Skandha 5, Adhyāya 24

व्यास उवाच ।देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स दूतः प्राह विस्मितः ।किं ब्रूषे रुचिरापाङ्गि स्त्रीस्वभावाद्धि साहसात्॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | devyāstadvacanaṃ śrutvā sa dūtaḥ prāha vismitaḥ | kiṃ brūṣe rucirāpāṅgi strīsvabhāvāddhi sāhasāt

इन्द्राद्या निर्जिता येन देवा दैत्यास्तथापरे ।तं कथं समरे देवि जेतुमिच्छसि भामिनि॥ 2 ॥

indrādyā nirjitā yena devā daityāstathāpare | taṃ kathaṃ samare devi jetumicchasi bhāmini

त्रैलोक्ये तादृशो नास्ति यः शुम्भं समरे जयेत् ।का त्वं कमलपत्राक्षि तस्याग्रे युधि साम्प्रतम्॥ 3 ॥

trailokye tādṛśo nāsti yaḥ śumbhaṃ samare jayet | kā tvaṃ kamalapatrākṣi tasyāgre yudhi sāmpratam

अविचार्य न वक्तव्यं वचनं चापि सुन्दरि ।बलं स्वपरयोर्ज्ञात्वा वक्तव्यं समयोचितम्॥ 4 ॥

avicārya na vaktavyaṃ vacanaṃ cāpi sundari | balaṃ svaparayorjñātvā vaktavyaṃ samayocitam

त्रैलोक्याधिपतिः शुम्भस्तव रूपेण मोहितः ।त्वाञ्च प्रार्थयते राजा कुरु तस्येप्सितं प्रिये॥ 5 ॥

trailokyādhipatiḥ śumbhastava rūpeṇa mohitaḥ | tvāñca prārthayate rājā kuru tasyepsitaṃ priye

त्यक्त्वा मूर्खस्वभावं त्वं सम्मान्य वचनं मम ।भज शुम्भं निशुम्भं वा हितमेतद् ब्रवीमि ते॥ 6 ॥

tyaktvā mūrkhasvabhāvaṃ tvaṃ sammānya vacanaṃ mama | bhaja śumbhaṃ niśumbhaṃ vā hitametad bravīmi te

शृङ्गारः सर्वथा सर्वैः प्राणिभिः परया मुदा ।सेवनीयो बुद्धिमद्भिर्नवानामुत्तमो यतः॥ 7 ॥

śṛṅgāraḥ sarvathā sarvaiḥ prāṇibhiḥ parayā mudā | sevanīyo buddhimadbhirnavānāmuttamo yataḥ

नागमिष्यसि चेद् बाले सङ्क्रुद्धः पृथिवीपतिः ।अन्यानाज्ञाकरान्प्रेष्य बलान्नेष्यति साम्प्रतम्॥ 8 ॥

nāgamiṣyasi ced bāle saṅkruddhaḥ pṛthivīpatiḥ | anyānājñākarānpreṣya balānneṣyati sāmpratam

केशेष्वाकृष्य ते नूनं दानवा बलदर्पिताः ।त्वां नयिष्यन्ति वामोरु तरसा शुम्भसन्तिधौ॥ 9 ॥

keśeṣvākṛṣya te nūnaṃ dānavā baladarpitāḥ | tvāṃ nayiṣyanti vāmoru tarasā śumbhasantidhau

स्वलज्जां रक्ष तन्वङ्गि साहसं सर्वथा त्यज ।मानिता गच्छ तत्पार्श्वे मानपात्रं यतोऽसि वै॥ 10 ॥

svalajjāṃ rakṣa tanvaṅgi sāhasaṃ sarvathā tyaja | mānitā gaccha tatpārśve mānapātraṃ yato'si vai

क्व युद्धं निशितैर्बाणैः क्व सुखं रतिसङ्गजम् ।सारासारं परिच्छेद्य कुरु मे वचनं पटु॥ 11 ॥

kva yuddhaṃ niśitairbāṇaiḥ kva sukhaṃ ratisaṅgajam | sārāsāraṃ paricchedya kuru me vacanaṃ paṭu

भज शुम्भं निशुम्भं वा लब्धासि परमं सुखम् ।देव्युवाच ।सत्यं दूत महाभाग प्रवक्तुं निपुणो ह्यसि॥ 12 ॥

bhaja śumbhaṃ niśumbhaṃ vā labdhāsi paramaṃ sukham | devyuvāca | satyaṃ dūta mahābhāga pravaktuṃ nipuṇo hyasi

