Skandha 7, Adhyāya 16

गतेऽथ वरुणे राजा रोगेणातीव पीडितः ।दुःखाद्दुःखं परं प्राप्य व्यथितोऽभूद् भृशं तदा॥ 1 ॥

gate'tha varuṇe rājā rogeṇātīva pīḍitaḥ | duḥkhādduḥkhaṃ paraṃ prāpya vyathito'bhūd bhṛśaṃ tadā

कुमारोऽसौ वने श्रुत्वा पितरं रोगपीडितम् ।गमनाय मतिं राजंश्चकार स्नेहयन्त्रितः॥ 2 ॥

kumāro'sau vane śrutvā pitaraṃ rogapīḍitam | gamanāya matiṃ rājaṃścakāra snehayantritaḥ

संवत्सरे व्यतीते तु पितरं द्रष्टुमादरात् ।गन्तुकामं तु तं ज्ञात्वा शक्रस्तत्राजगाम ह॥ 3 ॥

saṃvatsare vyatīte tu pitaraṃ draṣṭumādarāt | gantukāmaṃ tu taṃ jñātvā śakrastatrājagāma ha

वासवस्तु तदा रूपं कृत्वा विप्रस्य सत्वरः ।वारयामास युक्त्या वै कुमारं गन्तुमुद्यतम्॥ 4 ॥

vāsavastu tadā rūpaṃ kṛtvā viprasya satvaraḥ | vārayāmāsa yuktyā vai kumāraṃ gantumudyatam

राजपुत्र न जानासि राजनीतिं सुदुर्लभाम् ।अतः करोषि मूढस्त्वं गमनाय मतिं वृथा॥ 5 ॥

rājaputra na jānāsi rājanītiṃ sudurlabhām | ataḥ karoṣi mūḍhastvaṃ gamanāya matiṃ vṛthā

पिता तव महाभाग ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।कारयिष्यति होमं ते ज्वलितेऽथ विभावसौ॥ 6 ॥

pitā tava mahābhāga brāhmaṇairvedapāragaiḥ | kārayiṣyati homaṃ te jvalite'tha vibhāvasau

आत्मा हि वल्लभस्तात सर्वेषां प्राणिनां खलु ।तदर्थे वल्लभाः सन्ति पुत्रदारधनादयः॥ 7 ॥

ātmā hi vallabhastāta sarveṣāṃ prāṇināṃ khalu | tadarthe vallabhāḥ santi putradāradhanādayaḥ

आत्मनो देहरक्षार्थं हत्वा त्वां वल्लभं सुतम् ।हवनं कारयित्वासौ रोगमुक्तो भविष्यति॥ 8 ॥

ātmano deharakṣārthaṃ hatvā tvāṃ vallabhaṃ sutam | havanaṃ kārayitvāsau rogamukto bhaviṣyati

तस्मात्त्वया न गन्तव्यं राजपुत्र पितुर्गृहे ।मृते पितरि गन्तव्यं राज्यार्थे सर्वथा पुनः॥ 9 ॥

tasmāttvayā na gantavyaṃ rājaputra piturgṛhe | mṛte pitari gantavyaṃ rājyārthe sarvathā punaḥ

एवं निषेधितस्तत्र वासवेन नृपात्मजः ।वनमध्ये स्थितः कामं पुनः संवत्सरं नृप॥ 10 ॥

evaṃ niṣedhitastatra vāsavena nṛpātmajaḥ | vanamadhye sthitaḥ kāmaṃ punaḥ saṃvatsaraṃ nṛpa

अत्यन्तं दुःखितं श्रुत्वा हरिश्चन्द्रं तदाऽऽत्मजः ।गमनाय मतिं चक्रे मरणे कृतनिश्चयः॥ 11 ॥

atyantaṃ duḥkhitaṃ śrutvā hariścandraṃ tadā''tmajaḥ | gamanāya matiṃ cakre maraṇe kṛtaniścayaḥ

तुषाराड् द्विजरूपेण तत्रागत्य च रोहितम् ।निवारयामास सुतं युक्तिवाक्यैः पुनः पुनः॥ 12 ॥

tuṣārāḍ dvijarūpeṇa tatrāgatya ca rohitam | nivārayāmāsa sutaṃ yuktivākyaiḥ punaḥ punaḥ

