Skandha 7, Adhyāya 12

एवं प्रबोधितः पित्रा त्रिशङ्कुः प्रणतो नृपः ।तथेति पितरं प्राह प्रेमगद्गदया गिरा॥ 1 ॥

evaṃ prabodhitaḥ pitrā triśaṅkuḥ praṇato nṛpaḥ | tatheti pitaraṃ prāha premagadgadayā girā

विप्रानाहूय मन्त्रज्ञान्वेदशास्त्रविशारदान् ।अभिषेकाय सम्भारान् कारयामास सत्वरम्॥ 2 ॥

viprānāhūya mantrajñānvedaśāstraviśāradān | abhiṣekāya sambhārān kārayāmāsa satvaram

सलिलं सर्वतीर्थानां समानाय्य विशाम्पतिः ।प्रकृतीश्च समाहूय सामन्तान्भूपतींस्तथा॥ 3 ॥

salilaṃ sarvatīrthānāṃ samānāyya viśāmpatiḥ | prakṛtīśca samāhūya sāmantānbhūpatīṃstathā

पुण्येऽह्नि विधिवत्तस्मै ददावासनमुत्तमम् ।अभिषिच्य सुतं राज्ये त्रिशङ्कुं विधिवत्पिता॥ 4 ॥

puṇye'hni vidhivattasmai dadāvāsanamuttamam | abhiṣicya sutaṃ rājye triśaṅkuṃ vidhivatpitā

तृतीयमाश्रमं पुण्यं जग्राह भार्यया युतः ।वने त्रिपथगाकूले चचार दुश्चरं तपः॥ 5 ॥

tṛtīyamāśramaṃ puṇyaṃ jagrāha bhāryayā yutaḥ | vane tripathagākūle cacāra duścaraṃ tapaḥ

काले प्राप्ते ययौ स्वर्गं पूजितस्त्रिदशैरपि ।इन्द्रासनसमीपस्थो रराज रविवत्सदा॥ 6 ॥

kāle prāpte yayau svargaṃ pūjitastridaśairapi | indrāsanasamīpastho rarāja ravivatsadā

राजोवाच ।पूर्वं भगवता प्रोक्तं कथायोगेन साम्प्रतम् ।सत्यव्रतो वसिष्ठेन शप्तो दोग्ध्रीवधात्किल॥ 7 ॥

rājovāca | pūrvaṃ bhagavatā proktaṃ kathāyogena sāmpratam | satyavrato vasiṣṭhena śapto dogdhrīvadhātkila

कुपितेने पिशाचत्वं प्रापितो गुरुणा ततः ।कथं मुक्तः पिशाचत्वादित्येतत्संशयः प्रभो॥ 8 ॥

kupitene piśācatvaṃ prāpito guruṇā tataḥ | kathaṃ muktaḥ piśācatvādityetatsaṃśayaḥ prabho

न सिंहासनयोग्यो हि भवेच्छापसमन्वितः ।मुनिना मोचितः शापात्केनान्येन च कर्मणा॥ 9 ॥

na siṃhāsanayogyo hi bhavecchāpasamanvitaḥ | muninā mocitaḥ śāpātkenānyena ca karmaṇā

एतन्मे ब्रूहि विप्रर्षे शापमोक्षणकारणम् ।आनीतस्तु कथं पित्रा स्वगृहे तादृशाकृतिः॥ 10 ॥

etanme brūhi viprarṣe śāpamokṣaṇakāraṇam | ānītastu kathaṃ pitrā svagṛhe tādṛśākṛtiḥ

वसिष्ठेन च शप्तोऽसौ सद्यः पैशाचतां गतः ।दुर्वेषश्चातिदुर्धर्षः सर्वलोकभयङ्करः॥ 11 ॥

vasiṣṭhena ca śapto'sau sadyaḥ paiśācatāṃ gataḥ | durveṣaścātidurdharṣaḥ sarvalokabhayaṅkaraḥ

यदैवोपासिता देवी भक्त्या सत्यव्रतेन ह ।तया प्रसन्नया राजन् दिव्यदेहः कृतः क्षणात्॥ 12 ॥

yadaivopāsitā devī bhaktyā satyavratena ha | tayā prasannayā rājan divyadehaḥ kṛtaḥ kṣaṇāt

पिशाचत्वं गतं तस्य पापं चैव क्षयं गतम् ।विपाप्मा चातितेजस्वी सम्भूतस्तत्कृपामृतात्॥ 13 ॥

piśācatvaṃ gataṃ tasya pāpaṃ caiva kṣayaṃ gatam | vipāpmā cātitejasvī sambhūtastatkṛpāmṛtāt

