Skandha 7, Adhyāya 37

हिमालय उवाच ।स्वीयां भक्तिं वदस्वाम्ब येन ज्ञानं सुखेन हि ।जायेत मनुजस्यास्य मध्यमस्याविरागिणः॥ 1 ॥

himālaya uvāca | svīyāṃ bhaktiṃ vadasvāmba yena jñānaṃ sukhena hi | jāyeta manujasyāsya madhyamasyāvirāgiṇaḥ

देव्युवाच ।मार्गास्त्रयो मे विख्याता मोक्षप्राप्तौ नगाधिप ।कर्मयोगो ज्ञानयोगो भक्तियोगश्च सत्तम॥ 2 ॥

devyuvāca | mārgāstrayo me vikhyātā mokṣaprāptau nagādhipa | karmayogo jñānayogo bhaktiyogaśca sattama

त्रयाणामप्ययं योग्यः कर्तुं शक्योऽस्ति सर्वथा ।सुलभत्वान्मानसत्वात्कायचित्ताद्यपीडनात्॥ 3 ॥

trayāṇāmapyayaṃ yogyaḥ kartuṃ śakyo'sti sarvathā | sulabhatvānmānasatvātkāyacittādyapīḍanāt

गुणभेदान्मनुष्याणां सा भक्तिस्त्रिविधा मता ।परपीडां समुद्दिश्य दम्भं कृत्वा पुरःसरम्॥ 4 ॥

guṇabhedānmanuṣyāṇāṃ sā bhaktistrividhā matā | parapīḍāṃ samuddiśya dambhaṃ kṛtvā puraḥsaram

मात्सर्यक्रोधयुक्तो यस्तस्य भक्तिस्तु तामसी ।परपीडादिरहितः स्वकल्याणार्थमेव च॥ 5 ॥

mātsaryakrodhayukto yastasya bhaktistu tāmasī | parapīḍādirahitaḥ svakalyāṇārthameva ca

नित्यं सकामो हृदयं यशोऽर्थी भोगलोलुपः ।तत्तत्फलसमावाप्त्यै मामुपास्तेऽतिभक्तितः॥ 6 ॥

nityaṃ sakāmo hṛdayaṃ yaśo'rthī bhogalolupaḥ | tattatphalasamāvāptyai māmupāste'tibhaktitaḥ

भेदबुद्ध्या तु मां स्वस्मादन्यां जानाति पामरः ।तस्य भक्तिः समाख्याता नगाधिप तु राजसी॥ 7 ॥

bhedabuddhyā tu māṃ svasmādanyāṃ jānāti pāmaraḥ | tasya bhaktiḥ samākhyātā nagādhipa tu rājasī

परमेशार्पणं कर्म पापसङ्क्षालनाय च ।वेदोक्तत्वादवश्यं तत्कर्तव्यं तु मयानिशम्॥ 8 ॥

parameśārpaṇaṃ karma pāpasaṅkṣālanāya ca | vedoktatvādavaśyaṃ tatkartavyaṃ tu mayāniśam

इति निश्चितबुद्धिस्तु भेदबुद्धिमुपाश्रितः ।करोति प्रीतये कर्म भक्तिः सा नग सत्त्विकी॥ 9 ॥

iti niścitabuddhistu bhedabuddhimupāśritaḥ | karoti prītaye karma bhaktiḥ sā naga sattvikī

परभक्तेः प्रापिकेयं भेदबुद्ध्यवलम्बनात् ।पूर्वप्रोक्ते ह्युभे भक्ती न परप्रापिके मते॥ 10 ॥

parabhakteḥ prāpikeyaṃ bhedabuddhyavalambanāt | pūrvaprokte hyubhe bhaktī na paraprāpike mate

अधुना परभक्तिं तु प्रोच्यमानां निबोध मे ।मद्गुणश्रवणं नित्यं मम नामानुकीर्तनम्॥ 11 ॥

adhunā parabhaktiṃ tu procyamānāṃ nibodha me | madguṇaśravaṇaṃ nityaṃ mama nāmānukīrtanam

