Skandha 5, Adhyāya 31

व्यास उवाच ।इति तेषां वचः श्रुत्वा शुम्भो दैत्यपतिस्तथा ।उवाच सैनिकानाशु कोपाकुलितलोचनः॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā śumbho daityapatistathā | uvāca sainikānāśu kopākulitalocanaḥ

शुम्भ उवाच ।जाल्माः किं श्रूत दुर्वाच्यं कृत्वा जीवितुमुत्सहे ।निहत्य सचिवान्भ्रातॄन्निर्लज्जो विचरामि किम्॥ 2 ॥

śumbha uvāca | jālmāḥ kiṃ śrūta durvācyaṃ kṛtvā jīvitumutsahe | nihatya sacivānbhrātṝnnirlajjo vicarāmi kim

कालः कर्ता शुभानां वाशुभानां बलवत्तरः ।का चिन्ता मम दुर्वारे तस्मिन्नीशेऽप्यरूपके॥ 3 ॥

kālaḥ kartā śubhānāṃ vāśubhānāṃ balavattaraḥ | kā cintā mama durvāre tasminnīśe'pyarūpake

यद्भवति तद्भवतु यत्करोति करोतु तत् ।न मे चिन्तास्ति कुत्रापि मरणाज्जीवनात्तथा॥ 4 ॥

yadbhavati tadbhavatu yatkaroti karotu tat | na me cintāsti kutrāpi maraṇājjīvanāttathā

स कालोऽप्यन्यथाकर्तुं भावितो नेशते क्वचित् ।न वर्षति च पर्जन्यः श्रावणे मासि सर्वथा॥ 5 ॥

sa kālo'pyanyathākartuṃ bhāvito neśate kvacit | na varṣati ca parjanyaḥ śrāvaṇe māsi sarvathā

कदाचिन्मार्गशीर्षे वा पौषे माघेऽथ फाल्गुने ।अकाले वर्षतीवाशु तस्मान्मुख्यो न चास्त्वयम्॥ 6 ॥

kadācinmārgaśīrṣe vā pauṣe māghe'tha phālgune | akāle varṣatīvāśu tasmānmukhyo na cāstvayam

कालो निमित्तमात्रं तु दैवं हि बलवत्तरम् ।दैवेन निर्मितं सर्वं नान्यथा भवतीत्यदः ॥ ७ दैवमेव परं मन्ये धिक्पौरुषमनर्थकम् ।जेता यः सर्वदेवानां निशुम्भोऽप्यनया हतः ॥ ८ रक्तबीजो महाशूरः सोऽपि नाशं गतो यदा ।तदाहं कीर्तिमुत्सृज्य जीविताशां करोमि किम्॥ 9 ॥

kālo nimittamātraṃ tu daivaṃ hi balavattaram | daivena nirmitaṃ sarvaṃ nānyathā bhavatītyadaḥ || 7 daivameva paraṃ manye dhikpauruṣamanarthakam | jetā yaḥ sarvadevānāṃ niśumbho'pyanayā hataḥ || 8 raktabījo mahāśūraḥ so'pi nāśaṃ gato yadā | tadāhaṃ kīrtimutsṛjya jīvitāśāṃ karomi kim

प्राप्ते काले स्वयं ब्रह्मा परार्धद्वयसम्मिते ।निधनं याति तरसा जगत्कर्ता स्वयं प्रभुः॥ 10 ॥

prāpte kāle svayaṃ brahmā parārdhadvayasammite | nidhanaṃ yāti tarasā jagatkartā svayaṃ prabhuḥ

चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिवसे किल ।पतन्ति भवनात्पञ्च नव चेन्द्रास्तथा पुनः॥ 11 ॥

caturyugasahasraṃ tu brahmaṇo divase kila | patanti bhavanātpañca nava cendrāstathā punaḥ

तथैव द्विगुणे विष्णुर्मरणायोपकल्पते ।तथैव द्विगुणे काले शङ्करः शान्तिमेति च॥ 12 ॥

tathaiva dviguṇe viṣṇurmaraṇāyopakalpate | tathaiva dviguṇe kāle śaṅkaraḥ śāntimeti ca

