Skandha 6, Adhyāya 14

जनमेजय उवाच ।मैत्रावरुणिरित्युक्तं नाम तस्य मुनेः कथम् ।वसिष्ठस्य महाभाग ब्रह्मणस्तनुजस्य ह॥ 1 ॥

janamejaya uvāca | maitrāvaruṇirityuktaṃ nāma tasya muneḥ katham | vasiṣṭhasya mahābhāga brahmaṇastanujasya ha

किमसौ कर्मतो नाम प्राप्तवान् गुणतस्तथा ।ब्रूहि मे वदतांश्रेष्ठ कारणं तस्य नामजम्॥ 2 ॥

kimasau karmato nāma prāptavān guṇatastathā | brūhi me vadatāṃśreṣṭha kāraṇaṃ tasya nāmajam

व्यास उवाच ।निबोध नृपतिश्रेष्ठ वसिष्ठो ब्रह्मणः सुतः ।निमिशापात्तनुं त्यक्त्वा पुनर्जातो महाद्युतिः॥ 3 ॥

vyāsa uvāca | nibodha nṛpatiśreṣṭha vasiṣṭho brahmaṇaḥ sutaḥ | nimiśāpāttanuṃ tyaktvā punarjāto mahādyutiḥ

मित्रावरुणयोर्यस्मात्तस्मात्तन्नाम विश्रुतम् ।मैत्रावरुणिरित्यस्मिँल्लोके सर्वत्र पार्थिव॥ 4 ॥

mitrāvaruṇayoryasmāttasmāttannāma viśrutam | maitrāvaruṇirityasmi~lloke sarvatra pārthiva

राजोवाच ।कस्माच्छप्तः स धर्मात्मा राज्ञा ब्रह्मात्मजो मुनिः ।चित्रमेतन्मुनिं लग्नो राज्ञः शापोऽतिदारुणः॥ 5 ॥

rājovāca | kasmācchaptaḥ sa dharmātmā rājñā brahmātmajo muniḥ | citrametanmuniṃ lagno rājñaḥ śāpo'tidāruṇaḥ

अनागसं मुनिं राजा किमसौ शप्तवान्मुने ।कारणं वद धर्मज्ञ तस्य शापस्य मूलतः॥ 6 ॥

anāgasaṃ muniṃ rājā kimasau śaptavānmune | kāraṇaṃ vada dharmajña tasya śāpasya mūlataḥ

व्यास उवाच ।कारणं तु मया प्रोक्तं तव पूर्वं विनिश्चितम् ।संसारोऽयं त्रिभिर्व्याप्तो राजन्मायागुणैः किल॥ 7 ॥

vyāsa uvāca | kāraṇaṃ tu mayā proktaṃ tava pūrvaṃ viniścitam | saṃsāro'yaṃ tribhirvyāpto rājanmāyāguṇaiḥ kila

धर्मं करोतु भूपालश्चरन्तु तापसास्तपः ।सर्वेषां तु गुणैर्विद्धं नोज्ज्वलं तद्भवेदिह॥ 8 ॥

dharmaṃ karotu bhūpālaścarantu tāpasāstapaḥ | sarveṣāṃ tu guṇairviddhaṃ nojjvalaṃ tadbhavediha

कामक्रोधाभिभूताश्च राजानो मुनयस्तथा ।लोभाहङ्कारसंयुक्ताश्चरन्ति दुश्चरं तपः॥ 9 ॥

kāmakrodhābhibhūtāśca rājāno munayastathā | lobhāhaṅkārasaṃyuktāścaranti duścaraṃ tapaḥ

यजन्ति क्षत्रिया राजन् रजोगुणसमावृताः ।ब्राह्मणास्तु तथा राजन् न कोऽपि सत्त्वसंयुतः॥ 10 ॥

yajanti kṣatriyā rājan rajoguṇasamāvṛtāḥ | brāhmaṇāstu tathā rājan na ko'pi sattvasaṃyutaḥ

ऋषिणासौ निमिः शप्तस्तेन शप्तो मुनिः पुनः ।दुःखाद्दुःखतरं प्राप्तावुभावपि विधेर्बलात्॥ 11 ॥

