Skandha 7, Adhyāya 20

अदत्त्वा ते हिरण्यं वै न करिष्यामि भोजनम् ।प्रतिज्ञा मे मुनिश्रेष्ठ विषादं त्यज सुव्रत॥ 1 ॥

adattvā te hiraṇyaṃ vai na kariṣyāmi bhojanam | pratijñā me muniśreṣṭha viṣādaṃ tyaja suvrata

सूर्यवंशसमुद्भूतः क्षत्रियोऽहं महीपतिः ।राजसूयस्य यज्ञस्य कर्ता वाञ्छितदो नृषु॥ 2 ॥

sūryavaṃśasamudbhūtaḥ kṣatriyo'haṃ mahīpatiḥ | rājasūyasya yajñasya kartā vāñchitado nṛṣu

कथं करोमि नाकारं स्वामिन्दत्त्वा यदृच्छया ।अवश्यमेव दातव्यमृणं ते द्विजसत्तम॥ 3 ॥

kathaṃ karomi nākāraṃ svāmindattvā yadṛcchayā | avaśyameva dātavyamṛṇaṃ te dvijasattama

स्वस्थो भव प्रदास्यामि सुवर्णं मनसेप्सितम् ।कञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व यावत्प्राप्स्याम्यहं धनम्॥ 4 ॥

svastho bhava pradāsyāmi suvarṇaṃ manasepsitam | kañcitkālaṃ pratīkṣasva yāvatprāpsyāmyahaṃ dhanam

कुतस्ते भविता राजन् धनप्राप्तिरतः परम् ।गतं राज्यं तथा कोशो बलं चैवार्थसाधनम्॥ 5 ॥

kutaste bhavitā rājan dhanaprāptirataḥ param | gataṃ rājyaṃ tathā kośo balaṃ caivārthasādhanam

वृथाशा ते महीपाल धनार्थे किं करोम्यहम् ।निर्धनं त्वां च लोभेन पीडयामि कथं नृप॥ 6 ॥

vṛthāśā te mahīpāla dhanārthe kiṃ karomyaham | nirdhanaṃ tvāṃ ca lobhena pīḍayāmi kathaṃ nṛpa

तस्मात्कथय भूपाल न दास्यामीति साम्प्रतम् ।त्यक्त्वाऽऽशां महतीं कामं गच्छाम्यहमतः परम्॥ 7 ॥

tasmātkathaya bhūpāla na dāsyāmīti sāmpratam | tyaktvā''śāṃ mahatīṃ kāmaṃ gacchāmyahamataḥ param

यथेष्टं व्रज राजेन्द्र भार्यापुत्रसमन्वितः ।सुवर्णं नास्ति किं तुभ्यं ददामीति वदाधुना॥ 8 ॥

yatheṣṭaṃ vraja rājendra bhāryāputrasamanvitaḥ | suvarṇaṃ nāsti kiṃ tubhyaṃ dadāmīti vadādhunā

गच्छन्वाक्यमिदं श्रुत्वा ब्राह्मणस्य च भूपतिः ।प्रत्युवाच मुनिं ब्रह्मन् धैर्यं कुरु ददाम्यहम्॥ 9 ॥

gacchanvākyamidaṃ śrutvā brāhmaṇasya ca bhūpatiḥ | pratyuvāca muniṃ brahman dhairyaṃ kuru dadāmyaham

मम देहोऽस्ति भार्यायाः पुरस्य च ह्यनामयः ।क्रीत्वा देहं तु तं नूनमृणं दास्यामि ते द्विज॥ 10 ॥

mama deho'sti bhāryāyāḥ purasya ca hyanāmayaḥ | krītvā dehaṃ tu taṃ nūnamṛṇaṃ dāsyāmi te dvija

ग्राहकं पश्य विप्रेन्द्र वाराणस्यां पुरि प्रभो ।दासभावं गमिष्यामि सदारोऽहं सपुत्रकः॥ 11 ॥

grāhakaṃ paśya viprendra vārāṇasyāṃ puri prabho | dāsabhāvaṃ gamiṣyāmi sadāro'haṃ saputrakaḥ