निशुम्भशुम्भौ जानामि बलवन्ताविति ध्रुवम् ।प्रतिज्ञा मे कृता बाल्यादन्यथा सा कथं भवेत्॥ 13 ॥

niśumbhaśumbhau jānāmi balavantāviti dhruvam | pratijñā me kṛtā bālyādanyathā sā kathaṃ bhavet

तस्माद् ब्रूहि निशुम्भञ्च शुम्भं वा बलवत्तरम् ।विना युद्धं न मे भर्ता भविता कोऽपि सौष्ठवात्॥ 14 ॥

tasmād brūhi niśumbhañca śumbhaṃ vā balavattaram | vinā yuddhaṃ na me bhartā bhavitā ko'pi sauṣṭhavāt

जित्वा मां तरसा कामं करं गृह्णातु साम्प्रतम् ।युद्धेच्छया समायातां विद्धि मामबलां नृप॥ 15 ॥

jitvā māṃ tarasā kāmaṃ karaṃ gṛhṇātu sāmpratam | yuddhecchayā samāyātāṃ viddhi māmabalāṃ nṛpa

युद्धं देहि समर्थोऽसि वीरधर्मं समाचर ।बिभेषि मम शूलाच्चेत्पातालं गच्छ मा चिरम्॥ 16 ॥

yuddhaṃ dehi samartho'si vīradharmaṃ samācara | bibheṣi mama śūlāccetpātālaṃ gaccha mā ciram

त्रिदिवं च धरां त्यक्त्वा जीवितेच्छा यदस्ति ते ।इति दूत वदाशु त्वं गत्वा स्वपतिमादरात्॥ 17 ॥

tridivaṃ ca dharāṃ tyaktvā jīvitecchā yadasti te | iti dūta vadāśu tvaṃ gatvā svapatimādarāt

स विचार्य यथायुक्तं करिष्यति महाबलः ।संसारे दूतधर्मोऽयं यत्सत्यं भाषणं किल॥ 18 ॥

sa vicārya yathāyuktaṃ kariṣyati mahābalaḥ | saṃsāre dūtadharmo'yaṃ yatsatyaṃ bhāṣaṇaṃ kila

शत्रौ पत्यौ च धर्मज्ञ तथा त्वं कुरु मा चिरम् ।व्यास उवाच ।अथ तद्वचनं श्रुत्वा नीतिमद्बलसंयुतम्॥ 19 ॥

śatrau patyau ca dharmajña tathā tvaṃ kuru mā ciram | vyāsa uvāca | atha tadvacanaṃ śrutvā nītimadbalasaṃyutam

हेतुयुक्तं प्रगल्पञ्च विस्मितः प्रययौ तदा ।गत्वा दैत्यपतिं दूतो विचार्य च पुनः पुनः॥ 20 ॥

hetuyuktaṃ pragalpañca vismitaḥ prayayau tadā | gatvā daityapatiṃ dūto vicārya ca punaḥ punaḥ

प्रणम्य पादयोः प्रह्वः प्रत्युवाच नृपञ्ज तम् ।राजनीतिकरं वाक्यं मृदुपूर्वं प्रियं वचः॥ 21 ॥

praṇamya pādayoḥ prahvaḥ pratyuvāca nṛpañja tam | rājanītikaraṃ vākyaṃ mṛdupūrvaṃ priyaṃ vacaḥ

दूत उवाच ।सत्यं प्रियं च वक्तव्यं तेन चिन्तापरो ह्यहम् ।सत्यं प्रियं च राजेन्द्र वचनं दुर्लभं किल॥ 22 ॥

dūta uvāca | satyaṃ priyaṃ ca vaktavyaṃ tena cintāparo hyaham | satyaṃ priyaṃ ca rājendra vacanaṃ durlabhaṃ kila

अप्रियं वदतां कामं राजा कुप्यति सर्वथा ।साक्षात्कुतः समायाता कस्य वा किम्बलाबला॥ 23 ॥

apriyaṃ vadatāṃ kāmaṃ rājā kupyati sarvathā | sākṣātkutaḥ samāyātā kasya vā kimbalābalā

न ज्ञानगोचरं किञ्चित्किं ब्रवीमि विचेष्टितम् ।युद्धकामा मया दृष्टा गर्विता कटुभाषिणी॥ 24 ॥

na jñānagocaraṃ kiñcitkiṃ bravīmi viceṣṭitam | yuddhakāmā mayā dṛṣṭā garvitā kaṭubhāṣiṇī