का चिन्ता मरणे मूढा निश्चले दैवनिर्मिते ।मही महीधराणाञ्च नाशः सूर्यशशाङ्कयोः॥ 13 ॥

kā cintā maraṇe mūḍhā niścale daivanirmite | mahī mahīdharāṇāñca nāśaḥ sūryaśaśāṅkayoḥ

जातस्य हि ध्रुवं मृत्युर्धुवं जन्म मृतस्य च ।अध्रुवेऽस्मिञ्छरीरे तु रक्षणीयं यशः स्थिरम्॥ 14 ॥

jātasya hi dhruvaṃ mṛtyurdhuvaṃ janma mṛtasya ca | adhruve'smiñcharīre tu rakṣaṇīyaṃ yaśaḥ sthiram

रथो मे कल्प्यतां शीघ्रं गमिष्यामि रणाजिरे ।जयो वा मरणं वापि भवत्वद्यैव दैवतः॥ 15 ॥

ratho me kalpyatāṃ śīghraṃ gamiṣyāmi raṇājire | jayo vā maraṇaṃ vāpi bhavatvadyaiva daivataḥ

इत्युक्त्वा सैनिकाञ्छुम्भो रथमास्थाय सत्वरः ।प्रययावम्बिका यत्र संस्थिता तु हिमाचले॥ 16 ॥

ityuktvā sainikāñchumbho rathamāsthāya satvaraḥ | prayayāvambikā yatra saṃsthitā tu himācale

सैन्यं प्रचलितं तस्य सङ्गे तत्र चतुर्विधम् ।हस्त्यश्वरथपादातिसंयुतं सायुधं बहु॥ 17 ॥

sainyaṃ pracalitaṃ tasya saṅge tatra caturvidham | hastyaśvarathapādātisaṃyutaṃ sāyudhaṃ bahu

तत्र गत्वाचले शुम्भः संस्थितां जगदम्बिकाम् ।त्रैलोक्यमोहिनीं कान्तामपश्यत्सिंहवाहिनीम्॥ 18 ॥

tatra gatvācale śumbhaḥ saṃsthitāṃ jagadambikām | trailokyamohinīṃ kāntāmapaśyatsiṃhavāhinīm

सर्वाभरणभूषाढ्यां सर्वलक्षणसंवृताम् ।स्तूयमानां सुरैः खस्थैर्गन्धर्वयक्षकिन्नरैः॥ 19 ॥

sarvābharaṇabhūṣāḍhyāṃ sarvalakṣaṇasaṃvṛtām | stūyamānāṃ suraiḥ khasthairgandharvayakṣakinnaraiḥ

पुष्पैश्च पूज्यमानाञ्च मन्दारपादपोद्भवैः ।कुर्वाणां शङ्खनिनदं घण्टानादं मनोहरम्॥ 20 ॥

puṣpaiśca pūjyamānāñca mandārapādapodbhavaiḥ | kurvāṇāṃ śaṅkhaninadaṃ ghaṇṭānādaṃ manoharam

दृष्ट्वा तां मोहमगमच्छुम्भः कामविमोहितः ।पञ्चबाणाहतः कामं मनसा समचिन्तयत्॥ 21 ॥

dṛṣṭvā tāṃ mohamagamacchumbhaḥ kāmavimohitaḥ | pañcabāṇāhataḥ kāmaṃ manasā samacintayat

अहो रूपमिदं सम्यगहो चातुर्यमद्भुतम् ।सौकुमार्यञ्ज धैर्यञ्च परस्परविरोधि यत्॥ 22 ॥

aho rūpamidaṃ samyagaho cāturyamadbhutam | saukumāryañja dhairyañca parasparavirodhi yat

सुकुमारातितन्वङ्गी सद्यः प्रकटयौवना ।चित्रमेतदसौ बाला कामभावविवर्जिता॥ 23 ॥

sukumārātitanvaṅgī sadyaḥ prakaṭayauvanā | citrametadasau bālā kāmabhāvavivarjitā