गृहाण काञ्चनं पूर्णं सार्धं भारद्वयं मुने ।मौल्येन दत्त्वा सर्वान्नः सन्तुष्टो भव भूधर॥ 12 ॥

gṛhāṇa kāñcanaṃ pūrṇaṃ sārdhaṃ bhāradvayaṃ mune | maulyena dattvā sarvānnaḥ santuṣṭo bhava bhūdhara

इति ब्रुवञ्जगामाथ सह पत्न्या सुतान्वितः ।उमया कान्तया सार्धं यत्रास्ते शङ्करः स्वयम्॥ 13 ॥

iti bruvañjagāmātha saha patnyā sutānvitaḥ | umayā kāntayā sārdhaṃ yatrāste śaṅkaraḥ svayam

तां दृष्ट्वा च पुरीं रम्यां मनसो ह्लादकारिणीम् ।उवाच स कृतार्थोऽस्मि पुरीं पश्यन्सुवर्चसम्॥ 14 ॥

tāṃ dṛṣṭvā ca purīṃ ramyāṃ manaso hlādakāriṇīm | uvāca sa kṛtārtho'smi purīṃ paśyansuvarcasam

ततो भागीरथीं प्राप्य स्नात्वा देवादितर्पणम् ।देवार्चनं च निर्वर्त्य कृतवान् दिग्विलोकनम्॥ 15 ॥

tato bhāgīrathīṃ prāpya snātvā devāditarpaṇam | devārcanaṃ ca nirvartya kṛtavān digvilokanam

प्रविश्य वसुधापालो दिव्यां वाराणसीं पुरीम् ।नैषा मनुष्यभुक्तेति शूलपाणेः परिग्रहः॥ 16 ॥

praviśya vasudhāpālo divyāṃ vārāṇasīṃ purīm | naiṣā manuṣyabhukteti śūlapāṇeḥ parigrahaḥ

जगाम पद्भ्यां दुःखार्तः सह पत्न्या समाकुलः ।पुरीं प्रविश्य स नृपो विश्वासमकरोत्तदा॥ 17 ॥

jagāma padbhyāṃ duḥkhārtaḥ saha patnyā samākulaḥ | purīṃ praviśya sa nṛpo viśvāsamakarottadā

ददृशेऽथ मुनिश्रेष्ठं ब्राह्मणं दक्षिणार्थिनम् ।तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं विनयावनतोऽभवत्॥ 18 ॥

dadṛśe'tha muniśreṣṭhaṃ brāhmaṇaṃ dakṣiṇārthinam | taṃ dṛṣṭvā samanuprāptaṃ vinayāvanato'bhavat

प्राह चैवाञ्जलिं कृत्वा हरिश्चन्द्रो महामुनिम् ।इमे प्राणाः सुतश्चायं प्रिया पत्नी मुने मम॥ 19 ॥

prāha caivāñjaliṃ kṛtvā hariścandro mahāmunim | ime prāṇāḥ sutaścāyaṃ priyā patnī mune mama

येन ते कृत्यमस्त्याशु गृहाणाद्य द्विजोत्तम ।यच्चान्यत्कार्यमस्माभिस्तन्ममाख्यातुमर्हसि॥ 20 ॥

yena te kṛtyamastyāśu gṛhāṇādya dvijottama | yaccānyatkāryamasmābhistanmamākhyātumarhasi

पूर्णः स मासो भद्रं ते दीयतां मम दक्षिणा ।पूर्वं तस्य निमित्तं हि स्मर्यते स्ववचो यदि॥ 21 ॥

pūrṇaḥ sa māso bhadraṃ te dīyatāṃ mama dakṣiṇā | pūrvaṃ tasya nimittaṃ hi smaryate svavaco yadi

राजोवाच - ब्रह्मन्नाद्यापि सम्पूर्णो मासो ज्ञानतपोबल ।तिष्ठत्येकदिनार्धं यत्तप्रतीक्षस्व नापरम्॥ 22 ॥

rājovāca - brahmannādyāpi sampūrṇo māso jñānatapobala | tiṣṭhatyekadinārdhaṃ yattapratīkṣasva nāparam