हरिश्चन्द्रोऽतिदुःखार्तो वसिष्ठं स्वपुरोहितम् ।पप्रच्छ रोगनाशाय तत्रोपायं सुनिश्चितम्॥ 13 ॥

hariścandro'tiduḥkhārto vasiṣṭhaṃ svapurohitam | papraccha roganāśāya tatropāyaṃ suniścitam

तमाह ब्रह्मणः पुत्रो यज्ञं कुरु नृपोत्तम ।क्रयक्रीतेन पुत्रेण शापमोक्षो भविष्यति॥ 14 ॥

tamāha brahmaṇaḥ putro yajñaṃ kuru nṛpottama | krayakrītena putreṇa śāpamokṣo bhaviṣyati

पुत्रा दशविधां प्रोक्ता ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।द्रव्येणानीय तस्मात्त्वं पुत्रं कुरु नृपोत्तम॥ 15 ॥

putrā daśavidhāṃ proktā brāhmaṇairvedapāragaiḥ | dravyeṇānīya tasmāttvaṃ putraṃ kuru nṛpottama

वरुणोऽपि प्रसन्नः सन्सुखकारी भविष्यति ।लोभात्कोऽपि द्विजः पुत्रं प्रदास्यति स्वराष्ट्रजः॥ 16 ॥

varuṇo'pi prasannaḥ sansukhakārī bhaviṣyati | lobhātko'pi dvijaḥ putraṃ pradāsyati svarāṣṭrajaḥ

एवं प्रमोदितो राजा वसिष्ठेन महामना ।प्रधानं प्रेरयामास तदन्वेषणकाम्यया॥ 17 ॥

evaṃ pramodito rājā vasiṣṭhena mahāmanā | pradhānaṃ prerayāmāsa tadanveṣaṇakāmyayā

अजीगर्तो द्विजः कश्चिद्विषये तस्य भूपतेः ।तस्यासंश्च त्रयः पुत्रा निर्धनस्य विशेषतः॥ 18 ॥

ajīgarto dvijaḥ kaścidviṣaye tasya bhūpateḥ | tasyāsaṃśca trayaḥ putrā nirdhanasya viśeṣataḥ

प्रधानेनाप्यसौ पृष्टः पुत्रार्थं दुर्बलो द्विजः ।गवां शतं ददामीति देहि पुत्रं मखाय वै॥ 19 ॥

pradhānenāpyasau pṛṣṭaḥ putrārthaṃ durbalo dvijaḥ | gavāṃ śataṃ dadāmīti dehi putraṃ makhāya vai

शुनःपुच्छः शुनःशेपः शुनोलाङ्गूल इत्यमी ।तेषामेकतमं देहि ददामि तु गवां शतम्॥ 20 ॥

śunaḥpucchaḥ śunaḥśepaḥ śunolāṅgūla ityamī | teṣāmekatamaṃ dehi dadāmi tu gavāṃ śatam

अजीगर्तस्तु तच्छ्रुत्वा क्षुधया पीडितो भृशम् ।पुत्रं च कतमं तेभ्यो विक्रेतुं वै मनो दधे॥ 21 ॥

ajīgartastu tacchrutvā kṣudhayā pīḍito bhṛśam | putraṃ ca katamaṃ tebhyo vikretuṃ vai mano dadhe

कार्याधिकारिणं ज्येष्ठं मत्वा नासावदादमुम् ।कनिष्ठं नाप्यदान्माता ममैष इति वादिनी॥ 22 ॥

kāryādhikāriṇaṃ jyeṣṭhaṃ matvā nāsāvadādamum | kaniṣṭhaṃ nāpyadānmātā mamaiṣa iti vādinī

मध्यमं च शुनःशेपं ददौ गवां शतेन च ।आनिनाय पशुं चक्रे नरमेधे नराधिपः॥ 23 ॥

madhyamaṃ ca śunaḥśepaṃ dadau gavāṃ śatena ca | ānināya paśuṃ cakre naramedhe narādhipaḥ