वसिष्ठोऽपि प्रसन्नात्मा जातः शक्तिप्रसादतः ।पितापि च बभूवास्य प्रेमयुक्तस्त्वनुग्रहात्॥ 14 ॥

vasiṣṭho'pi prasannātmā jātaḥ śaktiprasādataḥ | pitāpi ca babhūvāsya premayuktastvanugrahāt

राज्यं शशास धर्मात्मा मृते पितरि पार्थिवः ।ईजे च विविधैर्यज्ञैर्देवदेवीं सनातनीम्॥ 15 ॥

rājyaṃ śaśāsa dharmātmā mṛte pitari pārthivaḥ | īje ca vividhairyajñairdevadevīṃ sanātanīm

तस्य पुत्रो बभूवाथ हरिश्चन्द्रः सुशोभनः ।लक्षणैः शास्त्रनिर्दिष्टैः संयुतश्चातिसुन्दरः॥ 16 ॥

tasya putro babhūvātha hariścandraḥ suśobhanaḥ | lakṣaṇaiḥ śāstranirdiṣṭaiḥ saṃyutaścātisundaraḥ

युवराजं सुतं कृत्वा त्रिशङ्कुः पृथिवीपतिः ।मानुषेण शरीरेण स्वर्गं भोक्तुं मनो दधे॥ 17 ॥

yuvarājaṃ sutaṃ kṛtvā triśaṅkuḥ pṛthivīpatiḥ | mānuṣeṇa śarīreṇa svargaṃ bhoktuṃ mano dadhe

वसिष्ठस्याश्रमं गत्वा प्रणम्य विधिवन्नृपः ।उवाच वचनं प्रीतः कृताञ्जलिपुटस्तदा॥ 18 ॥

vasiṣṭhasyāśramaṃ gatvā praṇamya vidhivannṛpaḥ | uvāca vacanaṃ prītaḥ kṛtāñjalipuṭastadā

राजोवाच - ब्रह्मपुत्र महाभाग सर्वमन्त्रविशारद ।विज्ञप्तिं मे सुमनसा श्रोतुमर्हसि तापस॥ 19 ॥

rājovāca - brahmaputra mahābhāga sarvamantraviśārada | vijñaptiṃ me sumanasā śrotumarhasi tāpasa

इच्छा मेऽद्य समुत्पन्ना स्वर्गलोकसुखाय च ।अनेनैव शरीरेण भोगान्भोक्तुममानुषान्॥ 20 ॥

icchā me'dya samutpannā svargalokasukhāya ca | anenaiva śarīreṇa bhogānbhoktumamānuṣān

अप्सरोभिश्च संवासः क्रीडितुं नन्दने वने ।देवगन्धर्वगानं च श्रोतव्यं मधुरं किल॥ 21 ॥

apsarobhiśca saṃvāsaḥ krīḍituṃ nandane vane | devagandharvagānaṃ ca śrotavyaṃ madhuraṃ kila

याजय त्वं मखेनाशु तादृशेन महामुने ।यथानेन शरीरेण वसे लोकं त्रिविष्टपम्॥ 22 ॥

yājaya tvaṃ makhenāśu tādṛśena mahāmune | yathānena śarīreṇa vase lokaṃ triviṣṭapam

समर्थोऽसि मुनिश्रेष्ठ कुरु कार्यं ममाधुना ।प्रापयाशु मखं कृत्वा देवलोकं दुरासदम्॥ 23 ॥

samartho'si muniśreṣṭha kuru kāryaṃ mamādhunā | prāpayāśu makhaṃ kṛtvā devalokaṃ durāsadam

राजन् मानुषदेहेन स्वर्गे वासः सुदुर्लभः ।मृतस्य हि ध्रुवं स्वर्गः कथितः पुण्यकर्मणा॥ 24 ॥

rājan mānuṣadehena svarge vāsaḥ sudurlabhaḥ | mṛtasya hi dhruvaṃ svargaḥ kathitaḥ puṇyakarmaṇā

तस्माद् बिभेमि सर्वज्ञ दुर्लभाच्च मनोरथात् ।अप्सरोभिश्च संवासो जीवमानस्य दुर्लभः॥ 25 ॥

tasmād bibhemi sarvajña durlabhācca manorathāt | apsarobhiśca saṃvāso jīvamānasya durlabhaḥ

कुरु यज्ञान्महाभाग मृतः स्वर्गमवाप्स्यसि ।इत्याकर्ण्य वचस्तस्य राजा परमदुर्मनाः॥ 26 ॥

kuru yajñānmahābhāga mṛtaḥ svargamavāpsyasi | ityākarṇya vacastasya rājā paramadurmanāḥ