कल्याणगुणरत्नानामाकरायां मयि स्थिरम् ।चेतसो वर्तनं चैव तैलधारासमं सदा॥ 12 ॥

kalyāṇaguṇaratnānāmākarāyāṃ mayi sthiram | cetaso vartanaṃ caiva tailadhārāsamaṃ sadā

हेतुस्तु तत्र को वापि न कदाचिद्भवेदपि ।सामीप्यसार्ष्टिसायुज्यसालोक्यानां न चैषणा॥ 13 ॥

hetustu tatra ko vāpi na kadācidbhavedapi | sāmīpyasārṣṭisāyujyasālokyānāṃ na caiṣaṇā

मत्सेवातोऽधिकं किञ्चिन्नैव जानाति कर्हिचित् ।सेव्यसेवकताभावात्तत्र मोक्षं न वाञ्छति॥ 14 ॥

matsevāto'dhikaṃ kiñcinnaiva jānāti karhicit | sevyasevakatābhāvāttatra mokṣaṃ na vāñchati

परानुरक्त्या मामेव चिन्तयेद्यो ह्यतन्द्रितः ।स्वाभेदेनैव मां नित्यं जानाति न विभेदतः॥ 15 ॥

parānuraktyā māmeva cintayedyo hyatandritaḥ | svābhedenaiva māṃ nityaṃ jānāti na vibhedataḥ

मद्रूपत्वेन जीवानां चिन्तनं कुरुते तु यः ।यथा स्वस्यात्मनि प्रीतिस्तथैव च परात्मनि॥ 16 ॥

madrūpatvena jīvānāṃ cintanaṃ kurute tu yaḥ | yathā svasyātmani prītistathaiva ca parātmani

चैतन्यस्य समानत्वान्न भेदं कुरुते तु यः ।सर्वत्र वर्तमानानां सर्वरूपां च सर्वदा॥ 17 ॥

caitanyasya samānatvānna bhedaṃ kurute tu yaḥ | sarvatra vartamānānāṃ sarvarūpāṃ ca sarvadā

नमते यजते चैवाप्याचाण्डालान्तमीश्वर ।न कुत्रापि द्रोहबुद्धिं कुरुते भेदवर्जनात्॥ 18 ॥

namate yajate caivāpyācāṇḍālāntamīśvara | na kutrāpi drohabuddhiṃ kurute bhedavarjanāt

मत्स्थानदर्शने श्रद्धा मद्भक्तदर्शने तथा ।मच्छास्त्रश्रवणे श्रद्धा मन्त्रतन्त्रादिषु प्रभो॥ 19 ॥

matsthānadarśane śraddhā madbhaktadarśane tathā | macchāstraśravaṇe śraddhā mantratantrādiṣu prabho

मायि प्रेमाकुलमती रोमाञ्चिततनुः सदा ।प्रेमाश्रुजलपूर्णाक्षः कण्ठगद्गदनिस्वनः॥ 20 ॥

māyi premākulamatī romāñcitatanuḥ sadā | premāśrujalapūrṇākṣaḥ kaṇṭhagadgadanisvanaḥ

अनन्येनैव भावेन पूजयेद्यो नगाधिप ।मामीश्वरीं जगद्योनिं सर्वकारणकारणम्॥ 21 ॥

ananyenaiva bhāvena pūjayedyo nagādhipa | māmīśvarīṃ jagadyoniṃ sarvakāraṇakāraṇam

व्रतानि मम दिव्यानि नित्यनैमित्तिकान्यपि ।नित्यं यः कुरुते भक्त्या वित्तशाठ्यविवर्जितः॥ 22 ॥

vratāni mama divyāni nityanaimittikānyapi | nityaṃ yaḥ kurute bhaktyā vittaśāṭhyavivarjitaḥ

