Chandogya Upanishad
53
अध्याय 53 / 154

Adhyāya 53

प्रपाठक खण्ड 53

7 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ7 श्लोक

अध्याय 53

श्लोक 3.16.1

॥ पुरुषो वाव यज्ञस्तस्य यानि चतुर्विँशति वर्षाणि तत्प्रातःसवनं चतुर्विँशत्यक्षरा गायत्री गायत्रं प्रातःसवनं तदस्य वसवोऽन्वायत्ताः प्राणा वाव वसव एते हीदँसर्वं वासयन्ति

|| puruṣo vāva yajñastasya yāni caturvim̐śati varṣāṇi tatprātaḥsavanaṃ caturvim̐śatyakṣarā gāyatrī gāyatraṃ prātaḥsavanaṃ tadasya vasavo'nvāyattāḥ prāṇā vāva vasava ete hīdam̐sarvaṃ vāsayanti

हिन्दी अर्थ

इत्युक्तः- ¡ इस प्रकार कहे जानेपर-- तरहाभ्युवाद्‌ तवं नु भगवः सयुग्वा रेक इत्यह्यरा ३ उसने एक छकडेके नीचे खान खुनठाते हए रक्वको देखा । वह उसके पास बैठ गया भोर बोला-'भगवन्‌ क्या आप ही गाद़ी- वे रेक्व है तब रैक्व “अरे हाँ, मे ही है एेसा ककर स्वीकार

English

Man is sacrifice. His (first) twenty-four years are the morning-libation. The Gâyatrî has twenty-four syllables, the morning-libation is offered with Gâyatrî hymns. The Vasus are connected with that part of the sacrifice. The Prânas (the five senses) are the Vasus, for they make all this to abide (vâsayanti).

अध्याय 53

श्लोक 3.16.2

तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा वसव इदं मे प्रातःसवनं माध्यंदिनँसवनमनुसंतनुतेति माहं प्राणानां वसूनां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति

taṃ cedetasminvayasi kiṃcidupatapetsa brūyātprāṇā vasava idaṃ me prātaḥsavanaṃ mādhyaṃdinam̐savanamanusaṃtanuteti māhaṃ prāṇānāṃ vasūnāṃ madhye yajño vilopsīyetyuddhaiva tata etyagado ha bhavati

हिन्दी अर्थ

वह सेवक निन स्थानम सोन करनेपर उसे एकं गाड़ीके नीचे खाज खुनखते देखकर "निश्चय यही रेकके प्रति जानश्रुतिक्षी उपस्ति तन वह जनश्रुति पौत्रायण छः सौ गौ, एक हार ओर एक खच्चरिर्योसे जुता हु रथ ठेकर उसके पास आया ओौर बोख

English

If anything ails him in that (early) age, let him say: 'Ye Prânas, ye Vasus, extend this my morning-libation unto the midday-libation, that I, the sacrificer, may not perish in the midst of the Prânas or Vasus.' Thus he recovers from his illness, and becomes whole.

अध्याय 53

श्लोक 3.16.3

अथ यानि चतुश्चत्वारिँशद्वर्षाणि तन्माध्यंदिनँ सवनं चतुश्चत्वारिँशदक्षरा त्रिष्टुप्त्रैष्टुभं माध्यंदिनँसवनं तदस्य रुद्रा अन्वायत्ताः प्राणा वाव रुद्रा एते हीदँसर्वँरोदयन्ति

atha yāni catuścatvārim̐śadvarṣāṇi tanmādhyaṃdinam̐ savanaṃ catuścatvārim̐śadakṣarā triṣṭuptraiṣṭubhaṃ mādhyaṃdinam̐savanaṃ tadasya rudrā anvāyattāḥ prāṇā vāva rudrā ete hīdam̐sarvam̐rodayanti

हिन्दी अर्थ

तत्तत्र ऋषे्गाहस्थ्यं प्रत्यभि- तब सेवकके कथनसे ऋषि- ८ = का गृहस्थाश्रम-सम्बन्धी अभिप्राय प्राय बुद्भ्वा धनाथितां च उह ओर धनकी इच्छा जान वह जान- रेकेमानि षट्‌डञातानि गवामयं निष्कोऽयमश्च-

English

The next forty-four years are the midday-libation. The Trishtubh has forty-four syllables, the midday-libation is offered with Trishtubh hymns. The Rudras are connected with that part of it. The Prânas are the Rudras, for they make all this to cry (rodayanti).

