Skandha 5, Adhyāya 33

राजोवाव मुने वैश्योऽयमधुना वने मे मित्रतां गतः ।पुत्रदारैर्निरस्तोऽयं प्राप्तोऽत्र मम सङ्गमम्॥ 1 ॥

rājovāva mune vaiśyo'yamadhunā vane me mitratāṃ gataḥ | putradārairnirasto'yaṃ prāpto'tra mama saṅgamam

निष्कारणञ्च मे चिन्ता हृदयान्न निवर्तते ।हया मे दुर्बलाः स्युः किं गजाः शत्रुवशं गताः॥ 2 ॥

niṣkāraṇañca me cintā hṛdayānna nivartate | hayā me durbalāḥ syuḥ kiṃ gajāḥ śatruvaśaṃ gatāḥ

भृत्यवर्गस्तथा दुःखी जातः स्यात्तु मया विना ।कोशक्षयं करिष्यन्ति रिपवोऽतिबलात्क्षणात्॥ 3 ॥

bhṛtyavargastathā duḥkhī jātaḥ syāttu mayā vinā | kośakṣayaṃ kariṣyanti ripavo'tibalātkṣaṇāt

इत्येवं चिन्तयानस्य न मे निद्रा तनौ सुखम् ।जानामीदं जगन्मिथ्या स्वप्नवत्सर्वमेव हि॥ 4 ॥

ityevaṃ cintayānasya na me nidrā tanau sukham | jānāmīdaṃ jaganmithyā svapnavatsarvameva hi

जानतोऽपि मनो भ्रान्तं न स्थिरं भवति प्रभो ।कोऽहं केऽश्वा गजाः केऽमी न ते मे च सहोदराः॥ 5 ॥

jānato'pi mano bhrāntaṃ na sthiraṃ bhavati prabho | ko'haṃ ke'śvā gajāḥ ke'mī na te me ca sahodarāḥ

न पुत्रा न च मित्राणि येषां दुःखं दुनोति माम् ।भ्रमोऽयमिति जानामि तथापि मम मानसः॥ 6 ॥

na putrā na ca mitrāṇi yeṣāṃ duḥkhaṃ dunoti mām | bhramo'yamiti jānāmi tathāpi mama mānasaḥ

मोहो नैवापसरति किं तत्कारणमद्भुतम् ।स्वामिंस्त्वमसि सर्वज्ञः सर्वसंशयनाशकृत्॥ 7 ॥

moho naivāpasarati kiṃ tatkāraṇamadbhutam | svāmiṃstvamasi sarvajñaḥ sarvasaṃśayanāśakṛt

कारणं ब्रूहि मोहस्य ममास्य च दयानिधे ।व्यास उवाच ।इति पृष्टस्तदा राज्ञा सुमेधा मुनिसत्तमः॥ 8 ॥

kāraṇaṃ brūhi mohasya mamāsya ca dayānidhe | vyāsa uvāca | iti pṛṣṭastadā rājñā sumedhā munisattamaḥ

तमुवाच परं ज्ञानं शोकमोहविनाशनम् ।ऋषिरुवाच ।शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि कारणं बन्धमोक्षयोः॥ 9 ॥

tamuvāca paraṃ jñānaṃ śokamohavināśanam | ṛṣiruvāca | śṛṇu rājan pravakṣyāmi kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ

महामायेति विख्याता सर्वेषां प्राणिनामिह ।ब्रह्मा विष्णुस्तथेशानस्तुराषाड् वरुणोऽनिलः॥ 10 ॥

mahāmāyeti vikhyātā sarveṣāṃ prāṇināmiha | brahmā viṣṇustatheśānasturāṣāḍ varuṇo'nilaḥ

सर्वे देवा मनुष्याश्च गन्धर्वोरगराक्षसाः ।वृक्षाश्च विविधा वल्ल्यः पशवो मृगपक्षिणः॥ 11 ॥

sarve devā manuṣyāśca gandharvoragarākṣasāḥ | vṛkṣāśca vividhā vallyaḥ paśavo mṛgapakṣiṇaḥ