कामकान्तासमा रूपे सर्वलक्षणलक्षिता ।अम्बिकेयं किमेतत्तु हन्ति सर्वान्महाबलान्॥ 24 ॥

kāmakāntāsamā rūpe sarvalakṣaṇalakṣitā | ambikeyaṃ kimetattu hanti sarvānmahābalān

उपायः कोऽत्र कर्तव्यो येन मे वशगा भवेत् ।न मन्त्रा वा मरालाक्षीसाधने सन्निधौ मम॥ 25 ॥

upāyaḥ ko'tra kartavyo yena me vaśagā bhavet | na mantrā vā marālākṣīsādhane sannidhau mama

सर्वमन्त्रमयी ह्येषा मोहिनी मदगर्विता ।सुन्दरीयं कथं मे स्याद्वशगा वरवर्णिनी॥ 26 ॥

sarvamantramayī hyeṣā mohinī madagarvitā | sundarīyaṃ kathaṃ me syādvaśagā varavarṇinī

पातालगमनं मेऽद्य न युक्तं समराङ्गणात् ।सामदानविभेदैश्च नेयं साध्या महाबला॥ 27 ॥

pātālagamanaṃ me'dya na yuktaṃ samarāṅgaṇāt | sāmadānavibhedaiśca neyaṃ sādhyā mahābalā

किं कर्तव्यं च गन्तव्यं विषमे समुपस्थिते ।मरणं नोत्तमं चात्र स्त्रीकृतं तु यशोऽपहृत्॥ 28 ॥

kiṃ kartavyaṃ ca gantavyaṃ viṣame samupasthite | maraṇaṃ nottamaṃ cātra strīkṛtaṃ tu yaśo'pahṛt

मरणमृषिभिः प्रोक्तं सङ्गरे मङ्गलास्पदम् ।यत्तत्समानबलयोर्योधयोर्युध्यतोः किल॥ 29 ॥

maraṇamṛṣibhiḥ proktaṃ saṅgare maṅgalāspadam | yattatsamānabalayoryodhayoryudhyatoḥ kila

प्राप्तेयं दैवरचिता नारी नरशतोत्तमा ।नाशायास्मत्कुलस्येह सर्वथातिबलाबला॥ 30 ॥

prāpteyaṃ daivaracitā nārī naraśatottamā | nāśāyāsmatkulasyeha sarvathātibalābalā

वृथा किं सामवाक्यानि मया योज्यानि साम्प्रतम् ।हननायागता ह्येषा किं नु साम्ना प्रसीदति॥ 31 ॥

vṛthā kiṃ sāmavākyāni mayā yojyāni sāmpratam | hananāyāgatā hyeṣā kiṃ nu sāmnā prasīdati

न दानैश्चालितुं योग्या नानाशस्त्रविभूषिता ।भेदस्तु विफलः कामं सर्वदेववशानुगा॥ 32 ॥

na dānaiścālituṃ yogyā nānāśastravibhūṣitā | bhedastu viphalaḥ kāmaṃ sarvadevavaśānugā

तस्मात्तु मरणं श्रेयो न सङ्ग्रामे पलायनम् ।जयो वा मरणं वाद्य भवत्वेव यथाविधि॥ 33 ॥

tasmāttu maraṇaṃ śreyo na saṅgrāme palāyanam | jayo vā maraṇaṃ vādya bhavatveva yathāvidhi

व्यास उवाच ।इति सञ्चिन्त्य मनसा शुम्भः सत्त्वाश्रितोऽभवत् ।युद्धाय सुस्थिरो भूत्वा तामुवाच पुरःस्थिताम्॥ 34 ॥

vyāsa uvāca | iti sañcintya manasā śumbhaḥ sattvāśrito'bhavat | yuddhāya susthiro bhūtvā tāmuvāca puraḥsthitām