रुदन्तं दुःखितं दीनं वेपमानं भृशातुरम् ।यूपे बद्धं निरीक्ष्यामुं चुक्रुशुर्मुनयस्तदा॥ 24 ॥

rudantaṃ duḥkhitaṃ dīnaṃ vepamānaṃ bhṛśāturam | yūpe baddhaṃ nirīkṣyāmuṃ cukruśurmunayastadā

शामित्राय पशुं चक्रे नरमेधे नराधिपः ।शमिता नाददे शस्त्रं तमालम्भयितुं शिशुम्॥ 25 ॥

śāmitrāya paśuṃ cakre naramedhe narādhipaḥ | śamitā nādade śastraṃ tamālambhayituṃ śiśum

नाहं द्विजसुतं दीनं रुदन्तं करुणं भृशम् ।हनिष्यामि स्वलोभार्थमित्युवाचाप्यसौ तदा॥ 26 ॥

nāhaṃ dvijasutaṃ dīnaṃ rudantaṃ karuṇaṃ bhṛśam | haniṣyāmi svalobhārthamityuvācāpyasau tadā

इत्युक्त्वा विररामासौ कर्मणो दुष्करादथ ।राजा आभासदः प्राह किं कर्तव्यमिति द्विजाः॥ 27 ॥

ityuktvā virarāmāsau karmaṇo duṣkarādatha | rājā ābhāsadaḥ prāha kiṃ kartavyamiti dvijāḥ

जातः किलकिलाशब्दो जनानां क्रोशतां तदा ।क्रन्दमाने शुनःशेपे सभायां भृशमद्भुतम्॥ 28 ॥

jātaḥ kilakilāśabdo janānāṃ krośatāṃ tadā | krandamāne śunaḥśepe sabhāyāṃ bhṛśamadbhutam

अजीगर्तस्तदोत्थाय तमुवाच नृपोत्तमम् ।राजन् कार्यं करिष्यामि तवाहं सुस्थिरो भव॥ 29 ॥

ajīgartastadotthāya tamuvāca nṛpottamam | rājan kāryaṃ kariṣyāmi tavāhaṃ susthiro bhava

वेतनं द्विगुणं देहि हनिष्यामि पशुं किल ।कर्तव्यं मखकार्यं वै मया तेऽद्य धनार्थिना॥ 30 ॥

vetanaṃ dviguṇaṃ dehi haniṣyāmi paśuṃ kila | kartavyaṃ makhakāryaṃ vai mayā te'dya dhanārthinā

दुःखितस्य धनार्थस्य सदासूया प्रसूयते ।तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य हरिश्चन्द्रो मुदान्वितः॥ 31 ॥

duḥkhitasya dhanārthasya sadāsūyā prasūyate | tacchrutvā vacanaṃ tasya hariścandro mudānvitaḥ

तमुवाच ददाम्यद्य गवां शतमनुत्तमम् ।तदाकर्ण्य पिता तस्य पुत्रं हन्तुं समुद्यतः॥ 32 ॥

tamuvāca dadāmyadya gavāṃ śatamanuttamam | tadākarṇya pitā tasya putraṃ hantuṃ samudyataḥ

लोभेनाकुलचित्तोऽसौ शामित्रे कृतनिश्चयः ।समुद्यतं च तं दृष्ट्वा जनाः सर्वे सभासदः॥ 33 ॥

lobhenākulacitto'sau śāmitre kṛtaniścayaḥ | samudyataṃ ca taṃ dṛṣṭvā janāḥ sarve sabhāsadaḥ

चुक्रुशुर्भृशदुःखार्ता हाहेति जगदुर्वचः ।पिशाचोऽयं महापापी क्रूरकर्मा द्विजाकृतिः॥ 34 ॥

cukruśurbhṛśaduḥkhārtā hāheti jagadurvacaḥ | piśāco'yaṃ mahāpāpī krūrakarmā dvijākṛtiḥ

यत्स्वयं स्वसुतं हन्तुमुद्यतः कुलपांसनः ।धिक्चाण्डाल किमेतत्ते पापकर्म चिकीर्षितम्॥ 35 ॥

yatsvayaṃ svasutaṃ hantumudyataḥ kulapāṃsanaḥ | dhikcāṇḍāla kimetatte pāpakarma cikīrṣitam