उवाच वचनं भूयो वसिष्ठं पूर्वरोषितम् ।न त्वं याजयसे ब्रह्मन् गर्वावेशाच्च मां यदि॥ 27 ॥

uvāca vacanaṃ bhūyo vasiṣṭhaṃ pūrvaroṣitam | na tvaṃ yājayase brahman garvāveśācca māṃ yadi

अन्यं पुरोहितं कृत्वा यक्ष्येऽहं किल साम्प्रतम् ।तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वसिष्ठः कोपसंयुतः॥ 28 ॥

anyaṃ purohitaṃ kṛtvā yakṣye'haṃ kila sāmpratam | tacchrutvā vacanaṃ tasya vasiṣṭhaḥ kopasaṃyutaḥ

शशाप भूपतिं चेति चाण्डालो भव दुर्मते ।अनेन त्वं शरीरेण श्वपचो भव सत्वरम्॥ 29 ॥

śaśāpa bhūpatiṃ ceti cāṇḍālo bhava durmate | anena tvaṃ śarīreṇa śvapaco bhava satvaram

स्वर्गकृन्तन पापिष्ठ सुरभीवधदूषित ।ब्रह्मपत्नीहरोच्छिन्न धर्ममार्गविदूषक॥ 30 ॥

svargakṛntana pāpiṣṭha surabhīvadhadūṣita | brahmapatnīharocchinna dharmamārgavidūṣaka

न ते स्वर्गगतिः पाप मृतस्यापि कथञ्चन ।इत्युक्तो गुरुणा राजंस्त्रिशङ्कुस्तत्क्षणादपि॥ 31 ॥

na te svargagatiḥ pāpa mṛtasyāpi kathañcana | ityukto guruṇā rājaṃstriśaṅkustatkṣaṇādapi

तत्र तेन शरीरेण बभूव श्वपचाकृतिः ।कुण्डलेऽश्ममये वापि जाते तस्य च तत्क्षणात्॥ 32 ॥

tatra tena śarīreṇa babhūva śvapacākṛtiḥ | kuṇḍale'śmamaye vāpi jāte tasya ca tatkṣaṇāt

देहे चन्दनगन्धश्च विगन्धो ह्यभवत्तदा ।नीलवर्णेऽथ सञ्जाते दिव्ये पीताम्बरे तनौ॥ 33 ॥

dehe candanagandhaśca vigandho hyabhavattadā | nīlavarṇe'tha sañjāte divye pītāmbare tanau

राजवर्णोऽभवद्देहः शापात्तस्य महात्मनः ।शक्त्युपासकरोषेण फलमेतदभून्नृप॥ 34 ॥

rājavarṇo'bhavaddehaḥ śāpāttasya mahātmanaḥ | śaktyupāsakaroṣeṇa phalametadabhūnnṛpa

तस्माच्छ्रीशक्तिभक्तो हि नावमान्यः कदाचन ।गायत्रीजपनिष्ठो हि वसिष्ठो मुनिसत्तमः॥ 35 ॥

tasmācchrīśaktibhakto hi nāvamānyaḥ kadācana | gāyatrījapaniṣṭho hi vasiṣṭho munisattamaḥ

दृष्ट्वा निन्द्यं निजं देहं राजा दुःखमवाप्तवान् ।न जगाम गृहे दीनो वनमेवाभितो ययौ॥ 36 ॥

dṛṣṭvā nindyaṃ nijaṃ dehaṃ rājā duḥkhamavāptavān | na jagāma gṛhe dīno vanamevābhito yayau

चिन्तयामास दुःखार्तास्त्रिशङ्कुः शोकविह्वलः ।किं करोमि क्व गच्छामि देहो मेऽतीव निन्दितः॥ 37 ॥

cintayāmāsa duḥkhārtāstriśaṅkuḥ śokavihvalaḥ | kiṃ karomi kva gacchāmi deho me'tīva ninditaḥ

कर्तव्यं नैव पश्यामि येन मे दुःखसङ्क्षयः ।गृहे गच्छामि चेत्पुत्रः पीडितोऽद्य भविष्यति॥ 38 ॥

kartavyaṃ naiva paśyāmi yena me duḥkhasaṅkṣayaḥ | gṛhe gacchāmi cetputraḥ pīḍito'dya bhaviṣyati