देवि युध्यस्व कान्तेऽद्य मृथायं ते परिश्रमः ।मूर्खासि किल नारीणां नायं धर्मः कदाचन॥ 35 ॥

devi yudhyasva kānte'dya mṛthāyaṃ te pariśramaḥ | mūrkhāsi kila nārīṇāṃ nāyaṃ dharmaḥ kadācana

नारीणां लोचने बाणा भ्रुवावेव शरासनम् ।हावभावास्तु शस्त्राणि पुमाँल्लक्ष्यं विचक्षणः॥ 36 ॥

nārīṇāṃ locane bāṇā bhruvāveva śarāsanam | hāvabhāvāstu śastrāṇi pumā~llakṣyaṃ vicakṣaṇaḥ

सन्नाहश्चाङ्गरागोऽत्र रथश्चापि मनोरथः ।मन्दप्रजल्पितं भेरीशब्दो नान्यः कदाचन॥ 37 ॥

sannāhaścāṅgarāgo'tra rathaścāpi manorathaḥ | mandaprajalpitaṃ bherīśabdo nānyaḥ kadācana

अन्यास्त्रधारणं स्त्रीणां विडम्बनमसंशयम् ।लज्जैव भूषणं कान्ते न च धार्ष्ट्यं कदाचन॥ 38 ॥

anyāstradhāraṇaṃ strīṇāṃ viḍambanamasaṃśayam | lajjaiva bhūṣaṇaṃ kānte na ca dhārṣṭyaṃ kadācana

युध्यमाना वरा नारी कर्कशेवाभिदृश्यते ।स्तनौ सङ्गोपनीयौ वा धनुषः कर्षणे कथम्॥ 39 ॥

yudhyamānā varā nārī karkaśevābhidṛśyate | stanau saṅgopanīyau vā dhanuṣaḥ karṣaṇe katham

क्व मन्दगमनं कुत्र गदामादाय धावनम् ।बुद्धिदा कालिका तेऽत्र चामुण्डा परनायिका॥ 40 ॥

kva mandagamanaṃ kutra gadāmādāya dhāvanam | buddhidā kālikā te'tra cāmuṇḍā paranāyikā

चण्डिका मन्त्रमध्यस्था लालनेऽसुस्वरा शिवा ।वाहनं मृगराडास्ते सर्वसत्त्वभयङ्करः॥ 41 ॥

caṇḍikā mantramadhyasthā lālane'susvarā śivā | vāhanaṃ mṛgarāḍāste sarvasattvabhayaṅkaraḥ

वीणानादं परित्यज्य घण्टानादं करोषि यत् ।रूपयौवनयोः सर्वं विरोधि वरवर्णिनि॥ 42 ॥

vīṇānādaṃ parityajya ghaṇṭānādaṃ karoṣi yat | rūpayauvanayoḥ sarvaṃ virodhi varavarṇini

यदि ते सङ्गरेच्छास्ति कुरूपा भव भामिनि ।लम्बोष्ठी कुनखी क्रूरा ध्वाङ्क्षवर्णा विलोचना॥ 43 ॥

yadi te saṅgarecchāsti kurūpā bhava bhāmini | lamboṣṭhī kunakhī krūrā dhvāṅkṣavarṇā vilocanā

लम्बपादा कुदन्ती च मार्जारनयनाकृतिः ।ईदृशं रूपमास्थाय तिष्ठ युद्धे स्थिरा भव॥ 44 ॥

lambapādā kudantī ca mārjāranayanākṛtiḥ | īdṛśaṃ rūpamāsthāya tiṣṭha yuddhe sthirā bhava

कर्कशं वचनं ब्रूहि ततो युद्धं करोम्यहम् ।ईदृशीं सुदतीं दृष्ट्वा न मे पाणिः प्रसीदति॥ 45 ॥

karkaśaṃ vacanaṃ brūhi tato yuddhaṃ karomyaham | īdṛśīṃ sudatīṃ dṛṣṭvā na me pāṇiḥ prasīdati