हत्वा सुतं धनं प्राप्य किं सुखं ते भविष्यति ।आत्मा वै जायते पुत्र अङ्गाद्वै वेदभाषितम्॥ 36 ॥

hatvā sutaṃ dhanaṃ prāpya kiṃ sukhaṃ te bhaviṣyati | ātmā vai jāyate putra aṅgādvai vedabhāṣitam

तत्कथं पापबुद्धे त्वमात्मानं हन्तुमिच्छसि ।एवं कोलाहले तत्र जाते कुशिकनन्दनः॥ 37 ॥

tatkathaṃ pāpabuddhe tvamātmānaṃ hantumicchasi | evaṃ kolāhale tatra jāte kuśikanandanaḥ

समीपं नृपतेर्गत्वा तमुवाच दयापरः ।राजन्नमुं शुनःशेपं रुदन्तं भृशदुःखितम्॥ 38 ॥

samīpaṃ nṛpatergatvā tamuvāca dayāparaḥ | rājannamuṃ śunaḥśepaṃ rudantaṃ bhṛśaduḥkhitam

क्रतुस्ते भविता पूर्णो रोगनाशश्च सर्वथा ।दयासमं नास्ति पुण्यं पापं हिंसासमं नहि॥ 39 ॥

kratuste bhavitā pūrṇo roganāśaśca sarvathā | dayāsamaṃ nāsti puṇyaṃ pāpaṃ hiṃsāsamaṃ nahi

रागिणां रोचनार्थाय नोदनेयं विचारय ।आत्मदेहस्य रक्षार्थं परदेहनिकृन्तनम्॥ 40 ॥

rāgiṇāṃ rocanārthāya nodaneyaṃ vicāraya | ātmadehasya rakṣārthaṃ paradehanikṛntanam

न कर्तव्यं महाराज सर्वतः शुभमिच्छता ।दयया सर्वभूतेषु सन्तुष्टो येन केन च॥ 41 ॥

na kartavyaṃ mahārāja sarvataḥ śubhamicchatā | dayayā sarvabhūteṣu santuṣṭo yena kena ca

सर्वेन्द्रियोपशान्त्या च तुष्यत्याशु जगत्पतिः ।आत्मवत्सर्वभूतेषु चिन्तनीयं नृपोत्तम॥ 42 ॥

sarvendriyopaśāntyā ca tuṣyatyāśu jagatpatiḥ | ātmavatsarvabhūteṣu cintanīyaṃ nṛpottama

जीवितव्यं प्रियं नूनं सर्वेषां सर्वदा किल ।त्वमिच्छसि सुखं कर्तुं देहे हत्वा त्वमुं द्विजम्॥ 43 ॥

jīvitavyaṃ priyaṃ nūnaṃ sarveṣāṃ sarvadā kila | tvamicchasi sukhaṃ kartuṃ dehe hatvā tvamuṃ dvijam

कथं नेच्छेदसौ देहं रक्षितुं स्वसुखास्पदम् ।पूर्वजन्मकृतं वैरं नानेन सह ते नृप॥ 44 ॥

kathaṃ necchedasau dehaṃ rakṣituṃ svasukhāspadam | pūrvajanmakṛtaṃ vairaṃ nānena saha te nṛpa

येनामुं हन्तुकामस्त्वं द्विजपुत्रं निरागसम् ।यो यं हन्ति विना वैरं स्वकामः सततं पुनः॥ 45 ॥

yenāmuṃ hantukāmastvaṃ dvijaputraṃ nirāgasam | yo yaṃ hanti vinā vairaṃ svakāmaḥ satataṃ punaḥ

हन्तारं हन्ति तं प्राप्य जननं जननान्तरे ।जनकोऽस्य सुदुष्टात्मा येनासौ ते समर्पितः॥ 46 ॥

hantāraṃ hanti taṃ prāpya jananaṃ jananāntare | janako'sya suduṣṭātmā yenāsau te samarpitaḥ

स्वात्मजो धनलोभेन पापाचारः सुदुर्मतिः ।एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत्॥ 47 ॥

svātmajo dhanalobhena pāpācāraḥ sudurmatiḥ | eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko'pi gayāṃ vrajet