एवमस्तु महाराज आगमिष्याम्यहं पुनः ।शापं तव प्रदास्यामि न चेदद्य प्रयच्छसि॥ 23 ॥

evamastu mahārāja āgamiṣyāmyahaṃ punaḥ | śāpaṃ tava pradāsyāmi na cedadya prayacchasi

इत्युक्त्वाथ ययौ विप्रो राजा चाचिन्तयत्तदा ।कथमस्मै प्रयच्छामि दक्षिणा या प्रतिश्रुता॥ 24 ॥

ityuktvātha yayau vipro rājā cācintayattadā | kathamasmai prayacchāmi dakṣiṇā yā pratiśrutā

कुतः पुष्टानि मित्राणि कुत्रार्थः साम्प्रतं मम ।प्रतिग्रहः प्रदुष्टो मे तत्र याञ्चा कथं भवेत्॥ 25 ॥

kutaḥ puṣṭāni mitrāṇi kutrārthaḥ sāmprataṃ mama | pratigrahaḥ praduṣṭo me tatra yāñcā kathaṃ bhavet

राज्ञां वृत्तित्रयं प्रोक्तं धर्मशास्त्रेषु निश्चितम् ।यदि प्राणान्विमुञ्चामि ह्यप्रदाय च दक्षिणाम्॥ 26 ॥

rājñāṃ vṛttitrayaṃ proktaṃ dharmaśāstreṣu niścitam | yadi prāṇānvimuñcāmi hyapradāya ca dakṣiṇām

ब्रह्मस्वहा कृमिः पापो भविष्याम्यधमाधमः ।अथवा प्रेततां यास्ये वर एवात्मविक्रयः॥ 27 ॥

brahmasvahā kṛmiḥ pāpo bhaviṣyāmyadhamādhamaḥ | athavā pretatāṃ yāsye vara evātmavikrayaḥ

राजानं व्याकुलं दीनं चिन्तयानमधोमुखम् ।प्रत्युवाच तदा पत्नी बाष्पगद्गदया गिरा॥ 28 ॥

rājānaṃ vyākulaṃ dīnaṃ cintayānamadhomukham | pratyuvāca tadā patnī bāṣpagadgadayā girā

त्यज चिन्तां महाराज स्वधर्ममनुपालय ।प्रेतवद्वर्जनीयो हि नरः सत्यबहिष्कृतः॥ 29 ॥

tyaja cintāṃ mahārāja svadharmamanupālaya | pretavadvarjanīyo hi naraḥ satyabahiṣkṛtaḥ

नातः परतरं धर्मं वदन्ति पुरुषस्य च ।यादृशं पुरुषव्याघ्र स्वसत्यस्यानुपालनम्॥ 30 ॥

nātaḥ parataraṃ dharmaṃ vadanti puruṣasya ca | yādṛśaṃ puruṣavyāghra svasatyasyānupālanam

अग्निहोत्रमधीतं च दानाद्याः सकलाः क्रियाः ।भवन्ति तस्य वैफल्यं वाक्यं यस्यानृतं भवेत्॥ 31 ॥

agnihotramadhītaṃ ca dānādyāḥ sakalāḥ kriyāḥ | bhavanti tasya vaiphalyaṃ vākyaṃ yasyānṛtaṃ bhavet

सत्यमत्यन्तमुदितं धर्मशास्त्रेषु धीमताम् ।तारणायानृतं तद्वत्पातनायाकृतात्मनाम्॥ 32 ॥

satyamatyantamuditaṃ dharmaśāstreṣu dhīmatām | tāraṇāyānṛtaṃ tadvatpātanāyākṛtātmanām

शताश्वमेधानादृत्य राजसूयं च पार्थिवः ।कृत्वा राजा सकृत्स्वर्गादसत्यवचनाच्च्युतः॥ 33 ॥

śatāśvamedhānādṛtya rājasūyaṃ ca pārthivaḥ | kṛtvā rājā sakṛtsvargādasatyavacanāccyutaḥ

राजोवाच - वंशवृद्धिकरश्चायं पुत्रस्तिष्ठति बालकः ।उच्यतां वक्तुकामासि यद्वाक्यं गजगामिनि॥ 34 ॥

rājovāca - vaṃśavṛddhikaraścāyaṃ putrastiṣṭhati bālakaḥ | ucyatāṃ vaktukāmāsi yadvākyaṃ gajagāmini