तया यत्कथितं सम्यक् तच्छृणुष्व महामते ।मया बाल्यात्प्रतिज्ञेयं कृता पूर्वं विनोदतः॥ 25 ॥

tayā yatkathitaṃ samyak tacchṛṇuṣva mahāmate | mayā bālyātpratijñeyaṃ kṛtā pūrvaṃ vinodataḥ

सखीनां पुरतः कामं विवाहं प्रति सर्वथा ।यो मां युद्धे जयेदद्धा दर्पञ्च विधुनोति वै॥ 26 ॥

sakhīnāṃ purataḥ kāmaṃ vivāhaṃ prati sarvathā | yo māṃ yuddhe jayedaddhā darpañca vidhunoti vai

तं वरिष्याम्यहं कामं पतिं समबलं किल ।न मे प्रतिज्ञा मिथ्या सा कर्तव्या नृपसत्तम॥ 27 ॥

taṃ variṣyāmyahaṃ kāmaṃ patiṃ samabalaṃ kila | na me pratijñā mithyā sā kartavyā nṛpasattama

तस्माद्युध्यस्व धर्मज्ञ जित्वा मां स्ववशं कुरु ।तयेति व्याहृतं वाक्यं श्रुत्वाहं समुपागतः॥ 28 ॥

tasmādyudhyasva dharmajña jitvā māṃ svavaśaṃ kuru | tayeti vyāhṛtaṃ vākyaṃ śrutvāhaṃ samupāgataḥ

यथेच्छसि महाराज तथा कुरु तव प्रियम् ।सा युद्धार्थं कृतमतिः सायुधा सिंहगामिनी॥ 29 ॥

yathecchasi mahārāja tathā kuru tava priyam | sā yuddhārthaṃ kṛtamatiḥ sāyudhā siṃhagāminī

निश्चला वर्तते भूप यद्योग्यं तद्विधीयताम् ।व्यास उवाच ।इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सुग्रीवस्य नराधिपः॥ 30 ॥

niścalā vartate bhūpa yadyogyaṃ tadvidhīyatām | vyāsa uvāca | ityākarṇya vacastasya sugrīvasya narādhipaḥ

पप्रच्छ भ्रातरंशूरं समीपस्थं महाबलम् ।शुम्भ उवाच ।भ्रातः किमत्र कर्तव्यं ब्रूहि सत्यं महामते॥ 31 ॥

papraccha bhrātaraṃśūraṃ samīpasthaṃ mahābalam | śumbha uvāca | bhrātaḥ kimatra kartavyaṃ brūhi satyaṃ mahāmate

नार्येका योद्धुकामास्ति समाह्वयति साम्प्रतम् ।अहं गच्छामि सङ्ग्रामे त्वं वा गच्छ बलान्वितः॥ 32 ॥

nāryekā yoddhukāmāsti samāhvayati sāmpratam | ahaṃ gacchāmi saṅgrāme tvaṃ vā gaccha balānvitaḥ

यद्रोचते निशुम्भात्र तत्कर्तव्यं मया किल ।निशुम्भ उवाच ।न मया न त्वया वीर गन्तव्यं रणमूर्धनि॥ 33 ॥

yadrocate niśumbhātra tatkartavyaṃ mayā kila | niśumbha uvāca | na mayā na tvayā vīra gantavyaṃ raṇamūrdhani

प्रेषयस्व महाराज त्वरितं धूम्रलोचनम् ।स गत्वा तां रणे जित्वा गृहीत्वा चारुलोचनाम्॥ 34 ॥

preṣayasva mahārāja tvaritaṃ dhūmralocanam | sa gatvā tāṃ raṇe jitvā gṛhītvā cārulocanām

आगमिष्यति शुम्भात्र विवाहः संविधीयताम् ।व्यास उवाच ।तन्निशम्य वचस्तस्य शुम्भो भ्रातुः कनीयसः ॥ ३५ कोपात्सम्प्रेषयामास पार्श्वस्थं धूम्रलोचनम् ।शुम्भ उवाच ।धूम्रलोचन गच्छाशु सैन्येन महताऽऽवृतः॥ 36 ॥

āgamiṣyati śumbhātra vivāhaḥ saṃvidhīyatām | vyāsa uvāca | tanniśamya vacastasya śumbho bhrātuḥ kanīyasaḥ || 35 kopātsampreṣayāmāsa pārśvasthaṃ dhūmralocanam | śumbha uvāca | dhūmralocana gacchāśu sainyena mahatā''vṛtaḥ