मायाधीनाश्च ते सर्वे भाजनं बन्धमोक्षयोः ।तया सृष्टमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्॥ 12 ॥

māyādhīnāśca te sarve bhājanaṃ bandhamokṣayoḥ | tayā sṛṣṭamidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam

तद्वशे वर्तते नूनं मोहजालेन यन्त्रितम् ।त्वं कियान्मानुषेष्वेकः क्षत्रियो रजसाविलः॥ 13 ॥

tadvaśe vartate nūnaṃ mohajālena yantritam | tvaṃ kiyānmānuṣeṣvekaḥ kṣatriyo rajasāvilaḥ

ज्ञानिनामपि चेतांसि मोहयत्यनिशं हि सा ।ब्रह्मेशवासुदेवाद्या ज्ञाने सत्यपि शेषतः॥ 14 ॥

jñānināmapi cetāṃsi mohayatyaniśaṃ hi sā | brahmeśavāsudevādyā jñāne satyapi śeṣataḥ

तेऽपि रागवशाल्लोके भ्रमन्ति परिमोहिताः ।पुरा सत्ययुगे राजन् विष्णुर्नारायणः स्वयम्॥ 15 ॥

te'pi rāgavaśālloke bhramanti parimohitāḥ | purā satyayuge rājan viṣṇurnārāyaṇaḥ svayam

श्वेतद्वीपं समासाद्य चकार विपुलं तपः ।वर्षाणामयुतं यावद् ब्रह्मविद्याप्रसक्तये॥ 16 ॥

śvetadvīpaṃ samāsādya cakāra vipulaṃ tapaḥ | varṣāṇāmayutaṃ yāvad brahmavidyāprasaktaye

अनश्वरसुखायासौ चिन्तयानस्ततः परम् ।एकस्मिन्निर्जने देशे ब्रह्मापि परमाद्भुते॥ 17 ॥

anaśvarasukhāyāsau cintayānastataḥ param | ekasminnirjane deśe brahmāpi paramādbhute

स्थितस्तपसि राजेन्द्र मोहस्य विनिवृत्तये ।कदाचिद्वासुदेवोऽसौ स्थलान्तरमतिर्हरिः॥ 18 ॥

sthitastapasi rājendra mohasya vinivṛttaye | kadācidvāsudevo'sau sthalāntaramatirhariḥ

तस्माद्देशात्समुत्थाय जगामान्यद्दिदृक्षया ।चतुर्मुखोऽपि राजेन्द्र तथैव निःसृतः स्थलात्॥ 19 ॥

tasmāddeśātsamutthāya jagāmānyaddidṛkṣayā | caturmukho'pi rājendra tathaiva niḥsṛtaḥ sthalāt

मिलितौ मार्गमध्ये तु चतुर्मुखचतुर्भुजौ ।अन्योन्यं पृष्टवन्तौ तौ कस्त्वं कस्त्वमिति स्म ह॥ 20 ॥

militau mārgamadhye tu caturmukhacaturbhujau | anyonyaṃ pṛṣṭavantau tau kastvaṃ kastvamiti sma ha

ब्रह्मा प्रोवाच तं देवं कर्ताहं जगतः किल ।विष्णस्तमाह भो मूर्ख जगत्कर्ताहमच्युतः॥ 21 ॥

brahmā provāca taṃ devaṃ kartāhaṃ jagataḥ kila | viṣṇastamāha bho mūrkha jagatkartāhamacyutaḥ

त्वं कियान्बलहीनोऽसि रजोगुणसमाश्रितः ।सत्त्वाश्रितं हि मां विद्धि वासुदेवं सनातनम्॥ 22 ॥

tvaṃ kiyānbalahīno'si rajoguṇasamāśritaḥ | sattvāśritaṃ hi māṃ viddhi vāsudevaṃ sanātanam