राजन् माभूदसत्यं ते पुंसां पुत्रफलाः स्त्रियः ।तन्मां प्रदाय वित्तेन देहि विप्राय दक्षिणाम्॥ 35 ॥

rājan mābhūdasatyaṃ te puṃsāṃ putraphalāḥ striyaḥ | tanmāṃ pradāya vittena dehi viprāya dakṣiṇām

एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ययौ मोहं महीपतिः ।प्रतिलभ्य च संज्ञां वै विललापातिदुःखितः॥ 36 ॥

etadvākyamupaśrutya yayau mohaṃ mahīpatiḥ | pratilabhya ca saṃjñāṃ vai vilalāpātiduḥkhitaḥ

महद्दुखःमिदं भद्रे यत्त्वमेवं ब्रवीषि मे ।किं तव स्मितसंल्लापा मम पापस्य विस्मृताः॥ 37 ॥

mahaddukhaḥmidaṃ bhadre yattvamevaṃ bravīṣi me | kiṃ tava smitasaṃllāpā mama pāpasya vismṛtāḥ

हा हा त्वया कथं योग्यं वक्तुमेतच्छुचिस्मिते ।दुर्वाच्यमेतद्वचनं कथं वदसि भामिनि॥ 38 ॥

hā hā tvayā kathaṃ yogyaṃ vaktumetacchucismite | durvācyametadvacanaṃ kathaṃ vadasi bhāmini

इत्युक्त्वा नृपतिश्रेष्ठो न धीरो दारविक्रये ।निपपात महीपृष्ठे मूर्च्छयातिपरिप्लुतः॥ 39 ॥

ityuktvā nṛpatiśreṣṭho na dhīro dāravikraye | nipapāta mahīpṛṣṭhe mūrcchayātipariplutaḥ

शयानं भुवि तं दृष्ट्वा मूर्च्छयापि महीपतिम् ।उवाचेदं सुकरुणं राजपुत्री सुदुःखिता॥ 40 ॥

śayānaṃ bhuvi taṃ dṛṣṭvā mūrcchayāpi mahīpatim | uvācedaṃ sukaruṇaṃ rājaputrī suduḥkhitā

हा महाराज कस्येदमपध्यानादुपागतम् ।यस्त्वं निपतितो भूमौ रङ्कवच्छरणोचितः॥ 41 ॥

hā mahārāja kasyedamapadhyānādupāgatam | yastvaṃ nipatito bhūmau raṅkavaccharaṇocitaḥ

येनैव कोटिशो वित्तं विप्राणामपवर्जितम् ।स एव पृथिवीनाथो भुवि स्वपिति मे पतिः॥ 42 ॥

yenaiva koṭiśo vittaṃ viprāṇāmapavarjitam | sa eva pṛthivīnātho bhuvi svapiti me patiḥ

हा कष्टं किं तवानेन कृतं दैव महीक्षिता ।यदिन्द्रोपेन्द्रतुल्योऽयं नीतः पापामिमां दशाम्॥ 43 ॥

hā kaṣṭaṃ kiṃ tavānena kṛtaṃ daiva mahīkṣitā | yadindropendratulyo'yaṃ nītaḥ pāpāmimāṃ daśām

इत्युक्त्वा सापि सुश्रोणी मूर्च्छिता निपपात ह ।भर्तुर्दुःखमहाभारेणासह्येनातिपीडिता॥ 44 ॥

ityuktvā sāpi suśroṇī mūrcchitā nipapāta ha | bharturduḥkhamahābhāreṇāsahyenātipīḍitā

शिशुर्दृष्ट्वा क्षुधाविष्टः प्राह वाक्यं सुदुःखितः ।तात तात प्रदेह्यन्नं मातर्मे देहि भोजनम्॥ 45 ॥

śiśurdṛṣṭvā kṣudhāviṣṭaḥ prāha vākyaṃ suduḥkhitaḥ | tāta tāta pradehyannaṃ mātarme dehi bhojanam

क्षुन्मे बलवती जाता जिह्वाग्रे मेऽतिशुष्यति॥ 46 ॥

kṣunme balavatī jātā jihvāgre me'tiśuṣyati