हन्तुं त्वां मृगशावाक्षि कामकान्तोपमे मृधे ।व्यास उवाच ।इति ब्रुवाणं कामार्तं वीक्ष्य तं जगदम्बिका॥ 46 ॥

hantuṃ tvāṃ mṛgaśāvākṣi kāmakāntopame mṛdhe | vyāsa uvāca | iti bruvāṇaṃ kāmārtaṃ vīkṣya taṃ jagadambikā

स्मितपूर्वमिदं वाक्यमुवाच भरतोत्तम ।देव्युवाच ।किं विषीदसि मन्दात्मन् कामबाणविमोहितः॥ 47 ॥

smitapūrvamidaṃ vākyamuvāca bharatottama | devyuvāca | kiṃ viṣīdasi mandātman kāmabāṇavimohitaḥ

प्रेक्षिकाहं स्थिता मूढ कुरु कालिकया मृधम् ।चामुण्डया वा कुर्वेते तव योग्ये रणाङ्गणे॥ 48 ॥

prekṣikāhaṃ sthitā mūḍha kuru kālikayā mṛdham | cāmuṇḍayā vā kurvete tava yogye raṇāṅgaṇe

प्रहरस्व यथाकामं नाहं त्वां योद्धमुत्सहे ।इत्युक्त्वा कालिकां प्राह देवी मधुरया गिरा॥ 49 ॥

praharasva yathākāmaṃ nāhaṃ tvāṃ yoddhamutsahe | ityuktvā kālikāṃ prāha devī madhurayā girā

जह्येनं कालिके क्रूरे कुरूपप्रियमाहवे ।व्यास उवाच ।इत्युक्ता कालिका कालप्रेरिता कालरूपिणी॥ 50 ॥

jahyenaṃ kālike krūre kurūpapriyamāhave | vyāsa uvāca | ityuktā kālikā kālapreritā kālarūpiṇī

गदां प्रगृह्य तरसा तस्थावाजौ कृतोद्यमा ।तयोः परस्परं युद्धं बभूवातिभयानकम्॥ 51 ॥

gadāṃ pragṛhya tarasā tasthāvājau kṛtodyamā | tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ babhūvātibhayānakam

पश्यतां सर्वदेवानां मुनीनाञ्च महात्मनाम् ।गदामुद्यम्य शुम्भोऽथ जघान कालिकां रणे॥ 52 ॥

paśyatāṃ sarvadevānāṃ munīnāñca mahātmanām | gadāmudyamya śumbho'tha jaghāna kālikāṃ raṇe

कालिका दैत्यराजानं गदया न्यहनद् भृशम् ।बभञ्जास्य रथं चण्डी गदया कनकोज्ज्वलम्॥ 53 ॥

kālikā daityarājānaṃ gadayā nyahanad bhṛśam | babhañjāsya rathaṃ caṇḍī gadayā kanakojjvalam

खरान्हत्वा जघानाशु दारुकं दारुणस्वना ।स पदातिर्गदां गुर्वीं समादाय क्रुधान्वितः॥ 54 ॥

kharānhatvā jaghānāśu dārukaṃ dāruṇasvanā | sa padātirgadāṃ gurvīṃ samādāya krudhānvitaḥ

कालिकाभुजयोर्मध्ये प्रहसन्नहनत्तदा ।वञ्चयित्वा गदाघातं खड्गमादाय सत्वरा॥ 55 ॥

kālikābhujayormadhye prahasannahanattadā | vañcayitvā gadāghātaṃ khaḍgamādāya satvarā

चिच्छेदास्य भुजं सव्यं सायुधं चन्दनार्चितम् ।स छिन्नबाहुर्विरथो गदापाणिः परिप्लुतः॥ 56 ॥

cicchedāsya bhujaṃ savyaṃ sāyudhaṃ candanārcitam | sa chinnabāhurviratho gadāpāṇiḥ pariplutaḥ

अचिरेण समागम्य कालिकामहनत्तदा ।काली च करवालेन भुजं तस्याथ दक्षिणम्॥ 57 ॥

acireṇa samāgamya kālikāmahanattadā | kālī ca karavālena bhujaṃ tasyātha dakṣiṇam