गृहीत्वाऽऽनय तां मुग्धां स्ववीर्यमदमोहिताम् ।देवो वा दानवो वापि मनुष्यो वा महाबलः॥ 37 ॥

gṛhītvā''naya tāṃ mugdhāṃ svavīryamadamohitām | devo vā dānavo vāpi manuṣyo vā mahābalaḥ

तत्पार्ष्णिग्राहतां प्राप्तो हन्तव्यस्तरसा त्वया ।तत्पार्श्ववर्तिनीं कालीं हत्वा सङ्गृह्य तां पुनः॥ 38 ॥

tatpārṣṇigrāhatāṃ prāpto hantavyastarasā tvayā | tatpārśvavartinīṃ kālīṃ hatvā saṅgṛhya tāṃ punaḥ

शीघ्रमत्र समागच्छ कृत्वा कार्यमनुत्तमम् ।रक्षणीया त्वया साध्वी मुञ्चन्ती मृदुमार्गणान्॥ 39 ॥

śīghramatra samāgaccha kṛtvā kāryamanuttamam | rakṣaṇīyā tvayā sādhvī muñcantī mṛdumārgaṇān

यत्नेन महता वीर मृदुदेहा कृशोदरी ।तत्सहायाश्च हन्तव्या ये रणे शस्त्रपाणयः॥ 40 ॥

yatnena mahatā vīra mṛdudehā kṛśodarī | tatsahāyāśca hantavyā ye raṇe śastrapāṇayaḥ

सर्वथा सा न हन्तव्या रक्षणीया प्रयत्नतः ।व्यास उवाच ।इत्यादिष्टस्तदा राज्ञा तरसा धूम्रलोचनः॥ 41 ॥

sarvathā sā na hantavyā rakṣaṇīyā prayatnataḥ | vyāsa uvāca | ityādiṣṭastadā rājñā tarasā dhūmralocanaḥ

प्रणम्य शुम्भं सैन्येन भूतः शीघ्रं ययौ रणे ।असाधूनां सहस्राणां षष्ट्या तेषां वृतस्तथा॥ 42 ॥

praṇamya śumbhaṃ sainyena bhūtaḥ śīghraṃ yayau raṇe | asādhūnāṃ sahasrāṇāṃ ṣaṣṭyā teṣāṃ vṛtastathā

स ददर्श ततो देवीं रम्योपवनसंस्थिताम् ।दृष्ट्वा तां मृगशावाक्षीं विनयेन समन्वितः॥ 43 ॥

sa dadarśa tato devīṃ ramyopavanasaṃsthitām | dṛṣṭvā tāṃ mṛgaśāvākṣīṃ vinayena samanvitaḥ

उवाच वचनं श्लक्ष्णं हेतुमद्रसभूषितम् ।शृणु देवि महाभागे शुम्भस्त्वद्विरहातुरः॥ 44 ॥

uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ hetumadrasabhūṣitam | śṛṇu devi mahābhāge śumbhastvadvirahāturaḥ

दूतं प्रेषितवान्पार्श्वे तव नीतिविशारदः ।रसभङ्गभयोद्विग्नः सामपूर्वं त्वयि स्वयम्॥ 45 ॥

dūtaṃ preṣitavānpārśve tava nītiviśāradaḥ | rasabhaṅgabhayodvignaḥ sāmapūrvaṃ tvayi svayam

तेनागत्य वचः प्रोक्तं विपरीतं वरानने ।वचसा तेन मे भर्ता चिन्ताविष्टमना नृपः॥ 46 ॥

tenāgatya vacaḥ proktaṃ viparītaṃ varānane | vacasā tena me bhartā cintāviṣṭamanā nṛpaḥ

बभूव रसमार्गज्ञे शुम्भः कामविमोहितः ।दूतेन तेन न ज्ञातं हेतुगर्भं वचस्तव॥ 47 ॥

babhūva rasamārgajñe śumbhaḥ kāmavimohitaḥ | dūtena tena na jñātaṃ hetugarbhaṃ vacastava

यो मां जयति सङ्ग्रामे यदुक्तं कठिनं वचः ।न ज्ञातस्तेन सङ्ग्रामो द्विविधः खलु मानिनि॥ 48 ॥

yo māṃ jayati saṅgrāme yaduktaṃ kaṭhinaṃ vacaḥ | na jñātastena saṅgrāmo dvividhaḥ khalu mānini