ṛṣiṇāsau nimiḥ śaptastena śapto muniḥ punaḥ | duḥkhādduḥkhataraṃ prāptāvubhāvapi vidherbalāt

द्रव्यशुद्धिः क्रियाशुद्धिर्मनसः शुद्धिरुज्ज्वला ।दुर्लभा प्राणिनां भूप संसारे त्रिगुणात्मके॥ 12 ॥

dravyaśuddhiḥ kriyāśuddhirmanasaḥ śuddhirujjvalā | durlabhā prāṇināṃ bhūpa saṃsāre triguṇātmake

पराशक्तिप्रभावोऽयं नोल्लङ्घ्यः केनचित्क्वचित् ।यस्यानुगृहमिच्छेत्सा मोचयत्येव तं क्षणात्॥ 13 ॥

parāśaktiprabhāvo'yaṃ nollaṅghyaḥ kenacitkvacit | yasyānugṛhamicchetsā mocayatyeva taṃ kṣaṇāt

महान्तोऽपि न मुच्यन्ते हरिब्रह्महरादयः ।पामरा अपि मुच्यन्ते यथा सत्यव्रतादयः॥ 14 ॥

mahānto'pi na mucyante haribrahmaharādayaḥ | pāmarā api mucyante yathā satyavratādayaḥ

तस्यास्तु हृदयं कोऽपि न वेत्ति भुवनत्रये ।तथापि भक्तवश्येयं भवत्येव सुनिश्चितम्॥ 15 ॥

tasyāstu hṛdayaṃ ko'pi na vetti bhuvanatraye | tathāpi bhaktavaśyeyaṃ bhavatyeva suniścitam

तस्मात्तद्भक्तिरास्थेया दोषनिर्भूलनाय च ।रागदम्भादियुक्ता चेत्सा भक्तिर्नाशिनी भवेत्॥ 16 ॥

tasmāttadbhaktirāstheyā doṣanirbhūlanāya ca | rāgadambhādiyuktā cetsā bhaktirnāśinī bhavet

इक्ष्याकुकुलसम्भूतो निमिर्नाम नराधिपः ।रूपवान् गुणसम्पन्नो धर्मज्ञो लोकरञ्जकः॥ 17 ॥

ikṣyākukulasambhūto nimirnāma narādhipaḥ | rūpavān guṇasampanno dharmajño lokarañjakaḥ

सत्यवादी दानपरो याजको ज्ञानवाच्छुचिः ।द्वादशस्तनयो धीमान्प्रजापालनतत्परः॥ 18 ॥

satyavādī dānaparo yājako jñānavācchuciḥ | dvādaśastanayo dhīmānprajāpālanatatparaḥ

पुरं निवेशयामास गौतमाश्रमसन्निधौ ।जयन्तपुरसंज्ञं तु ब्राह्मणानां हिताय सः॥ 19 ॥

puraṃ niveśayāmāsa gautamāśramasannidhau | jayantapurasaṃjñaṃ tu brāhmaṇānāṃ hitāya saḥ

बुद्धिस्तस्य समुत्पन्ना यजेयमिति राजसी ।यज्ञेन बहुकालेन दक्षिणासंयुतेन च॥ 20 ॥

buddhistasya samutpannā yajeyamiti rājasī | yajñena bahukālena dakṣiṇāsaṃyutena ca

इस्वाकुं पितरं पृष्ट्वा यज्ञकार्याय पार्थिवः ।कारयामास सम्भारं यथोद्दिष्टं महात्मभिः॥ 21 ॥

isvākuṃ pitaraṃ pṛṣṭvā yajñakāryāya pārthivaḥ | kārayāmāsa sambhāraṃ yathoddiṣṭaṃ mahātmabhiḥ

भृगुमङ्गिरसं चैव वामदेवं च गौतमम् ।वसिष्ठं च पुलस्त्यं च ऋचीकं पुलहं क्रतुम्॥ 22 ॥

bhṛgumaṅgirasaṃ caiva vāmadevaṃ ca gautamam | vasiṣṭhaṃ ca pulastyaṃ ca ṛcīkaṃ pulahaṃ kratum

मुनीनामन्त्रयामास सर्वज्ञान्वेदपारगान् ।यज्ञविद्याप्रवीणांश्च तापसान्वेदवित्तमान्॥ 23 ॥

munīnāmantrayāmāsa sarvajñānvedapāragān | yajñavidyāpravīṇāṃśca tāpasānvedavittamān