भार्यापि श्वपचं दृष्ट्वा नाङ्गीकारं करिष्यति ।सचिवा नादरिष्यन्ति वीक्ष्य मामीदृशं पुनः॥ 39 ॥

bhāryāpi śvapacaṃ dṛṣṭvā nāṅgīkāraṃ kariṣyati | sacivā nādariṣyanti vīkṣya māmīdṛśaṃ punaḥ

ज्ञातयो बन्धुवर्गश्च सङ्गतो न भजिष्यति ।सर्वैस्तक्तस्य मे नूनं जीवितान्मरणं वरम्॥ 40 ॥

jñātayo bandhuvargaśca saṅgato na bhajiṣyati | sarvaistaktasya me nūnaṃ jīvitānmaraṇaṃ varam

विषं वा भक्षयित्वाद्य पतित्वा वा जलाशये ।कृत्वा वा कण्ठपाशं च देहत्यागं करोम्यहम्॥ 41 ॥

viṣaṃ vā bhakṣayitvādya patitvā vā jalāśaye | kṛtvā vā kaṇṭhapāśaṃ ca dehatyāgaṃ karomyaham

अग्नौ वा ज्वलिते देहं जुहोमि विधिवद् बलात् ।कृत्वा वानशनं प्राणांस्त्यजामि दूषितान्भृशम्॥ 42 ॥

agnau vā jvalite dehaṃ juhomi vidhivad balāt | kṛtvā vānaśanaṃ prāṇāṃstyajāmi dūṣitānbhṛśam

आत्महत्या भवेन्नूनं पुनर्जन्मनि जन्मनि ।श्वपचत्वं च शापश्च हत्यादोषाद्भवेदपि॥ 43 ॥

ātmahatyā bhavennūnaṃ punarjanmani janmani | śvapacatvaṃ ca śāpaśca hatyādoṣādbhavedapi

पुनर्विचार्य भूपालश्चेतसा समचिन्तयत् ।आत्महत्या न कर्तव्या सर्वथैव मयाधुना॥ 44 ॥

punarvicārya bhūpālaścetasā samacintayat | ātmahatyā na kartavyā sarvathaiva mayādhunā

भोक्तव्यं स्वकृतं कर्म देहेनानेन कानने ।भोगेनास्य विपाकस्य भविता सर्वथा क्षयः॥ 45 ॥

bhoktavyaṃ svakṛtaṃ karma dehenānena kānane | bhogenāsya vipākasya bhavitā sarvathā kṣayaḥ

प्रारब्धकर्मणां भोगादन्यथा न क्षयो भवेत् ।तस्मान्मयात्र भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्॥ 46 ॥

prārabdhakarmaṇāṃ bhogādanyathā na kṣayo bhavet | tasmānmayātra bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham

कुर्वन्पुण्याश्रमाभ्याशे तीर्थानां सेवनं तथा ।स्मरणं चाम्बिकायास्तु साधूनां सेवनं तथा॥ 47 ॥

kurvanpuṇyāśramābhyāśe tīrthānāṃ sevanaṃ tathā | smaraṇaṃ cāmbikāyāstu sādhūnāṃ sevanaṃ tathā

एवं कर्मक्षयं नूनं करिष्यामि वने वसन् ।भाग्ययोगात्कदाचित्तु भवेत्साधुसमागमः॥ 48 ॥

evaṃ karmakṣayaṃ nūnaṃ kariṣyāmi vane vasan | bhāgyayogātkadācittu bhavetsādhusamāgamaḥ

इति सञ्चिन्त्य मनसा त्यक्त्वा स्वनगरं नृपः ।गङ्गातीरे गतः कामं शोचंस्तत्रैव संस्थितः॥ 49 ॥

iti sañcintya manasā tyaktvā svanagaraṃ nṛpaḥ | gaṅgātīre gataḥ kāmaṃ śocaṃstatraiva saṃsthitaḥ

हरिश्चन्द्रस्तदा ज्ञात्वा पितुः शापस्य कारणम् ।दुःखितः सचिवांस्तत्र प्रेषयामास पार्थिवः॥ 50 ॥

hariścandrastadā jñātvā pituḥ śāpasya kāraṇam | duḥkhitaḥ sacivāṃstatra preṣayāmāsa pārthivaḥ

सचिवास्तत्र गत्वाऽऽशु तमूचुः प्रश्रयान्विताः ।प्रणम्य श्वपचाकारं निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः॥ 51 ॥

sacivāstatra gatvā''śu tamūcuḥ praśrayānvitāḥ | praṇamya śvapacākāraṃ niḥśvasantaṃ muhurmuhuḥ