रतिजोऽथोत्साहजश्च पात्रभेदे विवक्षितः ।रतिजस्त्वयि वामोरु शत्रोरुत्साहजः स्मृतः॥ 49 ॥

ratijo'thotsāhajaśca pātrabhede vivakṣitaḥ | ratijastvayi vāmoru śatrorutsāhajaḥ smṛtaḥ

सुखदः प्रथमः कान्ते दुःखदश्चारिजः स्मृतः ।जानाम्यहं वरारोहे भवत्या मानसं किल॥ 50 ॥

sukhadaḥ prathamaḥ kānte duḥkhadaścārijaḥ smṛtaḥ | jānāmyahaṃ varārohe bhavatyā mānasaṃ kila

रतिसङ्ग्रामभावस्ते हृदये परिवर्तते ।इति तज्ज्ञं विदित्वा मां त्वत्सकाशं नराधिपः॥ 51 ॥

ratisaṅgrāmabhāvaste hṛdaye parivartate | iti tajjñaṃ viditvā māṃ tvatsakāśaṃ narādhipaḥ

प्रेषयामास शुम्भोऽद्य बलेन महताऽऽवृतम् ।चतुरासि महाभागे शृणु मे वचनं मृदु॥ 52 ॥

preṣayāmāsa śumbho'dya balena mahatā''vṛtam | caturāsi mahābhāge śṛṇu me vacanaṃ mṛdu

भज शुम्भं त्रिलोकेशं देवदर्पनिबर्हणम् ।पट्टराज्ञी प्रिया भूत्वा भुङ्क्ष्व भोगाननुत्तमान्॥ 53 ॥

bhaja śumbhaṃ trilokeśaṃ devadarpanibarhaṇam | paṭṭarājñī priyā bhūtvā bhuṅkṣva bhogānanuttamān

जेष्यति त्वां महाबाहुः शुम्भः कामबलार्थवित् ।विचित्रान्कुरु हावांस्त्वं सोऽपि भावान्करिष्यति॥ 54 ॥

jeṣyati tvāṃ mahābāhuḥ śumbhaḥ kāmabalārthavit | vicitrānkuru hāvāṃstvaṃ so'pi bhāvānkariṣyati

भविष्यति कालिकेयं तत्र वै नर्मसाक्षिणी ।एवं सङ्गरयोगेन पतिर्मे परमार्थवित्॥ 55 ॥

bhaviṣyati kālikeyaṃ tatra vai narmasākṣiṇī | evaṃ saṅgarayogena patirme paramārthavit

जित्वा त्वां सुखशय्यायां परिश्रान्तां करिष्यति ।रक्तदेहां नखाघातैर्दन्तैश्च खण्डिताधराम्॥ 56 ॥

jitvā tvāṃ sukhaśayyāyāṃ pariśrāntāṃ kariṣyati | raktadehāṃ nakhāghātairdantaiśca khaṇḍitādharām

स्वेदक्लिन्नां प्रभग्नां त्वां संविधास्यति भूपतिः ।भविता मानसः कामो रतिसङ्ग्रामजस्तव॥ 57 ॥

svedaklinnāṃ prabhagnāṃ tvāṃ saṃvidhāsyati bhūpatiḥ | bhavitā mānasaḥ kāmo ratisaṅgrāmajastava

दर्शनाद्वश एवास्ते शुम्भः सर्वात्मना प्रिये ।वचनं कुरु मे पथ्यं हितकृच्चापि पेशलम्॥ 58 ॥

darśanādvaśa evāste śumbhaḥ sarvātmanā priye | vacanaṃ kuru me pathyaṃ hitakṛccāpi peśalam

भज शुम्भं गणाध्यक्षं माननीयातिमानिनी ।मन्दभाग्याश्च ते नूनं ह्यस्त्रयुद्धप्रियाश्च ये॥ 59 ॥

bhaja śumbhaṃ gaṇādhyakṣaṃ mānanīyātimāninī | mandabhāgyāśca te nūnaṃ hyastrayuddhapriyāśca ye

न तदर्हासि कान्ते त्वं सदा सुरतवल्लभे ।अशोकं कुरु राजानं पादाघातविकासितम्॥ 60 ॥

na tadarhāsi kānte tvaṃ sadā suratavallabhe | aśokaṃ kuru rājānaṃ pādāghātavikāsitam

बकुलं सीधुसेकेन तथा कुरबकं कुरु॥ 61 ॥

bakulaṃ sīdhusekena tathā kurabakaṃ kuru