Skandha 5, Adhyāya 14

व्यास उवाच ।दुर्मुखं निहतं श्रुत्वा महिषः क्रोधमूर्च्छितः ।उवाच दानवान्सर्वान्किं जातमिति चासकृत्॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | durmukhaṃ nihataṃ śrutvā mahiṣaḥ krodhamūrcchitaḥ | uvāca dānavānsarvānkiṃ jātamiti cāsakṛt

निहतौ दानवौ शूरौ रणे दुर्मुखबाष्कलौ ।तन्व्या तत्परमाश्चर्यं पश्यन्तु दैवचेष्टितम्॥ 2 ॥

nihatau dānavau śūrau raṇe durmukhabāṣkalau | tanvyā tatparamāścaryaṃ paśyantu daivaceṣṭitam

कालो हि बलवान्कर्ता सततं सुखदुःखयोः ।नराणां परतन्त्राणां पुण्यपापानुयोगतः॥ 3 ॥

kālo hi balavānkartā satataṃ sukhaduḥkhayoḥ | narāṇāṃ paratantrāṇāṃ puṇyapāpānuyogataḥ

निहतौ दानवश्रेष्ठौ किं कर्तव्यमतः परम् ।ब्रुवन्तु मिलिताः सर्वे यद्युक्तं कार्यसङ्कटे॥ 4 ॥

nihatau dānavaśreṣṭhau kiṃ kartavyamataḥ param | bruvantu militāḥ sarve yadyuktaṃ kāryasaṅkaṭe

व्यास उवाच ।एवं ब्रुवति राजेन्द्र महिषेऽतिबलान्विते ।चिक्षुराख्यस्तु सेनानीस्तमुवाच महारथः॥ 5 ॥

vyāsa uvāca | evaṃ bruvati rājendra mahiṣe'tibalānvite | cikṣurākhyastu senānīstamuvāca mahārathaḥ

राजन्नहं हनिष्यामि का चिन्ता स्त्रीविहिंसने ।इत्युक्त्वा स्वबलैर्युक्तः प्रययौ रथसंयुतः॥ 6 ॥

rājannahaṃ haniṣyāmi kā cintā strīvihiṃsane | ityuktvā svabalairyuktaḥ prayayau rathasaṃyutaḥ

द्वितीयं पार्ष्णिरक्षं तु कृत्वा ताम्रं महाबलम् ।महता सैन्यघोषेण पूरयन्गगनं दिशः॥ 7 ॥

dvitīyaṃ pārṣṇirakṣaṃ tu kṛtvā tāmraṃ mahābalam | mahatā sainyaghoṣeṇa pūrayangaganaṃ diśaḥ

तमागच्छन्तमालोक्य देवी भगवती शिवा ।चकार शङ्खज्याघोषं घण्टानादं महाद्भुतम्॥ 8 ॥

tamāgacchantamālokya devī bhagavatī śivā | cakāra śaṅkhajyāghoṣaṃ ghaṇṭānādaṃ mahādbhutam

तत्रसुस्तेन शब्देन ते च सर्वे सुरारयः ।किमेतदिति भाषन्तो दुद्रुवुर्भयकम्पिताः॥ 9 ॥

tatrasustena śabdena te ca sarve surārayaḥ | kimetaditi bhāṣanto dudruvurbhayakampitāḥ

चिक्षुराख्यस्तु तान्दृष्ट्वा पलायनपरायणान् ।उवाचातीव सङ्कुद्धः किं भयं वः समागतम्॥ 10 ॥

cikṣurākhyastu tāndṛṣṭvā palāyanaparāyaṇān | uvācātīva saṅkuddhaḥ kiṃ bhayaṃ vaḥ samāgatam

अद्यैवाहं हनिष्यामि बाणैर्बालां मदोन्नताम् ।तिष्ठन्त्वत्र भयं त्यक्त्वा दैत्याः समरमूर्धनि॥ 11 ॥

adyaivāhaṃ haniṣyāmi bāṇairbālāṃ madonnatām | tiṣṭhantvatra bhayaṃ tyaktvā daityāḥ samaramūrdhani