मया त्वं रक्षितोऽद्यैव कृत्वा युद्धं सुदारुणम् ।शरणं मे समायातो दानवाभ्यां प्रपीडितः॥ 23 ॥

mayā tvaṃ rakṣito'dyaiva kṛtvā yuddhaṃ sudāruṇam | śaraṇaṃ me samāyāto dānavābhyāṃ prapīḍitaḥ

मया तौ निहतौ कामं दानवौ मधुकैटभौ ।कथं गर्वायसे मन्द मोहोऽयं त्यज साम्प्रतम्॥ 24 ॥

mayā tau nihatau kāmaṃ dānavau madhukaiṭabhau | kathaṃ garvāyase manda moho'yaṃ tyaja sāmpratam

न मत्तोऽप्यधिकः कश्चित्संसारेऽस्मिन्प्रसारिते ।ऋषिरुवाच ।एवं प्रवदमानौ तौ ब्रह्मविष्णू परस्परम्॥ 25 ॥

na matto'pyadhikaḥ kaścitsaṃsāre'sminprasārite | ṛṣiruvāca | evaṃ pravadamānau tau brahmaviṣṇū parasparam

स्फुरदोष्ठौ वेपमानौ लोहिताक्षौ बभूवतुः ।प्रादुर्बभूव सहसा तयोर्विवदमानयोः॥ 26 ॥

sphuradoṣṭhau vepamānau lohitākṣau babhūvatuḥ | prādurbabhūva sahasā tayorvivadamānayoḥ

मध्ये लिङ्गं सुधाश्वेतं विपुलं दीर्घमद्भुतम् ।आकाशे तरसा तत्र वागुवाचाशरीरिणी॥ 27 ॥

madhye liṅgaṃ sudhāśvetaṃ vipulaṃ dīrghamadbhutam | ākāśe tarasā tatra vāguvācāśarīriṇī

तौ सम्बोध्य महाभागौ विवदन्तौ परस्परम् ।ब्रह्मन् विष्णो विवादं मा कुरुतां वां परस्परम्॥ 28 ॥

tau sambodhya mahābhāgau vivadantau parasparam | brahman viṣṇo vivādaṃ mā kurutāṃ vāṃ parasparam

लिङ्गस्यास्य परं पारमधस्तादुपरि धुवम् ।यो याति युवयोर्मध्ये स श्रेष्ठो वां सदैव हि॥ 29 ॥

liṅgasyāsya paraṃ pāramadhastādupari dhuvam | yo yāti yuvayormadhye sa śreṣṭho vāṃ sadaiva hi

एकः प्रयातु पातालमाकाशमपरोऽधुना ।प्रमाणं मे वचः कार्यं त्यक्त्वा वादं निरर्थकम्॥ 30 ॥

ekaḥ prayātu pātālamākāśamaparo'dhunā | pramāṇaṃ me vacaḥ kāryaṃ tyaktvā vādaṃ nirarthakam

मध्यस्थः सर्वदा कार्यो विवादेऽस्मिन्द्वयोरिह ।ऋषिरुवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं दिव्यं सज्जीभूतौ कृतोद्यमौ॥ 31 ॥

madhyasthaḥ sarvadā kāryo vivāde'smindvayoriha | ṛṣiruvāca | tacchrutvā vacanaṃ divyaṃ sajjībhūtau kṛtodyamau

जग्मतुर्मातुमग्रस्थं लिङ्गमद्भुतदर्शनम् ।पातालमगमद्विष्णुर्ब्रह्माप्याकाशमेव च॥ 32 ॥

jagmaturmātumagrasthaṃ liṅgamadbhutadarśanam | pātālamagamadviṣṇurbrahmāpyākāśameva ca