चिच्छेद प्रहसन्ती सा सगदं किल साङ्गदम् ।कर्तुं पादप्रहारं स कुपितः प्रययौ जवात्॥ 58 ॥

ciccheda prahasantī sā sagadaṃ kila sāṅgadam | kartuṃ pādaprahāraṃ sa kupitaḥ prayayau javāt

काली चिच्छेद चरणौ खड्गेनास्य त्वरान्विता ।सच्छिन्नकरपादोऽपि तिष्ठ तिष्ठेति च ब्रुवन्॥ 59 ॥

kālī ciccheda caraṇau khaḍgenāsya tvarānvitā | sacchinnakarapādo'pi tiṣṭha tiṣṭheti ca bruvan

धावमानो ययावाशु कालिकां भीषयन्निव ।तमागच्छन्तमालोक्य कालिका कमलोपमम्॥ 60 ॥

dhāvamāno yayāvāśu kālikāṃ bhīṣayanniva | tamāgacchantamālokya kālikā kamalopamam

चकर्त मस्तकं कण्ठाद्रुधिरौघवहं भृशम् ।छिन्नेऽसौ मस्तके भूमौ पपात गिरिसन्निभः॥ 61 ॥

cakarta mastakaṃ kaṇṭhādrudhiraughavahaṃ bhṛśam | chinne'sau mastake bhūmau papāta girisannibhaḥ

प्राणा विनिर्ययुस्तस्य देहादुत्क्रम्य सत्वरम् ।गतासुं पतितं दैत्यं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः॥ 62 ॥

prāṇā viniryayustasya dehādutkramya satvaram | gatāsuṃ patitaṃ daityaṃ dṛṣṭvā devāḥ savāsavāḥ

तुष्टुवुस्तां तदा देवीं चामुण्डां कालिकां तथा ।ववुर्वाताः शिवास्तत्र दिशश्च विमला भृशम्॥ 63 ॥

tuṣṭuvustāṃ tadā devīṃ cāmuṇḍāṃ kālikāṃ tathā | vavurvātāḥ śivāstatra diśaśca vimalā bhṛśam

बभूवुश्चाग्नयो होमे प्रदक्षिणशिखाः शुभाः ।हतशेषाश्च ये दैत्याः प्रणम्य जगदम्बिकाम्॥ 64 ॥

babhūvuścāgnayo home pradakṣiṇaśikhāḥ śubhāḥ | hataśeṣāśca ye daityāḥ praṇamya jagadambikām

त्यक्त्वाऽऽयुधानि ते सर्वे पातालं प्रययुर्नृप ।एतत्ते सर्वमाख्यातं देव्याश्चरितमुत्तमम्॥ 65 ॥

tyaktvā''yudhāni te sarve pātālaṃ prayayurnṛpa | etatte sarvamākhyātaṃ devyāścaritamuttamam

शुम्भादीनां वधं चैव सुराणां रक्षणं तथा ।एतदाख्यानकं सर्वं पठन्ति भुवि मानवाः॥ 66 ॥

śumbhādīnāṃ vadhaṃ caiva surāṇāṃ rakṣaṇaṃ tathā | etadākhyānakaṃ sarvaṃ paṭhanti bhuvi mānavāḥ

शृण्वन्ति च सदा भक्त्या ते कृतार्था भवन्ति हि ।अपुत्रो लभते पुत्रान्निर्धनश्च धनं बहु॥ 67 ॥

śṛṇvanti ca sadā bhaktyā te kṛtārthā bhavanti hi | aputro labhate putrānnirdhanaśca dhanaṃ bahu

रोगी च मुच्यते रोगात्सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।शत्रुतो न भयं तस्य य इदं चरितं शुभम् ।शृणोति पठते नित्यं मुक्तिमाञ्जायते नरः॥ 68 ॥

rogī ca mucyate rogātsarvānkāmānavāpnuyāt | śatruto na bhayaṃ tasya ya idaṃ caritaṃ śubham | śṛṇoti paṭhate nityaṃ muktimāñjāyate naraḥ