इत्युक्त्वा दानवश्रेष्ठश्चापपाणिर्बलान्वितः ।आगत्य सङ्गरे देवीमित्युवाच गतव्यथः॥ 12 ॥

ityuktvā dānavaśreṣṭhaścāpapāṇirbalānvitaḥ | āgatya saṅgare devīmityuvāca gatavyathaḥ

किं गर्जसि विशालाक्षि भीषयन्तीतरान्नरान् ।नाहं बिभेमि तन्वङ्गि श्रुत्वा तेऽद्य विचेष्टितम्॥ 13 ॥

kiṃ garjasi viśālākṣi bhīṣayantītarānnarān | nāhaṃ bibhemi tanvaṅgi śrutvā te'dya viceṣṭitam

स्त्रीवधे दूषणं ज्ञात्वा तथैवाकीर्तिसम्भवम् ।उपेक्षां कुरुते चित्तं मदीयं वामलोचने॥ 14 ॥

strīvadhe dūṣaṇaṃ jñātvā tathaivākīrtisambhavam | upekṣāṃ kurute cittaṃ madīyaṃ vāmalocane

स्त्रीणां युद्धं कटाक्षैश्च तथा हावैश्च सुन्दरि ।न शस्त्रैर्विहितं क्वापि त्वादृशीनां कदाचन॥ 15 ॥

strīṇāṃ yuddhaṃ kaṭākṣaiśca tathā hāvaiśca sundari | na śastrairvihitaṃ kvāpi tvādṛśīnāṃ kadācana

पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निशितैः शरैः ।भवादृशीनां देहेषु दुनोति मालतीदलम्॥ 16 ॥

puṣpairapi na yoddhavyaṃ kiṃ punarniśitaiḥ śaraiḥ | bhavādṛśīnāṃ deheṣu dunoti mālatīdalam

धिग्जन्म मानुषे लोके क्षात्रधर्मानुजीविनाम् ।लालितोऽयं प्रियो देहः कृन्तनीयः शितैः शरैः॥ 17 ॥

dhigjanma mānuṣe loke kṣātradharmānujīvinām | lālito'yaṃ priyo dehaḥ kṛntanīyaḥ śitaiḥ śaraiḥ

तैलाभ्यङ्गैः पुष्पवातैस्तथा मिष्टान्नभोजनैः ।पोषितोऽयं प्रियो देहो घातनीयः परेषुभिः॥ 18 ॥

tailābhyaṅgaiḥ puṣpavātaistathā miṣṭānnabhojanaiḥ | poṣito'yaṃ priyo deho ghātanīyaḥ pareṣubhiḥ

देहं छित्त्वासिधाराभिर्धनभृज्जायते नरः ।धिग्धनं दुःखदं पूर्वं पश्चात्किं सुखदं भवेत्॥ 19 ॥

dehaṃ chittvāsidhārābhirdhanabhṛjjāyate naraḥ | dhigdhanaṃ duḥkhadaṃ pūrvaṃ paścātkiṃ sukhadaṃ bhavet

त्वमप्यज्ञैव वामोरु युद्धमाकाङ्क्षसे यतः ।सुखं सम्भोगजं त्यक्त्वा कं गुणं वेत्सि सङ्गरे॥ 20 ॥

tvamapyajñaiva vāmoru yuddhamākāṅkṣase yataḥ | sukhaṃ sambhogajaṃ tyaktvā kaṃ guṇaṃ vetsi saṅgare

खड्गपातं गदाघातं भेदनञ्ज शिलीमुखैः ।मरणान्ते तु संस्कारो गोमायुमुखकर्षणम्॥ 21 ॥

khaḍgapātaṃ gadāghātaṃ bhedanañja śilīmukhaiḥ | maraṇānte tu saṃskāro gomāyumukhakarṣaṇam

तस्यैव कविभिर्धूर्तैः कृतं चातीव शंसनम् ।रणे मृतानां स्वःप्राप्तिरर्थवादोऽस्ति केवलः॥ 22 ॥

tasyaiva kavibhirdhūrtaiḥ kṛtaṃ cātīva śaṃsanam | raṇe mṛtānāṃ svaḥprāptirarthavādo'sti kevalaḥ