यजेत चाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ।देशमध्ये च यः कश्चित्पापकर्म समाचरेत्॥ 48 ॥

yajeta cāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet | deśamadhye ca yaḥ kaścitpāpakarma samācaret

षष्ठांशस्तस्य पापस्य राजा भुङ्क्ते न संशयः ।निषेधनीयो राज्ञासौ पापं कर्तुं समुद्यतः॥ 49 ॥

ṣaṣṭhāṃśastasya pāpasya rājā bhuṅkte na saṃśayaḥ | niṣedhanīyo rājñāsau pāpaṃ kartuṃ samudyataḥ

न निषिद्धस्त्वया कस्मात्पुत्रं विक्रेतुमुद्यतः ।सूर्यवंशे समुत्पन्नस्त्रिशङ्कुतनयः शुभः॥ 50 ॥

na niṣiddhastvayā kasmātputraṃ vikretumudyataḥ | sūryavaṃśe samutpannastriśaṅkutanayaḥ śubhaḥ

आर्यस्त्वनार्यवत्कर्म कर्तुमिच्छसि पार्थिव ।मोचनान्मुनिपुत्रस्य करणाद्वचनस्य मे॥ 51 ॥

āryastvanāryavatkarma kartumicchasi pārthiva | mocanānmuniputrasya karaṇādvacanasya me

तव देहे सुखं राजन् भविष्यत्यविचारणात् ।पिता ते शापयोगेन चाण्डालत्वमुपागतः॥ 52 ॥

tava dehe sukhaṃ rājan bhaviṣyatyavicāraṇāt | pitā te śāpayogena cāṇḍālatvamupāgataḥ

मयासौ तेन देहेन स्वर्लोकं प्रापितः किल ।तेनैव प्रीतियोगेन कुरु मे वचनं नृप॥ 53 ॥

mayāsau tena dehena svarlokaṃ prāpitaḥ kila | tenaiva prītiyogena kuru me vacanaṃ nṛpa

मुञ्चैनं बालकं दीनं रुदन्तं भृशमातुरम् ।याचितोऽसि मया नूनं यज्ञेऽस्मिन् राजसूयके॥ 54 ॥

muñcainaṃ bālakaṃ dīnaṃ rudantaṃ bhṛśamāturam | yācito'si mayā nūnaṃ yajñe'smin rājasūyake

प्रार्थनाभङ्गजं दोषं कथं त्वं नावबुध्यसे ।प्रार्थितं सर्वदा देयं मखेऽस्मिन्नृपसत्तम॥ 55 ॥

prārthanābhaṅgajaṃ doṣaṃ kathaṃ tvaṃ nāvabudhyase | prārthitaṃ sarvadā deyaṃ makhe'sminnṛpasattama

अन्यथा पापमेव स्यात्तव राजन्न संशयः ।इति तस्य वचः श्रुत्वा कौशिकस्य नृपोतमः॥ 56 ॥

anyathā pāpameva syāttava rājanna saṃśayaḥ | iti tasya vacaḥ śrutvā kauśikasya nṛpotamaḥ

प्रत्युवाच महाराज कौशिकं मुनिसत्तमम् ।जलोदरेण गाधेय दुःखितोऽहं भृशं मुने॥ 57 ॥

pratyuvāca mahārāja kauśikaṃ munisattamam | jalodareṇa gādheya duḥkhito'haṃ bhṛśaṃ mune

तस्मान्न मोचयाम्येनमन्यत्प्रार्थय कौशिक ।न त्वया विग्रहः कार्यः कार्येऽस्मिन्मम सर्वथा॥ 58 ॥

tasmānna mocayāmyenamanyatprārthaya kauśika | na tvayā vigrahaḥ kāryaḥ kārye'sminmama sarvathā

तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो विश्वामित्रोऽतिकोपनः ।बभूव दुःखसन्तप्तो वीक्ष्य दीनं द्विजात्मजम्॥ 59 ॥

tacchrutvā vacanaṃ rājño viśvāmitro'tikopanaḥ | babhūva duḥkhasantapto vīkṣya dīnaṃ dvijātmajam