।ईशान ऊरुशृङ्गोऽथ बलभद्रः शतकेशरः॥ 20 ॥

maryādāgirayaḥ sapta nadyaḥ saptaiva kīrtitāḥ | īśāna ūruśṛṅgo'tha balabhadraḥ śatakeśaraḥ

सहस्रस्रोतको देवपालोऽप्यन्ते महाशनः ।एतेऽद्रयः सप्त चोक्ताः सरिन्नामानि सप्त च॥ 21 ॥

sahasrasrotako devapālo'pyante mahāśanaḥ | ete'drayaḥ sapta coktāḥ sarinnāmāni sapta ca

अनघा प्रथमाऽऽयुर्दा उभयस्पृष्टिरेव च ।अपराजिता पञ्चपदी सहस्रश्रुतिरेव च॥ 22 ॥

anaghā prathamā''yurdā ubhayaspṛṣṭireva ca | aparājitā pañcapadī sahasraśrutireva ca

ततो निजधृतिश्चोक्ताः सप्त नद्यो महोज्ज्वलाः ।तद्वर्षपुरुषाः सर्वे सत्यव्रतक्रतुव्रतौ॥ 23 ॥

tato nijadhṛtiścoktāḥ sapta nadyo mahojjvalāḥ | tadvarṣapuruṣāḥ sarve satyavratakratuvratau

दानव्रतानुव्रतौ च चतुर्वर्णा उदीरिताः ।भगवन्तं प्राणवायुं प्राणायामेन संयुताः॥ 24 ॥

dānavratānuvratau ca caturvarṇā udīritāḥ | bhagavantaṃ prāṇavāyuṃ prāṇāyāmena saṃyutāḥ

यजन्ति निर्धूतरजस्तमसः परमं हरिम् ।अन्तः प्रविश्य भूतानि यो बिभर्त्यात्मकेतुभिः॥ 25 ॥

yajanti nirdhūtarajastamasaḥ paramaṃ harim | antaḥ praviśya bhūtāni yo bibhartyātmaketubhiḥ

अन्तर्यामीश्वरः साक्षात्पातु नो यद्वशे इदम् ।परस्ताद्दधिमण्डोदात्ततस्तु बहुविस्तरः॥ 26 ॥

antaryāmīśvaraḥ sākṣātpātu no yadvaśe idam | parastāddadhimaṇḍodāttatastu bahuvistaraḥ

पुष्करद्वीपनामायं शाकद्वीपद्विसङ्गुणः ।स्वसमानेन स्वादूदकेनायं परिवेष्टितः॥ 27 ॥

puṣkaradvīpanāmāyaṃ śākadvīpadvisaṅguṇaḥ | svasamānena svādūdakenāyaṃ pariveṣṭitaḥ

यत्रास्ते पुष्करं भ्राजदग्निचूडानिभानि च ।पत्राणि विशदानीह स्वर्णपत्रायुतायुतम्॥ 28 ॥

yatrāste puṣkaraṃ bhrājadagnicūḍānibhāni ca | patrāṇi viśadānīha svarṇapatrāyutāyutam

श्रीमद्भगवतश्चेदमासनं परमेष्ठिनः ।कल्पितं लोकगुरुणा सर्वलोकसिसृक्षया॥ 29 ॥

śrīmadbhagavataścedamāsanaṃ parameṣṭhinaḥ | kalpitaṃ lokaguruṇā sarvalokasisṛkṣayā

तद्द्वीप एक एवायं मानसोत्तरनामकः ।अर्वाचीनपराचीनवर्षयोरवधिर्गिरिः॥ 30 ॥

taddvīpa eka evāyaṃ mānasottaranāmakaḥ | arvācīnaparācīnavarṣayoravadhirgiriḥ

उच्छ्रायायामयोः सङ्ख्यायुतयोजनसम्मिता ।यत्र दिक्षु च चत्वारि चतसृषु पुराणि ह॥ 31 ॥

ucchrāyāyāmayoḥ saṅkhyāyutayojanasammitā | yatra dikṣu ca catvāri catasṛṣu purāṇi ha

इन्द्रादिलोकपालानां यदुपर्यर्कनिर्गमः ।मेरुं प्रदक्षिणीकुर्वन् भानुः पर्येति यत्र हि॥ 32 ॥

indrādilokapālānāṃ yaduparyarkanirgamaḥ | meruṃ pradakṣiṇīkurvan bhānuḥ paryeti yatra hi

संवत्सरात्मकं चक्रं देवाहोरात्रतो भ्रमन् ।प्रैयव्रतोऽधिपो वीतिहोत्रः स्वात्मजकद्वयम्॥ 33 ॥

saṃvatsarātmakaṃ cakraṃ devāhorātrato bhraman | praiyavrato'dhipo vītihotraḥ svātmajakadvayam

वर्षद्वये परिस्थाप्य वर्षनामधरं क्रमात् ।रमणो धातकिश्चैव तत्तद्वर्षपती उभौ॥ 34 ॥

varṣadvaye paristhāpya varṣanāmadharaṃ kramāt | ramaṇo dhātakiścaiva tattadvarṣapatī ubhau

कृताः स्वयं पूर्वजवद्भगवद्भक्तितत्पराः ।तद्वर्षपुरुषा ब्रह्मरूपिणं परमेश्वरम्॥ 35 ॥

kṛtāḥ svayaṃ pūrvajavadbhagavadbhaktitatparāḥ | tadvarṣapuruṣā brahmarūpiṇaṃ parameśvaram

सकर्मकेन योगेन यजन्ति परिशीलिताः ।यत्तत्कर्ममयं लिङ्ग ब्रह्मलिङ्गं जनोऽर्चयेत् ।एकान्तमद्वयं शान्तं तस्मै भगवते नमः॥ 36 ॥

sakarmakena yogena yajanti pariśīlitāḥ | yattatkarmamayaṃ liṅga brahmaliṅgaṃ jano'rcayet | ekāntamadvayaṃ śāntaṃ tasmai bhagavate namaḥ