राजा सम्भृतसम्भारः सम्पूज्य गुरुमात्मनः ।वसिष्ठं प्राह धर्मज्ञो विनयेन समन्वितः॥ 24 ॥

rājā sambhṛtasambhāraḥ sampūjya gurumātmanaḥ | vasiṣṭhaṃ prāha dharmajño vinayena samanvitaḥ

यजेयं मुनिशार्दूल याजयस्व कृपानिधे ।गुरुस्त्वं सर्ववेत्तासि कार्यं मे कुरु साम्प्रतम्॥ 25 ॥

yajeyaṃ muniśārdūla yājayasva kṛpānidhe | gurustvaṃ sarvavettāsi kāryaṃ me kuru sāmpratam

यज्ञोपकरणं सर्वं समानीतं सुसंस्कृतम् ।पञ्चवर्षसहस्रं तु दीक्षां कर्तुं मतिश्च मे॥ 26 ॥

yajñopakaraṇaṃ sarvaṃ samānītaṃ susaṃskṛtam | pañcavarṣasahasraṃ tu dīkṣāṃ kartuṃ matiśca me

यस्मिन्यज्ञे समाराध्या देवी श्रीजगदम्बिका ।तत्प्रीत्यर्थमहं यज्ञं करोमि विधिपूर्वकम्॥ 27 ॥

yasminyajñe samārādhyā devī śrījagadambikā | tatprītyarthamahaṃ yajñaṃ karomi vidhipūrvakam

तच्छ्रुत्वासौ निमेर्वाक्यं वसिष्ठः प्राह भूपतिम् ।इन्द्रेणाहं वृतः पूर्वं यज्ञार्थं नृपसत्तम॥ 28 ॥

tacchrutvāsau nimervākyaṃ vasiṣṭhaḥ prāha bhūpatim | indreṇāhaṃ vṛtaḥ pūrvaṃ yajñārthaṃ nṛpasattama

पराशक्तिमखं कर्तुमुद्युक्तः पाकशासनः ।स दीक्षां गमितो देवः पञ्चवर्षशतात्मिकाम्॥ 29 ॥

parāśaktimakhaṃ kartumudyuktaḥ pākaśāsanaḥ | sa dīkṣāṃ gamito devaḥ pañcavarṣaśatātmikām

तस्मात्त्वमन्तरं तावत्प्रतिपालय पार्थिव ।इन्द्रयज्ञे समाप्तेऽत्र कृत्वा कार्यं दिवस्पतेः॥ 30 ॥

tasmāttvamantaraṃ tāvatpratipālaya pārthiva | indrayajñe samāpte'tra kṛtvā kāryaṃ divaspateḥ

आगमिष्याम्यहं राजंस्तावत्त्वं प्रतिपालय ।राजोवाच ।मया निमन्त्रिताश्चान्ये मुनयो यज्ञकारणात्॥ 31 ॥

āgamiṣyāmyahaṃ rājaṃstāvattvaṃ pratipālaya | rājovāca | mayā nimantritāścānye munayo yajñakāraṇāt

सम्भाराः सम्भृताः सर्वे पालयामि कथं गुरो ।इक्ष्वाकूणां कुले ब्रह्मन्गुरुस्त्वं वेदवित्तमः॥ 32 ॥

sambhārāḥ sambhṛtāḥ sarve pālayāmi kathaṃ guro | ikṣvākūṇāṃ kule brahmangurustvaṃ vedavittamaḥ

कथं त्यक्त्वाद्य मे कार्यमुद्यतो गन्तुमाशु वै ।न ते युक्तं द्विजश्रेष्ठ यदुत्सृज्य मखं मम॥ 33 ॥

kathaṃ tyaktvādya me kāryamudyato gantumāśu vai | na te yuktaṃ dvijaśreṣṭha yadutsṛjya makhaṃ mama

गन्तासि धनलोभेन लोभाकुलितचेतनः ।निवारितोऽपि राज्ञा स जगामेन्द्रमखं गुरुः॥ 34 ॥

gantāsi dhanalobhena lobhākulitacetanaḥ | nivārito'pi rājñā sa jagāmendramakhaṃ guruḥ