तस्माद् गच्छ वरारोहे यत्र ते रमते मनः ।भज वा भूपतिं नाथं हयारिं सुरमर्दनम्॥ 23 ॥

tasmād gaccha varārohe yatra te ramate manaḥ | bhaja vā bhūpatiṃ nāthaṃ hayāriṃ suramardanam

व्यास उवाच ।एवं ब्रुवाणं तं दैत्यं प्रोवाच जगदम्बिका ।किं मृषा भाषसे मूढ बुद्धिमानिव पण्डितः॥ 24 ॥

vyāsa uvāca | evaṃ bruvāṇaṃ taṃ daityaṃ provāca jagadambikā | kiṃ mṛṣā bhāṣase mūḍha buddhimāniva paṇḍitaḥ

नीतिशास्त्रं न जानासि विद्यां चान्वीक्षिकीं तथा ।न सेवितास्त्वया वृद्धा न धर्मे मतिरस्ति ते॥ 25 ॥

nītiśāstraṃ na jānāsi vidyāṃ cānvīkṣikīṃ tathā | na sevitāstvayā vṛddhā na dharme matirasti te

मूर्खसेवापरो यस्मात्तस्मात्त्वं मूर्ख एव हि ।राजधर्मं न जानासि किं ब्रवीषि ममाग्रतः॥ 26 ॥

mūrkhasevāparo yasmāttasmāttvaṃ mūrkha eva hi | rājadharmaṃ na jānāsi kiṃ bravīṣi mamāgrataḥ

सङ्ग्रामे महिषं हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम् ।यशःस्तम्भं स्थिरं कृत्वा गमिष्यामि यथासुखम्॥ 27 ॥

saṅgrāme mahiṣaṃ hatvā kṛtvā rudhirakardamam | yaśaḥstambhaṃ sthiraṃ kṛtvā gamiṣyāmi yathāsukham

देवानां दुःखदातारं दानवं मदगर्वितम् ।हनिष्येऽहं दुराचारं युद्धं कुरु स्थिरो भव॥ 28 ॥

devānāṃ duḥkhadātāraṃ dānavaṃ madagarvitam | haniṣye'haṃ durācāraṃ yuddhaṃ kuru sthiro bhava

जीवितेच्छास्ति चेन्मूढ महिषस्य तथा तव ।तदा गच्छन्तु पातालं दानवाः सर्व एव ते॥ 29 ॥

jīvitecchāsti cenmūḍha mahiṣasya tathā tava | tadā gacchantu pātālaṃ dānavāḥ sarva eva te

मुमूर्षा यदि वश्चित्ते युद्धं कुर्वन्तु सत्वराः ।सर्वानेव वधिष्यामि निश्चयोऽयं ममाधुना॥ 30 ॥

mumūrṣā yadi vaścitte yuddhaṃ kurvantu satvarāḥ | sarvāneva vadhiṣyāmi niścayo'yaṃ mamādhunā

व्यास उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या दानवो बलदर्पितः ।मुमोच बाणवृष्टिं तां घनवृष्टिमिवापराम्॥ 31 ॥

vyāsa uvāca | tacchrutvā vacanaṃ tasyā dānavo baladarpitaḥ | mumoca bāṇavṛṣṭiṃ tāṃ ghanavṛṣṭimivāparām

चिच्छेद तस्य सा बाणान्स्वबाणैर्निशितैस्तदा ।जघान तं तथा घोरैराशीविषसमैः शरैः॥ 32 ॥

ciccheda tasya sā bāṇānsvabāṇairniśitaistadā | jaghāna taṃ tathā ghorairāśīviṣasamaiḥ śaraiḥ

युद्धं परस्परं तत्र बभूव विस्मयप्रदम् ।गदया घातयामास तं रथाज्जगदम्बिका॥ 33 ॥

yuddhaṃ parasparaṃ tatra babhūva vismayapradam | gadayā ghātayāmāsa taṃ rathājjagadambikā