परिमातुं महालिङ्गं स्वमहत्त्वविवृद्धये ।विष्णुर्गत्वा कियद्देशं श्रान्तः सर्वात्मना यतः॥ 33 ॥

parimātuṃ mahāliṅgaṃ svamahattvavivṛddhaye | viṣṇurgatvā kiyaddeśaṃ śrāntaḥ sarvātmanā yataḥ

न प्रापान्तं स लिङ्गस्य परिवृत्य ययौ स्थलम् ।ब्रह्मागच्छत्ततश्चोर्ध्वं पतितं केतकीदलम्॥ 34 ॥

na prāpāntaṃ sa liṅgasya parivṛtya yayau sthalam | brahmāgacchattataścordhvaṃ patitaṃ ketakīdalam

शिवस्य मस्तकात्प्राप्य परावृत्तो मुदावृतः ।आगत्य तरसा ब्रह्मा विष्णवे केतकीदलम्॥ 35 ॥

śivasya mastakātprāpya parāvṛtto mudāvṛtaḥ | āgatya tarasā brahmā viṣṇave ketakīdalam

दर्शयित्वा च वितथमुवाच मदमोहितः ।लिङ्गस्य मस्तकादेतद् गृहीतं केतकीदलम्॥ 36 ॥

darśayitvā ca vitathamuvāca madamohitaḥ | liṅgasya mastakādetad gṛhītaṃ ketakīdalam

अभिज्ञानाय चानीतं तव चित्तप्रशान्तये ।श्रुत्वा तद्ब्रह्मणोवाक्यं दृष्ट्वा च केतकीदलम्॥ 37 ॥

abhijñānāya cānītaṃ tava cittapraśāntaye | śrutvā tadbrahmaṇovākyaṃ dṛṣṭvā ca ketakīdalam

हरिस्तं प्रत्युवाचेदं साक्षी कः कथयाधुना ।यथार्थवादी मेधावी सदाचारः शुचि समः॥ 38 ॥

haristaṃ pratyuvācedaṃ sākṣī kaḥ kathayādhunā | yathārthavādī medhāvī sadācāraḥ śuci samaḥ

साक्षी भवति सर्वत्र विवादे समुपस्थिते ।ब्रह्मोवाच ।दूरदेशात्समायाति साक्षी कः समयेऽधुना॥ 39 ॥

sākṣī bhavati sarvatra vivāde samupasthite | brahmovāca | dūradeśātsamāyāti sākṣī kaḥ samaye'dhunā

यत्सत्यं तद्वचः सेयं केतकी कथयिष्यति ।इत्युक्त्वा प्रेरिता तत्र ब्रह्मणा केतकी स्फुटम्॥ 40 ॥

yatsatyaṃ tadvacaḥ seyaṃ ketakī kathayiṣyati | ityuktvā preritā tatra brahmaṇā ketakī sphuṭam

वचनं प्राह तरसा शार्ङ्गिणं प्रत्यबोधयत् ।शिवमूर्ध्नि स्थितां ब्रह्मा गहीत्वा मां समागतः॥ 41 ॥

vacanaṃ prāha tarasā śārṅgiṇaṃ pratyabodhayat | śivamūrdhni sthitāṃ brahmā gahītvā māṃ samāgataḥ

सन्देहोऽत्र न कर्तव्यस्त्वया विष्णो कदाचन ।मम वाक्यं प्रमाणं हि ब्रह्मा पारङ्गतोऽस्य ह॥ 42 ॥

sandeho'tra na kartavyastvayā viṣṇo kadācana | mama vākyaṃ pramāṇaṃ hi brahmā pāraṅgato'sya ha

गृहीत्वा मां समायातः शिवभक्तैः समर्पिताम् ।केतक्या वचनं श्रुत्वा हरिराह स्मयन्निव॥ 43 ॥

gṛhītvā māṃ samāyātaḥ śivabhaktaiḥ samarpitām | ketakyā vacanaṃ śrutvā harirāha smayanniva