राजापि विमना भूत्वा गौतमं प्रत्यपूजयत् ।इयाज हिमवत्पार्श्वे सागरस्य समीपतः॥ 35 ॥

rājāpi vimanā bhūtvā gautamaṃ pratyapūjayat | iyāja himavatpārśve sāgarasya samīpataḥ

दक्षिणा बहुला दत्ता विप्रेभ्यो मखकर्मणि ।निमिना पञ्चसाहस्री दीक्षा तत्र कृता नृप॥ 36 ॥

dakṣiṇā bahulā dattā viprebhyo makhakarmaṇi | niminā pañcasāhasrī dīkṣā tatra kṛtā nṛpa

ऋत्विजः पूजिताः कामं धनैर्गोभिर्मुदा युताः ।शक्रयज्ञसमाप्ते तु पञ्चवर्षशतात्मके॥ 37 ॥

ṛtvijaḥ pūjitāḥ kāmaṃ dhanairgobhirmudā yutāḥ | śakrayajñasamāpte tu pañcavarṣaśatātmake

आजगाम वसिष्ठस्तु राज्ञः सत्रदिदृक्षया ।आगत्य संस्थितस्तत्र दर्शनार्थं नृपस्य च॥ 38 ॥

ājagāma vasiṣṭhastu rājñaḥ satradidṛkṣayā | āgatya saṃsthitastatra darśanārthaṃ nṛpasya ca

तदा राजा प्रसुप्तस्तु निद्रयापहृतो भृशम् ।नासौ प्रबोधितो भृत्यैर्नागतस्तु मुनिं नृपः॥ 39 ॥

tadā rājā prasuptastu nidrayāpahṛto bhṛśam | nāsau prabodhito bhṛtyairnāgatastu muniṃ nṛpaḥ

वसिष्ठस्य ततो मन्युः प्रादुर्भूतोऽवमानतः ।अदर्शनान्निमेस्तत्र चुकोप मुनिसत्तमः॥ 40 ॥

vasiṣṭhasya tato manyuḥ prādurbhūto'vamānataḥ | adarśanānnimestatra cukopa munisattamaḥ

शापं च दत्तवांस्तस्मै राज्ञे मन्युवशं गतः ।यस्मात्त्वं मां गुरुं त्यक्त्वा कृत्वान्यं गुरुमात्मनः॥ 41 ॥

śāpaṃ ca dattavāṃstasmai rājñe manyuvaśaṃ gataḥ | yasmāttvaṃ māṃ guruṃ tyaktvā kṛtvānyaṃ gurumātmanaḥ

दीक्षितोऽसि बलान्मन्द मामवज्ञाय पार्थिव ।वारितोऽपि मया तस्माद्विदेहस्त्वं भविष्यसि॥ 42 ॥

dīkṣito'si balānmanda māmavajñāya pārthiva | vārito'pi mayā tasmādvidehastvaṃ bhaviṣyasi

पतत्विदं शरीरं ते विदेहो भव भूपते ।व्यास उवाच ।इति तद्व्याहृतं श्रुत्वा राज्ञस्तु परिचारकाः॥ 43 ॥

patatvidaṃ śarīraṃ te videho bhava bhūpate | vyāsa uvāca | iti tadvyāhṛtaṃ śrutvā rājñastu paricārakāḥ

सद्यः प्रबोधयामासुर्मुनिमाहुः प्रकोपितम् ।कुपितं तं समागत्य राजा विगतकल्मषः॥ 44 ॥

sadyaḥ prabodhayāmāsurmunimāhuḥ prakopitam | kupitaṃ taṃ samāgatya rājā vigatakalmaṣaḥ

उवाच वचनं श्लक्ष्णं हेतुगर्भं च युक्तिमत् ।।मम दोषो न धर्मज्ञ गतस्त्वं तृष्णयाऽऽकुलः॥ 45 ॥

uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ hetugarbhaṃ ca yuktimat | | mama doṣo na dharmajña gatastvaṃ tṛṣṇayā''kulaḥ

