Skandha 7, Adhyāya 34

श्री देव्युवाच ।क्व यूयं मन्दभाग्या वै क्वेदं रूपं महाद्भुतम् ।तथापि भक्तवात्सल्यादीदृशं दर्शितं मया॥ 1 ॥

śrī devyuvāca | kva yūyaṃ mandabhāgyā vai kvedaṃ rūpaṃ mahādbhutam | tathāpi bhaktavātsalyādīdṛśaṃ darśitaṃ mayā

न वेदाध्ययनैर्योगैर्न दानैस्तपसेज्यया ।रूपं द्रष्टुमिदं शक्यं केवलं मत्कृपां विना॥ 2 ॥

na vedādhyayanairyogairna dānaistapasejyayā | rūpaṃ draṣṭumidaṃ śakyaṃ kevalaṃ matkṛpāṃ vinā

प्रकृतं शृणु राजेन्द्र परमात्मात्र जीवताम् ।उपाधियोगात्सम्प्राप्तः कर्तृत्वादिकमप्युत॥ 3 ॥

prakṛtaṃ śṛṇu rājendra paramātmātra jīvatām | upādhiyogātsamprāptaḥ kartṛtvādikamapyuta

क्रियाः करोति विविधा धर्माधर्मैकहेतवः ।नाना योनीस्ततः प्राप्य सुखदुःखैश्च युज्यते॥ 4 ॥

kriyāḥ karoti vividhā dharmādharmaikahetavaḥ | nānā yonīstataḥ prāpya sukhaduḥkhaiśca yujyate

पुनस्तत्संस्कृतिवशान्नानाकर्मरतः सदा ।नानादेहान्समाप्नोति सुखदुःखैश्च युज्यते॥ 5 ॥

punastatsaṃskṛtivaśānnānākarmarataḥ sadā | nānādehānsamāpnoti sukhaduḥkhaiśca yujyate

घटीयन्त्रवदेतस्य न विरामः कदापि हि ।अज्ञानमेव मूलं स्यात्ततः कामः क्रियास्ततः॥ 6 ॥

ghaṭīyantravadetasya na virāmaḥ kadāpi hi | ajñānameva mūlaṃ syāttataḥ kāmaḥ kriyāstataḥ

तस्मादज्ञाननाशाय यतेत नियतं नरः ।एतद्धि जन्मसाफल्यं यदज्ञानस्य नाशनम्॥ 7 ॥

tasmādajñānanāśāya yateta niyataṃ naraḥ | etaddhi janmasāphalyaṃ yadajñānasya nāśanam

पुरुषार्थसमाप्तिश्च जीवन्मुक्तदशापि च ।अज्ञाननाशने शक्ता विद्यैव तु पटीयसी॥ 8 ॥

puruṣārthasamāptiśca jīvanmuktadaśāpi ca | ajñānanāśane śaktā vidyaiva tu paṭīyasī

न कर्म तज्जं नोपास्तिर्विरोधाभावतो गिरे ।प्रत्युताशाज्ञाननाशे कर्मणा नैव भाव्यताम्॥ 9 ॥

na karma tajjaṃ nopāstirvirodhābhāvato gire | pratyutāśājñānanāśe karmaṇā naiva bhāvyatām

अनर्थदानि कर्माणि पुनः पुनरुशन्ति हि ।ततो रागस्ततो दोषस्ततोऽनर्थो महान्भवेत्॥ 10 ॥

anarthadāni karmāṇi punaḥ punaruśanti hi | tato rāgastato doṣastato'nartho mahānbhavet

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ज्ञानं सम्पादयेन्नरः ।कुर्वन्नेवेह कर्माणीत्यतः कर्माप्यवश्यकम्॥ 11 ॥

tasmātsarvaprayatnena jñānaṃ sampādayennaraḥ | kurvanneveha karmāṇītyataḥ karmāpyavaśyakam

ज्ञानादेव हि कैवल्यमतः स्यात्तत्समुच्चयः ।सहायतां व्रजेत्कर्म ज्ञानस्य हितकारि च॥ 12 ॥

jñānādeva hi kaivalyamataḥ syāttatsamuccayaḥ | sahāyatāṃ vrajetkarma jñānasya hitakāri ca

इति केचिद्वदन्त्यत्र तद्विरोधान्न सम्भवेत् ।ज्ञानाधृद्ग्रन्थिभेदः स्याद्धृद्ग्रन्थौ कर्मसम्भवः॥ 13 ॥

iti kecidvadantyatra tadvirodhānna sambhavet | jñānādhṛdgranthibhedaḥ syāddhṛdgranthau karmasambhavaḥ

यौगपद्यं न सम्भाव्यं विरोधात्तु ततस्तयोः ।तमः प्रकाशयोर्यद्वद्यौगपद्यं न सम्भवि॥ 14 ॥

yaugapadyaṃ na sambhāvyaṃ virodhāttu tatastayoḥ | tamaḥ prakāśayoryadvadyaugapadyaṃ na sambhavi

तस्मात् सर्वाणि कर्माणि वैदिकानि महामते ।चित्तशुद्ध्यन्तमेव स्युस्तानि कुर्यात्प्रयत्नतः॥ 15 ॥

tasmāt sarvāṇi karmāṇi vaidikāni mahāmate | cittaśuddhyantameva syustāni kuryātprayatnataḥ

शमो दमस्तितिक्षा च वैराग्यं सत्त्वसम्भवः ।तावत्पर्यन्तमेव स्युः कर्माणि न ततः परम्॥ 16 ॥

śamo damastitikṣā ca vairāgyaṃ sattvasambhavaḥ | tāvatparyantameva syuḥ karmāṇi na tataḥ param

तदन्ते चैव संन्यस्य संश्रयेद् गुरुमात्मवान् ।श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं च भक्त्या निर्व्याजया पुनः॥ 17 ॥

tadante caiva saṃnyasya saṃśrayed gurumātmavān | śrotriyaṃ brahmaniṣṭhaṃ ca bhaktyā nirvyājayā punaḥ

वेदान्तश्रवणं कुर्यान्नित्यमेवमतन्द्रितः ।तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य नित्यमर्थं विचारयेत्॥ 18 ॥

vedāntaśravaṇaṃ kuryānnityamevamatandritaḥ | tattvamasyādivākyasya nityamarthaṃ vicārayet

तत्त्वमस्यादि वाक्यं तु जीवब्रह्मैक्यबोधकम् ।ऐक्ये ज्ञाते निर्भयस्तु मद्रूपो हि प्रजायते॥ 19 ॥

tattvamasyādi vākyaṃ tu jīvabrahmaikyabodhakam | aikye jñāte nirbhayastu madrūpo hi prajāyate

पदार्थावगतिः पूर्वं वाक्यार्थावगतिस्ततः ।तत्पदस्य च वाक्यार्थो गिरेऽहं परिकीर्तितः॥ 20 ॥

padārthāvagatiḥ pūrvaṃ vākyārthāvagatistataḥ | tatpadasya ca vākyārtho gire'haṃ parikīrtitaḥ

त्वं पदस्य च वाच्यार्थो जीव एव न संशयः ।उभयोरैक्यमसिना पदेन प्रोच्यते बुधैः॥ 21 ॥

tvaṃ padasya ca vācyārtho jīva eva na saṃśayaḥ | ubhayoraikyamasinā padena procyate budhaiḥ

वाच्यार्थयोर्विरुद्धत्वादैक्यं नैव घटेत ह ।लक्षणातः प्रकर्तव्या तत्त्वमोः श्रुतिसंस्थयोः॥ 22 ॥

vācyārthayorviruddhatvādaikyaṃ naiva ghaṭeta ha | lakṣaṇātaḥ prakartavyā tattvamoḥ śrutisaṃsthayoḥ

चिन्मात्रं तु तयोर्लक्ष्यं तयोरैक्यस्य सम्भवः ।तयोरैक्यं तथा ज्ञात्वा स्वाभेदेनाद्वयो भवेत्॥ 23 ॥

cinmātraṃ tu tayorlakṣyaṃ tayoraikyasya sambhavaḥ | tayoraikyaṃ tathā jñātvā svābhedenādvayo bhavet

देवदत्तः स एवायमितिवल्लक्षणा स्मृता ।स्थूलादि देहरहितो ब्रह्म सम्पद्यते नरः॥ 24 ॥

devadattaḥ sa evāyamitivallakṣaṇā smṛtā | sthūlādi deharahito brahma sampadyate naraḥ

पञ्चीकृतमहाभूतसम्भूतः स्थूलदेहकः ।भोगालयो जराव्याधिसंयुतः सर्वकर्मणाम्॥ 25 ॥

pañcīkṛtamahābhūtasambhūtaḥ sthūladehakaḥ | bhogālayo jarāvyādhisaṃyutaḥ sarvakarmaṇām

मिथ्याभूतोऽयमाभाति स्फुटं मायामयत्वतः ।सोऽयं स्थूल उपाधिः स्यादात्मनो मे नगेश्वर॥ 26 ॥

mithyābhūto'yamābhāti sphuṭaṃ māyāmayatvataḥ | so'yaṃ sthūla upādhiḥ syādātmano me nageśvara

ज्ञानकर्मेन्द्रिययुतं प्राणपञ्चकसंयुतम् ।मनोबुद्धियुतं चैतत्सूक्ष्मं तत्कवयो विदुः॥ 27 ॥

jñānakarmendriyayutaṃ prāṇapañcakasaṃyutam | manobuddhiyutaṃ caitatsūkṣmaṃ tatkavayo viduḥ

अपञ्चीकृतभूतोत्थं सूक्ष्मदेहोऽयमात्मनः ।द्वितीयोऽयमुपाधिः स्यात्सुखादेरवबोधकः॥ 28 ॥

apañcīkṛtabhūtotthaṃ sūkṣmadeho'yamātmanaḥ | dvitīyo'yamupādhiḥ syātsukhāderavabodhakaḥ

अनाद्यनिर्वाच्यमिदमज्ञानं तु तृतीयकः ।देहोऽयमात्मनो भाति कारणात्मा नगेश्वर॥ 29 ॥

anādyanirvācyamidamajñānaṃ tu tṛtīyakaḥ | deho'yamātmano bhāti kāraṇātmā nageśvara

उपाधिविलये जाते केवलात्मावशिष्यते ।देहत्रये पञ्चकोशा अन्तःस्थाः सन्ति सर्वदा॥ 30 ॥

upādhivilaye jāte kevalātmāvaśiṣyate | dehatraye pañcakośā antaḥsthāḥ santi sarvadā

पञ्चकोशपरित्यागे ब्रह्मपुच्छं हि लभ्यते ।नेतिनेतीत्यादिवाक्यैर्मम रूपं यदुच्यते॥ 31 ॥

pañcakośaparityāge brahmapucchaṃ hi labhyate | netinetītyādivākyairmama rūpaṃ yaducyate

न जायते म्रियते तत्कदाचि- न्नायं भूत्वा न बभूव कश्चित् ।अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥ 32 ॥

na jāyate mriyate tatkadāci- nnāyaṃ bhūtvā na babhūva kaścit | ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre

हतं चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् ।उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥ 33 ॥

hataṃ cenmanyate hantuṃ hataścenmanyate hatam | ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate

अणोरणीयान्महतो महीया- नात्मास्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् ।तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमस्य॥ 34 ॥

aṇoraṇīyānmahato mahīyā- nātmāsya jantornihito guhāyām | tamakratuḥ paśyati vītaśoko dhātuḥ prasādānmahimānamasya

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु ।बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च॥ 35 ॥

ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva tu | buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ pragrahameva ca

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् ।आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः॥ 36 ॥

indriyāṇi hayānāhurviṣayāṃsteṣu gocarān | ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ

यस्त्वविद्वान्भवति चामनस्कश्च सदाशुचिः ।न तत्पदमवाप्नोति संसारं चाधिगच्छति॥ 37 ॥

yastvavidvānbhavati cāmanaskaśca sadāśuciḥ | na tatpadamavāpnoti saṃsāraṃ cādhigacchati

यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः ।स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते॥ 38 ॥

yastu vijñānavānbhavati samanaskaḥ sadā śuciḥ | sa tu tatpadamāpnoti yasmādbhūyo na jāyate

विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः ।सोऽध्वनः पारमाप्नोति मदीयं यत्परं पदम्॥ 39 ॥

vijñānasārathiryastu manaḥ pragrahavānnaraḥ | so'dhvanaḥ pāramāpnoti madīyaṃ yatparaṃ padam

इत्थं श्रुत्या च मत्या च निश्चित्यात्मानमात्मना ।भावयेन्मामात्मरूपां निदिध्यासनतोऽपि च॥ 40 ॥

itthaṃ śrutyā ca matyā ca niścityātmānamātmanā | bhāvayenmāmātmarūpāṃ nididhyāsanato'pi ca

योगवृत्तेः पुरा स्वस्मिन्भावयेदक्षरत्रयम् ।देवीप्रणवसंज्ञस्य ध्यानार्थं मन्त्रवाच्ययोः॥ 41 ॥

yogavṛtteḥ purā svasminbhāvayedakṣaratrayam | devīpraṇavasaṃjñasya dhyānārthaṃ mantravācyayoḥ

हकारः स्थूलदेहः स्याद्रकारः सूक्ष्मदेहकः ।ईकारः कारणात्मासौ ह्रीङ्कारोऽहं तुरीयकम्॥ 42 ॥

hakāraḥ sthūladehaḥ syādrakāraḥ sūkṣmadehakaḥ | īkāraḥ kāraṇātmāsau hrīṅkāro'haṃ turīyakam

एवं समष्टिदेहेऽपि ज्ञात्वा बीजत्रयं क्रमात् ।समष्टिव्यष्ट्योरेकत्वं भावयेन्मतिमान्नरः॥ 43 ॥

evaṃ samaṣṭidehe'pi jñātvā bījatrayaṃ kramāt | samaṣṭivyaṣṭyorekatvaṃ bhāvayenmatimānnaraḥ

समाधिकालात्पूर्वं तु भावयित्वैवमादृतः ।ततो ध्यायेन्निलीनाक्षो देवीं मां जगदीश्वरीम्॥ 44 ॥

samādhikālātpūrvaṃ tu bhāvayitvaivamādṛtaḥ | tato dhyāyennilīnākṣo devīṃ māṃ jagadīśvarīm

प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ।निवृत्तविषयाकाङ्क्षो वीतदोषो विमत्सरः॥ 45 ॥

prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau | nivṛttaviṣayākāṅkṣo vītadoṣo vimatsaraḥ

भक्त्या निर्व्याजया युक्तो गुहायां निःस्वने स्थले ।हकारं विश्वमात्मानं रकारे प्रविलापयेत्॥ 46 ॥

bhaktyā nirvyājayā yukto guhāyāṃ niḥsvane sthale | hakāraṃ viśvamātmānaṃ rakāre pravilāpayet

रकारं तैजसं देवमीकारे प्रविलापयेत् ।ईकारं प्राज्ञमात्मानं ह्रीङ्कारे प्रविलापयेत्॥ 47 ॥

rakāraṃ taijasaṃ devamīkāre pravilāpayet | īkāraṃ prājñamātmānaṃ hrīṅkāre pravilāpayet

वाच्यवाचकताहीनं द्वैतभावविवर्जितम् ।अखण्डं सच्चिदानन्दं भावयेत्तच्छिखान्तरे॥ 48 ॥

vācyavācakatāhīnaṃ dvaitabhāvavivarjitam | akhaṇḍaṃ saccidānandaṃ bhāvayettacchikhāntare

इति ध्यानेन मां राजन् साक्षात्कृत्य नरोत्तमः ।मद्रूप एव भवति द्वयोरप्येकता यतः॥ 49 ॥

iti dhyānena māṃ rājan sākṣātkṛtya narottamaḥ | madrūpa eva bhavati dvayorapyekatā yataḥ

योगयुक्त्यानया दृष्ट्वा मामात्मानं परात्परम् ।अज्ञानस्य सकार्यस्य तत्क्षणे नाशको भवेत्॥ 50 ॥

yogayuktyānayā dṛṣṭvā māmātmānaṃ parātparam | ajñānasya sakāryasya tatkṣaṇe nāśako bhavet