महादेवः प्रमाणं मे यद्यसौ वचनं वदेत् ।ऋषिरुवाच ।तदाकर्ण्य हरेर्वाक्यं महादेवः सनातनः॥ 44 ॥

mahādevaḥ pramāṇaṃ me yadyasau vacanaṃ vadet | ṛṣiruvāca | tadākarṇya harervākyaṃ mahādevaḥ sanātanaḥ

कुपितः केतकीं प्राह मिथ्यावादिनि मा वद ।गच्छतो मध्यतः प्राप्ता पतिता मस्तकान्मम॥ 45 ॥

kupitaḥ ketakīṃ prāha mithyāvādini mā vada | gacchato madhyataḥ prāptā patitā mastakānmama

मिथ्याभिभाषिणी त्यक्ता मया त्वं सर्वदैव हि ।ब्रह्मा लज्जापरो भूत्वा ननाम मधुसूदनम्॥ 46 ॥

mithyābhibhāṣiṇī tyaktā mayā tvaṃ sarvadaiva hi | brahmā lajjāparo bhūtvā nanāma madhusūdanam

शिवेन केतकी त्यक्ता तद्दिनात्कुसुमेषु वै ।एवं मायाबलं विद्धि ज्ञानिनामपि मोहदम्॥ 47 ॥

śivena ketakī tyaktā taddinātkusumeṣu vai | evaṃ māyābalaṃ viddhi jñānināmapi mohadam

अन्येषां प्राणिनां राजन् का वार्ता विभ्रमं प्रति ।देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं सर्वदैव रमापतिः॥ 48 ॥

anyeṣāṃ prāṇināṃ rājan kā vārtā vibhramaṃ prati | devānāṃ kāryasiddhyarthaṃ sarvadaiva ramāpatiḥ

दैत्यान्वञ्चयते चाशु त्यक्त्वा पापभयं हरिः ।अवतारकरो देवो नानायोनिषु माधवः॥ 49 ॥

daityānvañcayate cāśu tyaktvā pāpabhayaṃ hariḥ | avatārakaro devo nānāyoniṣu mādhavaḥ

त्यक्त्वानन्दसुखं दैत्यैर्युद्धं चैवाकरोद्विभुः ।नूनं मायाबलं चैतन्माधवेऽपि जगद्गुरौ॥ 50 ॥

tyaktvānandasukhaṃ daityairyuddhaṃ caivākarodvibhuḥ | nūnaṃ māyābalaṃ caitanmādhave'pi jagadgurau

सर्वज्ञे देवकार्यांशे का वार्तान्यस्य भूपते ।ज्ञानिनामपि चेतांसि परमा प्रकृतिः किल॥ 51 ॥

sarvajñe devakāryāṃśe kā vārtānyasya bhūpate | jñānināmapi cetāṃsi paramā prakṛtiḥ kila

बलादाकृष्य मोहाय प्रयच्छति महीपते ।यया व्याप्तमिदं सर्वं भगवत्या चराचरम्॥ 52 ॥

balādākṛṣya mohāya prayacchati mahīpate | yayā vyāptamidaṃ sarvaṃ bhagavatyā carācaram

मोहदा ज्ञानदा सैव बन्धमोक्षप्रदा सदा ।राजोवाच ।भगवन्ब्रूहि मे तस्याः स्वरूपं बलमुत्तमम्॥ 53 ॥

mohadā jñānadā saiva bandhamokṣapradā sadā | rājovāca | bhagavanbrūhi me tasyāḥ svarūpaṃ balamuttamam

उत्पत्तिकारणं वापि स्थानं परमकं च यत् ।ऋषिरुवाच ।न चोत्पत्तिरनादित्वान्नृप तस्याः कदाचन॥ 54 ॥

utpattikāraṇaṃ vāpi sthānaṃ paramakaṃ ca yat | ṛṣiruvāca | na cotpattiranāditvānnṛpa tasyāḥ kadācana