हित्वा मां यजमानं वै प्रार्थितोऽपि मया भृशम् ।न लज्जसे द्विजश्रेष्ठ कृत्वा कर्म जुगुप्सितम्॥ 46 ॥

hitvā māṃ yajamānaṃ vai prārthito'pi mayā bhṛśam | na lajjase dvijaśreṣṭha kṛtvā karma jugupsitam

सन्तोषे ब्राह्मणश्रेष्ठ जानन्धर्मस्य निश्चयम् ।पुत्रोऽसि ब्रह्मणः साक्षाद्वेदवेदाङ्गवित्तमः॥ 47 ॥

santoṣe brāhmaṇaśreṣṭha jānandharmasya niścayam | putro'si brahmaṇaḥ sākṣādvedavedāṅgavittamaḥ

न वेत्सि विप्रधर्मस्य गतिं सूक्ष्मां दुरत्ययाम् ।आत्मदोषं मयि ज्ञात्वा मृषा मां शस्तुमिच्छसि॥ 48 ॥

na vetsi vipradharmasya gatiṃ sūkṣmāṃ duratyayām | ātmadoṣaṃ mayi jñātvā mṛṣā māṃ śastumicchasi

त्याज्यस्तु सुजनैः क्रोधश्चण्डालादधिको यतः ।वृथा क्रोधपरीतेन मयि शापः प्रपातितः॥ 49 ॥

tyājyastu sujanaiḥ krodhaścaṇḍālādadhiko yataḥ | vṛthā krodhaparītena mayi śāpaḥ prapātitaḥ

तवापि च पतत्वद्य देहोऽयं क्रोधसंयुतः ।एवं शप्तो मुनी राज्ञा राजा च मुनिना तथा॥ 50 ॥

tavāpi ca patatvadya deho'yaṃ krodhasaṃyutaḥ | evaṃ śapto munī rājñā rājā ca muninā tathā

परस्परं प्राप्य शापं दुःखितौ तौ बभूवतुः ।वसिष्ठस्त्वतिचिन्तार्तो ब्रह्माणं शरणं गतः॥ 51 ॥

parasparaṃ prāpya śāpaṃ duḥkhitau tau babhūvatuḥ | vasiṣṭhastvaticintārto brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gataḥ

निवेदयामास तथा शापं भूपकृतं महत् ।वसिष्ट उवाच ।राज्ञा शप्तोऽस्मि देहोऽयं पतत्वद्य तवेति वै॥ 52 ॥

nivedayāmāsa tathā śāpaṃ bhūpakṛtaṃ mahat | vasiṣṭa uvāca | rājñā śapto'smi deho'yaṃ patatvadya taveti vai

किं करोमि पितः प्राप्यं कष्टं कायप्रपातजम् ।अन्यदेहसमुत्पत्तौ जनकं वद साम्प्रतम्॥ 53 ॥

kiṃ karomi pitaḥ prāpyaṃ kaṣṭaṃ kāyaprapātajam | anyadehasamutpattau janakaṃ vada sāmpratam

तथा मे देहसंयोगः पूर्ववत्समपद्यताम् ।यादृशं ज्ञानमेतस्मिन्देहे तत्रास्तु तत्पितः॥ 54 ॥

tathā me dehasaṃyogaḥ pūrvavatsamapadyatām | yādṛśaṃ jñānametasmindehe tatrāstu tatpitaḥ

समर्थोऽसि महाराज प्रसादं कर्तुमर्हसि ।वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मा प्रोवाच तं सुतम्॥ 55 ॥

samartho'si mahārāja prasādaṃ kartumarhasi | vasiṣṭhasya vacaḥ śrutvā brahmā provāca taṃ sutam

मित्रावरुणयोस्तेजस्त्वं प्रविश्य स्थिरो भव ।तस्मादयोनिजः काले भविता त्वं न संशयः॥ 56 ॥

mitrāvaruṇayostejastvaṃ praviśya sthiro bhava | tasmādayonijaḥ kāle bhavitā tvaṃ na saṃśayaḥ

पुनर्देहं समासाद्य धर्मयुक्तो भविष्यसि ।भूतात्मा वेदवित्कामं सर्वज्ञः सर्वपूजितः॥ 57 ॥

punardehaṃ samāsādya dharmayukto bhaviṣyasi | bhūtātmā vedavitkāmaṃ sarvajñaḥ sarvapūjitaḥ