मदुत्सवदिदृक्षा च मदुत्सवकृतिस्तथा ।जायते यस्य नियतं स्वभावादेव भूधर॥ 23 ॥

madutsavadidṛkṣā ca madutsavakṛtistathā | jāyate yasya niyataṃ svabhāvādeva bhūdhara

उच्चैर्गायंश्च नामानि ममैव खलु नृत्यति ।अहङ्कारादिरहितो देहतादात्म्यवर्जितः॥ 24 ॥

uccairgāyaṃśca nāmāni mamaiva khalu nṛtyati | ahaṅkārādirahito dehatādātmyavarjitaḥ

प्रारब्धेन यथा यच्च क्रियते तत्तथा भवेत् ।न मे चिन्तास्ति तत्रापि देहसंरक्षणादिषु॥ 25 ॥

prārabdhena yathā yacca kriyate tattathā bhavet | na me cintāsti tatrāpi dehasaṃrakṣaṇādiṣu

इति भक्तिस्तु या प्रोक्ता परभक्तिस्तु सा स्मृता ।यस्यां देव्यतिरिक्तं तु न किञ्चिदपि भाव्यते॥ 26 ॥

iti bhaktistu yā proktā parabhaktistu sā smṛtā | yasyāṃ devyatiriktaṃ tu na kiñcidapi bhāvyate

इत्थं जाता परा भक्तिर्यस्य भूधर तत्त्वतः ।तदैव तस्य चिन्मात्रे मद्रूपे विलयो भवेत्॥ 27 ॥

itthaṃ jātā parā bhaktiryasya bhūdhara tattvataḥ | tadaiva tasya cinmātre madrūpe vilayo bhavet

भक्तेस्तु या परा काष्ठा सैव ज्ञानं प्रकीर्तितम् ।वैराग्यस्य च सीमा सा ज्ञाने तदुभयं यतः॥ 28 ॥

bhaktestu yā parā kāṣṭhā saiva jñānaṃ prakīrtitam | vairāgyasya ca sīmā sā jñāne tadubhayaṃ yataḥ

भक्तौ कृतायां यस्यापि प्रारब्धवशतो नग ।न जायते मम ज्ञानं मणिद्वीपं स गच्छति॥ 29 ॥

bhaktau kṛtāyāṃ yasyāpi prārabdhavaśato naga | na jāyate mama jñānaṃ maṇidvīpaṃ sa gacchati

तत्र गत्वाखिलान्भोगाननिच्छन्नपि चर्च्छति ।तदन्ते मम चिद्रूपज्ञानं सम्यग्भवेन्नग॥ 30 ॥

tatra gatvākhilānbhogānanicchannapi carcchati | tadante mama cidrūpajñānaṃ samyagbhavennaga

तेन मुक्तः सदैव स्याज्ज्ञानान्मुक्तिर्न चान्यथा ।इहैव यस्य ज्ञानं स्याद्धृद्गतप्रत्यगात्मनः॥ 31 ॥

tena muktaḥ sadaiva syājjñānānmuktirna cānyathā | ihaiva yasya jñānaṃ syāddhṛdgatapratyagātmanaḥ

मम संवित्परतनोस्तस्य प्राणा व्रजन्ति न ।ब्रह्मैव संस्तदाप्नोति ब्रह्मैव ब्रह्म वेद यः॥ 32 ॥

mama saṃvitparatanostasya prāṇā vrajanti na | brahmaiva saṃstadāpnoti brahmaiva brahma veda yaḥ

कण्ठचामीकरसममज्ञानात्तु तिरोहितम् ।ज्ञानादज्ञाननाशेन लब्धमेव हि लभ्यते॥ 33 ॥

kaṇṭhacāmīkarasamamajñānāttu tirohitam | jñānādajñānanāśena labdhameva hi labhyate

विदिताविदितादन्यन्नगोत्तम वपुर्मम ।यथादर्शे तथात्मनि यथा जले तथा पितृलोके॥ 34 ॥

viditāviditādanyannagottama vapurmama | yathādarśe tathātmani yathā jale tathā pitṛloke