मूर्च्छां प्राप स दुष्टात्मा गदयाभिहतो भृशम् ।मुहूर्तद्वयमात्रं तु रथोपस्थ इवाचलः॥ 34 ॥

mūrcchāṃ prāpa sa duṣṭātmā gadayābhihato bhṛśam | muhūrtadvayamātraṃ tu rathopastha ivācalaḥ

तं तथा मूर्च्छितं दृष्ट्वा ताम्रः परबलार्दनः ।आजगाम रणे योद्धुं चण्डिकां प्रति चापलात्॥ 35 ॥

taṃ tathā mūrcchitaṃ dṛṣṭvā tāmraḥ parabalārdanaḥ | ājagāma raṇe yoddhuṃ caṇḍikāṃ prati cāpalāt

आगच्छन्तं तु तं वीक्ष्य हसन्ती प्राह चण्डिका ।एह्येहि दानवश्रेष्ठ यमलोकं नयाम्यहम्॥ 36 ॥

āgacchantaṃ tu taṃ vīkṣya hasantī prāha caṇḍikā | ehyehi dānavaśreṣṭha yamalokaṃ nayāmyaham

किं भवद्भिः समायातैरबलैश्च गतायुषैः ।महिषः किं गृहे मूढः करोति जीवनोद्यमम्॥ 37 ॥

kiṃ bhavadbhiḥ samāyātairabalaiśca gatāyuṣaiḥ | mahiṣaḥ kiṃ gṛhe mūḍhaḥ karoti jīvanodyamam

किं भवद्भिर्हतैर्मन्दैर्ममापि विफलः श्रमः ।अहते महिषे पापे सुरशत्रौ दुरात्मनि॥ 38 ॥

kiṃ bhavadbhirhatairmandairmamāpi viphalaḥ śramaḥ | ahate mahiṣe pāpe suraśatrau durātmani

तस्माद्यूयं गृहं गत्वा महिषं प्रेषयन्त्विह ।पश्येन्मां सोऽपि मन्दात्मा यादृशीं तादृशीं स्थिताम्॥ 39 ॥

tasmādyūyaṃ gṛhaṃ gatvā mahiṣaṃ preṣayantviha | paśyenmāṃ so'pi mandātmā yādṛśīṃ tādṛśīṃ sthitām

ताम्रस्तद्वचनं श्रुत्वा बाणवृष्टिं चकार ह ।चण्डिकां प्रति कोपेन कर्णाकृष्टशरासनः॥ 40 ॥

tāmrastadvacanaṃ śrutvā bāṇavṛṣṭiṃ cakāra ha | caṇḍikāṃ prati kopena karṇākṛṣṭaśarāsanaḥ

भगवत्यपि ताम्राक्षी समाकृष्य शरासनम् ।बाणान्मुमोच तरसा हन्तुकामा सुराहितम्॥ 41 ॥

bhagavatyapi tāmrākṣī samākṛṣya śarāsanam | bāṇānmumoca tarasā hantukāmā surāhitam

चिक्षुराख्योऽपिबलवान्मूर्च्छां त्यक्त्वोत्थितः पुनः ।गृहीत्वा सशरं चापं तस्थौ तत्सम्मुखः क्षणात्॥ 42 ॥

cikṣurākhyo'pibalavānmūrcchāṃ tyaktvotthitaḥ punaḥ | gṛhītvā saśaraṃ cāpaṃ tasthau tatsammukhaḥ kṣaṇāt

चिक्षुराख्यश्च ताम्रश्च द्वावप्यतिबलोत्कटौ ।युयुधाते महावीरौ सह देव्या रणाङ्गणे॥ 43 ॥

cikṣurākhyaśca tāmraśca dvāvapyatibalotkaṭau | yuyudhāte mahāvīrau saha devyā raṇāṅgaṇe

कुपिता च महामाया ववर्ष शरसन्ततिम् ।चकार दानवान् सर्वान् बाणक्षततनुच्छदान्॥ 44 ॥

kupitā ca mahāmāyā vavarṣa śarasantatim | cakāra dānavān sarvān bāṇakṣatatanucchadān

असुराः क्रोधसम्मूढा बभूवुः शरताडिताः ।चिक्षिपुः शरजालानि देवीं प्रति रुषान्विताः॥ 45 ॥

asurāḥ krodhasammūḍhā babhūvuḥ śaratāḍitāḥ | cikṣipuḥ śarajālāni devīṃ prati ruṣānvitāḥ

बभुस्ते राक्षसास्तत्र किंशुका इव पुष्पिणः ।शिलीमुखक्षताः सर्वे वसन्ते च वने रणे॥ 46 ॥

babhuste rākṣasāstatra kiṃśukā iva puṣpiṇaḥ | śilīmukhakṣatāḥ sarve vasante ca vane raṇe

बभूव तुमुलं युद्धं ताम्रेण सह संयुगे ।विस्मयं परमं जग्मुर्देवा ये प्रेक्षकाः स्थिताः॥ 47 ॥

babhūva tumulaṃ yuddhaṃ tāmreṇa saha saṃyuge | vismayaṃ paramaṃ jagmurdevā ye prekṣakāḥ sthitāḥ

ताम्रो मुसलमादाय लोहजं दारुणं दृढम् ।जघान मस्तके सिंहं जहास च ननर्द च॥ 48 ॥

tāmro musalamādāya lohajaṃ dāruṇaṃ dṛḍham | jaghāna mastake siṃhaṃ jahāsa ca nanarda ca

नर्दमानं तदा तं तु दृष्ट्वा देवी रुषान्विता ।खड्गेन शितधारेण शिरश्चिच्छेद सत्वरा॥ 49 ॥

nardamānaṃ tadā taṃ tu dṛṣṭvā devī ruṣānvitā | khaḍgena śitadhāreṇa śiraściccheda satvarā

छिन्ने शिरसि ताम्रस्तु विशीर्षो मुसली बली ।बभ्राम क्षणमात्रं तु पपात रणमस्तके॥ 50 ॥

chinne śirasi tāmrastu viśīrṣo musalī balī | babhrāma kṣaṇamātraṃ tu papāta raṇamastake

पतितं ताम्रमालोक्य चिक्षुराख्यो महाबलः ।खड्गमादाय तरसा दुद्राव चण्डिकां प्रति॥ 51 ॥

patitaṃ tāmramālokya cikṣurākhyo mahābalaḥ | khaḍgamādāya tarasā dudrāva caṇḍikāṃ prati

भगवत्यपि तं दृष्ट्वा खड्गपाणिमुपागतम् ।दानवं पञ्चभिर्बाणैर्जघान तरसा रणे॥ 52 ॥

bhagavatyapi taṃ dṛṣṭvā khaḍgapāṇimupāgatam | dānavaṃ pañcabhirbāṇairjaghāna tarasā raṇe

एकेन पातितं खड्गं द्वितीयेन तु तत्करः ।कण्ठाच्च मस्तकं तस्य कृन्तितं चापरैः शरैः॥ 53 ॥

ekena pātitaṃ khaḍgaṃ dvitīyena tu tatkaraḥ | kaṇṭhācca mastakaṃ tasya kṛntitaṃ cāparaiḥ śaraiḥ

एवं तौ निहतौ कूरौ राक्षसौ रणदुर्मदौ ।भग्नं सैन्यं तयोस्तूर्णं दिक्षु सन्त्रस्तमानसम्॥ 54 ॥

evaṃ tau nihatau kūrau rākṣasau raṇadurmadau | bhagnaṃ sainyaṃ tayostūrṇaṃ dikṣu santrastamānasam

देवाश्च मुदिताः सर्वे दृष्ट्वा तौ निहतौ रणे ।पुष्पवृष्टिं मुदा चक्रुर्जयशब्दं नभःस्थिताः॥ 55 ॥

devāśca muditāḥ sarve dṛṣṭvā tau nihatau raṇe | puṣpavṛṣṭiṃ mudā cakrurjayaśabdaṃ nabhaḥsthitāḥ

ऋषयो देवगन्धर्वा वेतालाः सिद्धचारणाः ।ऊचुस्ते जय देवीति चाम्बिकेति पुनः पुनः॥ 56 ॥

ṛṣayo devagandharvā vetālāḥ siddhacāraṇāḥ | ūcuste jaya devīti cāmbiketi punaḥ punaḥ