राजन् पुत्रेण ते नूनं प्रेषितान्समुपागतान् ।अवेहि सचिवांस्त्वं नो हरिश्चन्द्राज्ञया स्थितान्॥ 52 ॥

rājan putreṇa te nūnaṃ preṣitānsamupāgatān | avehi sacivāṃstvaṃ no hariścandrājñayā sthitān

युवराजसुतः प्राह यत्तच्छृणु नराधिप ।आनयध्वं नृपं यूयं सम्मान्य पितरं मम॥ 53 ॥

yuvarājasutaḥ prāha yattacchṛṇu narādhipa | ānayadhvaṃ nṛpaṃ yūyaṃ sammānya pitaraṃ mama

तस्माद्राजन् समागच्छ राज्यं प्रति गतव्यथः ।सेवां सर्वे करिष्यन्ति सचिवाश्च प्रजास्तथा॥ 54 ॥

tasmādrājan samāgaccha rājyaṃ prati gatavyathaḥ | sevāṃ sarve kariṣyanti sacivāśca prajāstathā

गुरुं प्रसादयिष्यामः स यथा तु दयेत वै ।प्रसन्नोऽसौ महातेजा दुःखस्यान्तं करिष्यति॥ 55 ॥

guruṃ prasādayiṣyāmaḥ sa yathā tu dayeta vai | prasanno'sau mahātejā duḥkhasyāntaṃ kariṣyati

इति पुत्रेण ते राजन् कथितं बहुधा किल ।तस्माद् गमनमेवाशु रोचतां निजसद्मनि॥ 56 ॥

iti putreṇa te rājan kathitaṃ bahudhā kila | tasmād gamanamevāśu rocatāṃ nijasadmani

इति तेषां नृपः श्रुत्वा भाषितं श्वपचाकृतिः ।स्वगृहं गमनायासौ न मतिं कृतवानतः॥ 57 ॥

iti teṣāṃ nṛpaḥ śrutvā bhāṣitaṃ śvapacākṛtiḥ | svagṛhaṃ gamanāyāsau na matiṃ kṛtavānataḥ

तानुवाच तदा वाक्यं व्रजन्तु सचिवाः पुरम् ।गत्वा पुरं महाभागा ब्रुवन्तु वचनाच्च मे॥ 58 ॥

tānuvāca tadā vākyaṃ vrajantu sacivāḥ puram | gatvā puraṃ mahābhāgā bruvantu vacanācca me

नागमिष्याम्यहं पुत्र कुरु राज्यमतन्द्रितः ।मानयन्ब्राह्मणान्देवान्यजन्यज्ञैरनेकशः॥ 59 ॥

nāgamiṣyāmyahaṃ putra kuru rājyamatandritaḥ | mānayanbrāhmaṇāndevānyajanyajñairanekaśaḥ

नाहं श्वपचवेषेण गर्हितेन महात्मभिः ।आगमिष्याम्ययोध्यायां सर्वे गच्छन्तु मा चिरम्॥ 60 ॥

nāhaṃ śvapacaveṣeṇa garhitena mahātmabhiḥ | āgamiṣyāmyayodhyāyāṃ sarve gacchantu mā ciram

पुत्रं सिंहासने स्थाप्य हरिश्चन्द्रं महाबलम् ।कुर्वन्तु राज्यकर्माणि यूयं तत्र ममाज्ञया॥ 61 ॥

putraṃ siṃhāsane sthāpya hariścandraṃ mahābalam | kurvantu rājyakarmāṇi yūyaṃ tatra mamājñayā

इत्यादिष्टास्ततस्ते तु रुरुदुश्चातुरा भृशम् ।सचिवा निर्ययुस्तूर्णं नत्वा तं च वनाश्रमात्॥ 62 ॥

ityādiṣṭāstataste tu ruruduścāturā bhṛśam | sacivā niryayustūrṇaṃ natvā taṃ ca vanāśramāt

अयोध्यायामुपागत्य पुण्येऽह्नि विधिपूर्वकम् ।अभिषेकं तदा चक्रुर्हरिश्चन्द्रस्य मूर्ध्नि ते॥ 63 ॥

ayodhyāyāmupāgatya puṇye'hni vidhipūrvakam | abhiṣekaṃ tadā cakrurhariścandrasya mūrdhni te

अभिषिक्तस्तु तेजस्वी सचिवैश्च नृपाज्ञया ।राज्यं चकार धर्मिष्ठः पितरं चिन्तयन्भृशम्॥ 64 ॥

abhiṣiktastu tejasvī sacivaiśca nṛpājñayā | rājyaṃ cakāra dharmiṣṭhaḥ pitaraṃ cintayanbhṛśam