छायातपौ यथा स्वच्छौ विविक्तौ तद्वदेव हि ।मम लोके भवेज्ज्ञानं द्वैतभावविवर्जितम्॥ 35 ॥

chāyātapau yathā svacchau viviktau tadvadeva hi | mama loke bhavejjñānaṃ dvaitabhāvavivarjitam

यस्तु वैराग्यवानेव ज्ञानहीनो म्रियेत चेत् ।ब्रह्मलोके वसेन्नित्यं यावत्कल्पं ततः परम्॥ 36 ॥

yastu vairāgyavāneva jñānahīno mriyeta cet | brahmaloke vasennityaṃ yāvatkalpaṃ tataḥ param

शुचीनां श्रीमतां गेहे भवेत्तस्य जनिः पुनः ।करोति साधनं पश्चात्ततो ज्ञानं हि जायते॥ 37 ॥

śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe bhavettasya janiḥ punaḥ | karoti sādhanaṃ paścāttato jñānaṃ hi jāyate

अनेकजन्मभी राजंज्ञानं स्यान्नैकजन्मना ।ततः सर्वप्रयत्नेन ज्ञानार्थं यत्नमाश्रयेत्॥ 38 ॥

anekajanmabhī rājaṃjñānaṃ syānnaikajanmanā | tataḥ sarvaprayatnena jñānārthaṃ yatnamāśrayet

नोचेन्महान् विनाशः स्याज्जन्मैतद्दुर्लभं पुनः ।तत्रापि प्रथमे वर्णे वेदप्राप्तिश्च दुर्लभा॥ 39 ॥

nocenmahān vināśaḥ syājjanmaitaddurlabhaṃ punaḥ | tatrāpi prathame varṇe vedaprāptiśca durlabhā

शमादिषट्कसम्पत्तिर्योगसिद्धिस्तथैव च ।तथोत्तमगुरुप्राप्तिः सर्वमेवात्र दुर्लभम्॥ 40 ॥

śamādiṣaṭkasampattiryogasiddhistathaiva ca | tathottamaguruprāptiḥ sarvamevātra durlabham

तथेन्द्रियाणां पटुता संस्कृतत्वं तनोस्तथा ।अनेकजन्मपुण्यैस्तु मोक्षेच्छा जायते ततः॥ 41 ॥

tathendriyāṇāṃ paṭutā saṃskṛtatvaṃ tanostathā | anekajanmapuṇyaistu mokṣecchā jāyate tataḥ

साधने सफलेऽप्येवं जायमानेऽपि यो नरः ।ज्ञानार्थं नैव यतते तस्य जन्म निरर्थकम्॥ 42 ॥

sādhane saphale'pyevaṃ jāyamāne'pi yo naraḥ | jñānārthaṃ naiva yatate tasya janma nirarthakam

तस्माद्राजन्यथाशक्त्या ज्ञानार्थं यत्नमाश्रयेत् ।पदे पदेऽश्वमेधस्य फलमाप्नोति निश्चितम्॥ 43 ॥

tasmādrājanyathāśaktyā jñānārthaṃ yatnamāśrayet | pade pade'śvamedhasya phalamāpnoti niścitam

घृतमिव पयसि निगूढं भूते भूते च वसति विज्ञानम् ।सततं मन्थयितव्यं मनसा मन्थानभूतेन॥ 44 ॥

ghṛtamiva payasi nigūḍhaṃ bhūte bhūte ca vasati vijñānam | satataṃ manthayitavyaṃ manasā manthānabhūtena

ज्ञानं लब्ध्वा कृतार्थः स्यादिति वेदान्तडिण्डिमः ।सर्वमुक्तं समासेन किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥ 45 ॥

jñānaṃ labdhvā kṛtārthaḥ syāditi vedāntaḍiṇḍimaḥ | sarvamuktaṃ samāsena kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi