Skandha 7, Adhyāya 23

तमेवमुक्त्वा राजानं निर्घृणं निष्ठुरं वचः ।तदादाय धनं पूर्णं कुपितः कौशिको ययौ॥ 1 ॥

tamevamuktvā rājānaṃ nirghṛṇaṃ niṣṭhuraṃ vacaḥ | tadādāya dhanaṃ pūrṇaṃ kupitaḥ kauśiko yayau

विश्वामित्रे गते राजा ततः शोकमुपागतः ।श्वासोच्छ्वासं मुहुः कृत्वा प्रोवाचोच्चैरधोमुखः॥ 2 ॥

viśvāmitre gate rājā tataḥ śokamupāgataḥ | śvāsocchvāsaṃ muhuḥ kṛtvā provācoccairadhomukhaḥ

वित्तक्रीतेन यस्यार्तिर्मया प्रेतेन गच्छति ।स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यामे तिष्ठति भास्करः॥ 3 ॥

vittakrītena yasyārtirmayā pretena gacchati | sa bravītu tvarāyukto yāme tiṣṭhati bhāskaraḥ

अथाजगाम त्वरितो धर्मश्चाण्डालरूपधृक् ।दुर्गन्धो विकृतोरस्कः श्मश्रुलो दन्तुरोऽघृणी॥ 4 ॥

athājagāma tvarito dharmaścāṇḍālarūpadhṛk | durgandho vikṛtoraskaḥ śmaśrulo danturo'ghṛṇī

कृष्णो लम्बोदरः स्निग्धः करालः पुरुषाधमः ।हस्तजर्जरयष्टिश्च शवमाल्यैरलङ्कृतः॥ 5 ॥

kṛṣṇo lambodaraḥ snigdhaḥ karālaḥ puruṣādhamaḥ | hastajarjarayaṣṭiśca śavamālyairalaṅkṛtaḥ

अहं गृह्णामि दासत्वे भृत्यार्थः सुमहान्मम ।क्षिप्रमाचक्ष्व मौल्यं किमेतत्ते सम्प्रदीयते॥ 6 ॥

ahaṃ gṛhṇāmi dāsatve bhṛtyārthaḥ sumahānmama | kṣipramācakṣva maulyaṃ kimetatte sampradīyate

तं तादृशमथालक्ष्य क्रूरदृष्टिं सुनिर्घृणम् ।वदन्तमतिदुःशीलं कस्त्वमित्याह पार्थिवः॥ 7 ॥

taṃ tādṛśamathālakṣya krūradṛṣṭiṃ sunirghṛṇam | vadantamatiduḥśīlaṃ kastvamityāha pārthivaḥ

चाण्डालोऽहमिह ख्यातः प्रवीरेति नृपोत्तम ।शासने सर्वदा तिष्ठ मृतचैलापहारकः॥ 8 ॥

cāṇḍālo'hamiha khyātaḥ pravīreti nṛpottama | śāsane sarvadā tiṣṭha mṛtacailāpahārakaḥ

एवमुक्तस्तदा राजा वचनं चेदमब्रवीत् ।ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि गृह्णात्विति मतिर्मम॥ 9 ॥

evamuktastadā rājā vacanaṃ cedamabravīt | brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpi gṛhṇātviti matirmama

उत्तमस्योत्तमो धर्मो मध्यमस्य च मध्यमः ।अधमस्याधमश्चैव इति प्राहुर्मनीषिणः॥ 10 ॥

uttamasyottamo dharmo madhyamasya ca madhyamaḥ | adhamasyādhamaścaiva iti prāhurmanīṣiṇaḥ

चाण्डाल उवाच ।एवमेव त्वया धर्मः कथितो नृपसत्तम ।अविचार्य त्वया राजन्नधुनोक्तं ममाग्रतः॥ 11 ॥

cāṇḍāla uvāca | evameva tvayā dharmaḥ kathito nṛpasattama | avicārya tvayā rājannadhunoktaṃ mamāgrataḥ

विचारयित्वा यो ब्रूते सोऽभीष्टं लभते नरः ।सामान्यमेव तत्प्रोक्तमविचार्य त्वयानघ॥ 12 ॥

vicārayitvā yo brūte so'bhīṣṭaṃ labhate naraḥ | sāmānyameva tatproktamavicārya tvayānagha

यदि सत्यं प्रमाणं ते गृहीतोऽसि न संशयः ।असत्यान्नरके गच्छेत्सद्यः क्रूरे नराधमः॥ 13 ॥

yadi satyaṃ pramāṇaṃ te gṛhīto'si na saṃśayaḥ | asatyānnarake gacchetsadyaḥ krūre narādhamaḥ

ततश्चाण्डालता साध्वी न वरा मे ह्यसत्यता ।तस्यैवं वदतः प्राप्तो विश्वामित्रस्तपोनिधिः॥ 14 ॥

tataścāṇḍālatā sādhvī na varā me hyasatyatā | tasyaivaṃ vadataḥ prāpto viśvāmitrastaponidhiḥ

क्रोधामर्षविवृत्ताक्षः प्राह चेदं नराधिपम् ।चाण्डालोऽयं मनस्थं ते दातुं वित्तमुपस्थितः॥ 15 ॥

krodhāmarṣavivṛttākṣaḥ prāha cedaṃ narādhipam | cāṇḍālo'yaṃ manasthaṃ te dātuṃ vittamupasthitaḥ

कस्मान्न दीयते मह्यमशेषा यज्ञदक्षिणा ।राजोवाच - भगवन्सूर्यवंशोत्थमात्मानं वेद्मि कौशिक॥ 16 ॥

kasmānna dīyate mahyamaśeṣā yajñadakṣiṇā | rājovāca - bhagavansūryavaṃśotthamātmānaṃ vedmi kauśika

कथं चाण्डालदासत्वं गमिष्ये वित्तकामतः ।यदि चाण्डालवित्तं त्वमात्मविक्रयजं मम॥ 17 ॥

kathaṃ cāṇḍāladāsatvaṃ gamiṣye vittakāmataḥ | yadi cāṇḍālavittaṃ tvamātmavikrayajaṃ mama

न प्रदास्यसि चेत्तर्हि शप्स्यामि त्वामसंशयम् ।चाण्डालादथवा विप्राद्देहि मे दक्षिणाधनम्॥ 18 ॥

na pradāsyasi cettarhi śapsyāmi tvāmasaṃśayam | cāṇḍālādathavā viprāddehi me dakṣiṇādhanam

विना चाण्डालमधुना नान्यः कश्चिद्धनप्रदः ।धनेनाहं विना राजन्न यास्यामि न संशयः॥ 19 ॥

vinā cāṇḍālamadhunā nānyaḥ kaściddhanapradaḥ | dhanenāhaṃ vinā rājanna yāsyāmi na saṃśayaḥ

इदानीमेव मे वित्तं न प्रदास्यसि चेन्नृप ।दिनेऽर्धघटिकाशेषे तत्त्वां शापाग्निना दहे॥ 20 ॥

idānīmeva me vittaṃ na pradāsyasi cennṛpa | dine'rdhaghaṭikāśeṣe tattvāṃ śāpāgninā dahe

हरिश्चन्द्रस्ततो राजा मृत्ववच्छ्रितजीवितः ।प्रसीदेति वदन्पादौ ऋषेर्जग्राह विह्वलः॥ 21 ॥

hariścandrastato rājā mṛtvavacchritajīvitaḥ | prasīdeti vadanpādau ṛṣerjagrāha vihvalaḥ

दासोऽस्म्यार्तोऽस्मि दीनोऽस्मि त्वद्भक्तश्च विशेषतः ।प्रसादं कुरु विप्रर्षे कष्टश्चाण्डालसङ्करः॥ 22 ॥

dāso'smyārto'smi dīno'smi tvadbhaktaśca viśeṣataḥ | prasādaṃ kuru viprarṣe kaṣṭaścāṇḍālasaṅkaraḥ

भवेयं वित्तशेषेण तव कर्मकरो वशः ।तवैव मुनिशार्दूल प्रेष्यश्चित्तानुवर्तकः॥ 23 ॥

bhaveyaṃ vittaśeṣeṇa tava karmakaro vaśaḥ | tavaiva muniśārdūla preṣyaścittānuvartakaḥ

एवमस्तु महाराज ममैव भव किङ्करः ।किन्तु मद्वचनं कार्यं सर्वदैव नराधिप॥ 24 ॥

evamastu mahārāja mamaiva bhava kiṅkaraḥ | kintu madvacanaṃ kāryaṃ sarvadaiva narādhipa

एवमुक्तेऽथ वचने राजा हर्षसमन्वितः ।अमन्यत पुनर्जातमात्मानं प्राह कौशिकम्॥ 25 ॥

evamukte'tha vacane rājā harṣasamanvitaḥ | amanyata punarjātamātmānaṃ prāha kauśikam