नित्यैव सा परा देवी कारणानां च कारणम् ।वर्तते सर्वभूतेषु शक्तिः सर्वात्मना नृप॥ 55 ॥

nityaiva sā parā devī kāraṇānāṃ ca kāraṇam | vartate sarvabhūteṣu śaktiḥ sarvātmanā nṛpa

शववच्छक्तिहीनस्तु प्राणी भवति सर्वथा ।चिच्छक्तिः सर्वभूतेषु रूपं तस्यास्तदेव हि॥ 56 ॥

śavavacchaktihīnastu prāṇī bhavati sarvathā | cicchaktiḥ sarvabhūteṣu rūpaṃ tasyāstadeva hi

आविर्भावतिरोभावौ देवानां कार्यसिद्धये ।यदा स्तुवन्ति तां देवा मनुजाश्च विशाम्पते॥ 57 ॥

āvirbhāvatirobhāvau devānāṃ kāryasiddhaye | yadā stuvanti tāṃ devā manujāśca viśāmpate

प्रादुर्भवति भूतानां दुःखनाशाय चाम्बिका ।नानारूपधरा देवी नानाशक्तिसमन्विता॥ 58 ॥

prādurbhavati bhūtānāṃ duḥkhanāśāya cāmbikā | nānārūpadharā devī nānāśaktisamanvitā

आविर्भवति कार्यार्थं स्वेच्छया परमेश्वरी ।दैवाधीना न सा देवी यथा सर्वे सुरा नृप॥ 59 ॥

āvirbhavati kāryārthaṃ svecchayā parameśvarī | daivādhīnā na sā devī yathā sarve surā nṛpa

न कालवशगा नित्यं पुरुषार्थप्रवर्तिनी ।अकर्ता पुरुषो द्रष्टा दृश्यं सर्वमिदं जगत्॥ 60 ॥

na kālavaśagā nityaṃ puruṣārthapravartinī | akartā puruṣo draṣṭā dṛśyaṃ sarvamidaṃ jagat

दृश्यस्य जननी सैव देवी सदसदात्मिका ।पुरुषं रञ्जयत्येका कृत्वा ब्रह्माण्डनाटकम्॥ 61 ॥

dṛśyasya jananī saiva devī sadasadātmikā | puruṣaṃ rañjayatyekā kṛtvā brahmāṇḍanāṭakam

रञ्जिते पुरुषे सर्वं संहरत्यतिरंहसा ।तया निमित्तभूतास्ते ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः॥ 62 ॥

rañjite puruṣe sarvaṃ saṃharatyatiraṃhasā | tayā nimittabhūtāste brahmaviṣṇumaheśvarāḥ

कल्पिताः स्वस्वकार्येषु प्रेरिता लीलया त्वमी ।स्वांशं तेषु समारोप्य कृतास्ते बलवत्तराः॥ 63 ॥

kalpitāḥ svasvakāryeṣu preritā līlayā tvamī | svāṃśaṃ teṣu samāropya kṛtāste balavattarāḥ

दत्ताश्च शक्तयस्तेभ्यो गीर्लक्ष्मीर्गिरिजा तथा ।ते तां ध्यायन्ति देवेशा पूजयन्ति परां मुदा॥ 64 ॥

dattāśca śaktayastebhyo gīrlakṣmīrgirijā tathā | te tāṃ dhyāyanti deveśā pūjayanti parāṃ mudā

ज्ञात्वा सर्वेश्वरीं शक्तिं सृष्टिस्थितिविनाशिनीम् ।एतत्ते सर्वमाख्यातं देवीमाहात्म्यमुत्तमम् ।मम बुद्ध्यनुसारेण नान्तं जानामि भूपते॥ 65 ॥

jñātvā sarveśvarīṃ śaktiṃ sṛṣṭisthitivināśinīm | etatte sarvamākhyātaṃ devīmāhātmyamuttamam | mama buddhyanusāreṇa nāntaṃ jānāmi bhūpate