एवमुक्तस्तदा पित्रा प्रययौ वरुणालयम् ।कृत्वा प्रदक्षिणं प्रीत्या प्रणम्य च पितामहम्॥ 58 ॥

evamuktastadā pitrā prayayau varuṇālayam | kṛtvā pradakṣiṇaṃ prītyā praṇamya ca pitāmaham

विवेश स तयोर्देहे मित्रावरुणयोः किल ।जीवांशेन वसिष्ठोऽथ त्यक्त्वा देहमनुत्तमम्॥ 59 ॥

viveśa sa tayordehe mitrāvaruṇayoḥ kila | jīvāṃśena vasiṣṭho'tha tyaktvā dehamanuttamam

कदाचित्तूर्वशी राजन्नागता वरुणालयम् ।यदृच्छया वरारोहा सखीगणसमावृता॥ 60 ॥

kadācittūrvaśī rājannāgatā varuṇālayam | yadṛcchayā varārohā sakhīgaṇasamāvṛtā

दृष्ट्वा तामप्सरां दिव्यां रूपयौवनसंयुताम् ।जातौ कामातुरौ देवौ तदा तामूचतुर्नृप॥ 61 ॥

dṛṣṭvā tāmapsarāṃ divyāṃ rūpayauvanasaṃyutām | jātau kāmāturau devau tadā tāmūcaturnṛpa

विवशौ चारुसर्वाङ्गीं देवकन्यां मनोरमाम् ।आवां त्वमनवद्याङ्गि वरयस्व समाकुलौ॥ 62 ॥

vivaśau cārusarvāṅgīṃ devakanyāṃ manoramām | āvāṃ tvamanavadyāṅgi varayasva samākulau

विहरस्व यथाकामं स्थानेऽस्मिन्वरवर्णिनि ।तथोक्ता सा ततो देवी ताभ्यां तत्र स्थितावशा॥ 63 ॥

viharasva yathākāmaṃ sthāne'sminvaravarṇini | tathoktā sā tato devī tābhyāṃ tatra sthitāvaśā

कृत्वा भावं स्थिरं देवी मित्रावरुणयोर्गृहे ।सा गृहीत्वा तयोर्भावं संस्थिता चारुदर्शना॥ 64 ॥

kṛtvā bhāvaṃ sthiraṃ devī mitrāvaruṇayorgṛhe | sā gṛhītvā tayorbhāvaṃ saṃsthitā cārudarśanā

तयोस्तु पतितं वीर्यं कुम्भे दैवादनावृते ।तस्माज्जातौ मुनी राजन्द्वावेवातिमनोहरौ॥ 65 ॥

tayostu patitaṃ vīryaṃ kumbhe daivādanāvṛte | tasmājjātau munī rājandvāvevātimanoharau

अगस्तिः प्रथमस्तत्र वसिष्ठश्चापरस्तथा ।मित्रावरुणयोर्वीर्यात्तापसावृषिसत्तमौ॥ 66 ॥

agastiḥ prathamastatra vasiṣṭhaścāparastathā | mitrāvaruṇayorvīryāttāpasāvṛṣisattamau

प्रथमस्तु वनं प्राप्तो बाल एव महातपाः ।इक्ष्वाकुस्तु वसिष्ठं तं बालं वव्रे पुरोहितम्॥ 67 ॥

prathamastu vanaṃ prāpto bāla eva mahātapāḥ | ikṣvākustu vasiṣṭhaṃ taṃ bālaṃ vavre purohitam

वंशस्यास्य सुखार्थं ते पालयामास पार्थिव ।विशेषेण मुनिं ज्ञात्वा प्रीत्या युक्तो बभूव ह॥ 68 ॥

vaṃśasyāsya sukhārthaṃ te pālayāmāsa pārthiva | viśeṣeṇa muniṃ jñātvā prītyā yukto babhūva ha

एतत्ते सर्वमाख्यातं वसिष्ठस्य च कारणम् ।शापाद्देहान्तरप्राप्तिर्मित्रावरुणयोः कुले॥ 69 ॥

etatte sarvamākhyātaṃ vasiṣṭhasya ca kāraṇam | śāpāddehāntaraprāptirmitrāvaruṇayoḥ kule