तवादेशं करिष्यामि सदैवाहं न संशयः ।आदेशय द्विजश्रेष्ठ किं करोमि तवानघ॥ 26 ॥

tavādeśaṃ kariṣyāmi sadaivāhaṃ na saṃśayaḥ | ādeśaya dvijaśreṣṭha kiṃ karomi tavānagha

चाण्डालागच्छ मद्दासमौल्यं किं मे प्रयच्छसि ।गृहाण दासं मौल्येन मया दत्तं तवाधुना॥ 27 ॥

cāṇḍālāgaccha maddāsamaulyaṃ kiṃ me prayacchasi | gṛhāṇa dāsaṃ maulyena mayā dattaṃ tavādhunā

नास्ति दासेन मे कार्यं वित्ताशा वर्तते मम ।एवमुक्ते तदा तेन स्वपचो हृष्टमानसः॥ 28 ॥

nāsti dāsena me kāryaṃ vittāśā vartate mama | evamukte tadā tena svapaco hṛṣṭamānasaḥ

आगत्य सन्निधौ तूर्णं विश्वामित्रमभाषत ।दशयोजनविस्तीर्णे प्रयागस्य च मण्डले॥ 29 ॥

āgatya sannidhau tūrṇaṃ viśvāmitramabhāṣata | daśayojanavistīrṇe prayāgasya ca maṇḍale

भूमिं रत्नमयीं कृत्वा दास्ये तेऽहं द्विजोत्तम ।अस्य विक्रयणेनेयमार्तिश्च प्रहता त्वया॥ 30 ॥

bhūmiṃ ratnamayīṃ kṛtvā dāsye te'haṃ dvijottama | asya vikrayaṇeneyamārtiśca prahatā tvayā

ततो रत्नसहस्राणि सुवर्णमणिमौक्तिकैः ।चाण्डालेन प्रदत्तानि जग्राह द्विजसत्तमः॥ 31 ॥

tato ratnasahasrāṇi suvarṇamaṇimauktikaiḥ | cāṇḍālena pradattāni jagrāha dvijasattamaḥ

हरिश्चन्द्रस्तथा राजा निर्विकारमुखोऽभवत् ।अमन्यत तथा धैर्याद्विश्वामित्रो हि मे पतिः॥ 32 ॥

hariścandrastathā rājā nirvikāramukho'bhavat | amanyata tathā dhairyādviśvāmitro hi me patiḥ

तत्तदेव मया कार्यं यदयं कारयिष्यति ।अथान्तरिक्षे सहसा वागुवाचाशरीरिणी॥ 33 ॥

tattadeva mayā kāryaṃ yadayaṃ kārayiṣyati | athāntarikṣe sahasā vāguvācāśarīriṇī

अनृणोऽसि महाभाग दत्ता सा दक्षिणा त्वया ।ततो दिवः पुष्पवृष्टिः पपात नृपमूर्धनि॥ 34 ॥

anṛṇo'si mahābhāga dattā sā dakṣiṇā tvayā | tato divaḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta nṛpamūrdhani

साधु साध्विति तं देवाः प्रोचुः सेन्द्रा महौजसः ।हर्षेण महताऽऽविष्टो राजा कौशिकमब्रवीत्॥ 35 ॥

sādhu sādhviti taṃ devāḥ procuḥ sendrā mahaujasaḥ | harṣeṇa mahatā''viṣṭo rājā kauśikamabravīt

राजोवाच - त्वं हि माता पिता चैव त्वं हि बन्धुर्महामते ।यदर्थं मोचितोऽहं ते क्षणाच्चैवानृणीकृतः॥ 36 ॥

rājovāca - tvaṃ hi mātā pitā caiva tvaṃ hi bandhurmahāmate | yadarthaṃ mocito'haṃ te kṣaṇāccaivānṛṇīkṛtaḥ

किं करोमि महाबाहो श्रेयो मे वचनं तव ।एवमुक्ते तु वचने नृपं मुनिरभाषत॥ 37 ॥

kiṃ karomi mahābāho śreyo me vacanaṃ tava | evamukte tu vacane nṛpaṃ munirabhāṣata

चाण्डालवचनं कार्यमद्यप्रभृति ते नृप ।स्वस्ति तेऽस्विति तं प्रोच्य तदादाय धनं ययौ॥ 38 ॥

cāṇḍālavacanaṃ kāryamadyaprabhṛti te nṛpa | svasti te'sviti taṃ procya tadādāya dhanaṃ yayau