अध्याय 53

श्लोक 3.16.4

तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा रुद्रा इदं मे माध्यंदिनँसवनं तृतीयसवनमनुसंतनुतेति माहं प्राणानाँरुद्राणां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति

taṃ cedetasminvayasi kiṃcidupatapetsa brūyātprāṇā rudrā idaṃ me mādhyaṃdinam̐savanaṃ tṛtīyasavanamanusaṃtanuteti māhaṃ prāṇānām̐rudrāṇāṃ madhye yajño vilopsīyetyuddhaiva tata etyagado ha bhavati

हिन्दी अर्थ

९ रेक्व ये छः सो गौं, यह हार ओर यह सलचवरियोसे जुता इमा रथ मै भाप्के स्यि राया ह भप इस धनो स्वीकार कीजिये ओर है भगवन्‌ ! आप मुञ्ञे उस देवताका उपदेश दीजिये, जिसकी हे रेक गवां षट्‌ शतानीमानि है रेवच ! म जापके स्वये ओर खचरियोंसे जुता हभ रथ भी खया, इस धनको रे लीन्ि उस राजास दूसरे अर्थात्‌ रैक्व ने कहा--े शुद्र । गौ्कि सरित यह हारयुक्त रथ तेरे दी पास रे । तव वह जानश्ुति पौत्रायण एक सहल गो, एक हार, सचरियोसे जुता हुभा रथ ओर भनी

English

If anything ails him in that (second) age, let him say: 'Ye Prânas, ye Rudras, extend this my midday-libation unto the third libation, that I, the sacrificer, may not perish in the midst of the Prânas or Rudras.' Thus he recovers from his illness, and becomes whole.

अध्याय 53

श्लोक 3.16.5

अथ यान्यष्टाचत्वारिँशद्वर्षाणि तत्तृतीयसवनमष्टाचत्वारिँशदक्षरा जगती जागतं तृतीयसवनं तदस्यादित्या अन्वायत्ताः प्राणा वावादित्या एते हीदँसर्वमाददते

atha yānyaṣṭācatvārim̐śadvarṣāṇi tattṛtīyasavanamaṣṭācatvārim̐śadakṣarā jagatī jāgataṃ tṛtīyasavanaṃ tadasyādityā anvāyattāḥ prāṇā vāvādityā ete hīdam̐sarvamādadate

हिन्दी अर्थ

तमेवशुक्तवन्तं राजानं प्रसयु- इस प्रकार कते हए उस रानासे वाच परो रकः; अहैत्ययं निपातो गह" यह॒तिषात दूसरी जगह विनिग्रदाथी योऽन्यत्रह त्वनर्थकः 'विनिम्रद" अर्थम प्रयुक्त होता है, वह॒ नातिसे ही शद हो- देसी परंतु अन्य छोग एेषा कहते है कि वह थोड़ा धन खया था इपल्यि

English

The next forty-eight years are the third libation. The Gagatî has forty-eight syllables, the third libation is offered with Gagatî hymns. The Âdityas are connected with that part of it. The Prânas are the Âdityas, for they take up all this (âdadate).

अध्याय 53

श्लोक 3.16.6

तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा अदित्या इदं मे तृतीयसवनमायुरनुसंतनुतेति माहं प्राणानामादित्यानां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो हैव भवति

taṃ cedetasminvayasi kiṃcidupatapetsa brūyātprāṇā adityā idaṃ me tṛtīyasavanamāyuranusaṃtanuteti māhaṃ prāṇānāmādityānāṃ madhye yajño vilopsīyetyuddhaiva tata etyagado haiva bhavati

हिन्दी अर्थ

हाभ्युवाद्‌ रेक्वेद सहस्रं गवामयं निष्कोऽयः मश्वतरीरथ इयं जायायं भामो यस्मिन्नास्सेऽन्वेव मा जर उस (रैक्व ) से कहा- -ेरेवव ये एक सहस गोष, यह हार, यह खचरियसि जुता हुआ रथ, यह पली जर यह ग्राम जिसमे कि आप है लीन्यि ओर है भगवन्‌ सुञ्ञे अवर्य अनुशासित कीनिये' तव॒ उस (राजकन्या) कै मुखको दी विदयाग्रहणका द्वार समङ्चते हुए रैक्वने कहा--अरे श ! तू ये ( गोएं आदि ) सया हे सो ठीक है; तु इस विधाग्रहणके द्वारसे ही ससे भाषण करता

English

If anything ails him in that (third) age, let him say: 'Ye Prânas, ye Âdityas, extend this my third libation unto the full age, that I, the sacrificer, may not perish in the midst of the Prânas or Âdityas.' Thus he recovers from his illness, and becomes whole.

अध्याय 53

श्लोक 3.16.7

एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह महिदास ऐतरेयः स किं म एतदुपतपसि योऽहमनेन न प्रेष्यामीति स ह षोडशं वर्षशतमजीवत्प्र ह षोडशं वर्षशतं जीवति य एवं वेद

etaddha sma vai tadvidvānāha mahidāsa aitareyaḥ sa kiṃ ma etadupatapasi yo'hamanena na preṣyāmīti sa ha ṣoḍaśaṃ varṣaśatamajīvatpra ha ṣoḍaśaṃ varṣaśataṃ jīvati ya evaṃ veda

हिन्दी अर्थ

रैक्वेदं गवां सहस्रमयं निष्को- जर रेक्वसे कहा-- € „ रैक्व! ये एक सहस गौ, यह हार, ऽयमश्वतरीरथ इयं जायाथं मम यह खचसियोसे युक्त रथ ओर वायु ही संवर्गं है । जव अनिन ु्ञता है तो वायुम ही छीन होता है, जब सूर्यं अप्त होता है तो वायुर्मे हौ लीन होता है ओर जव चन्रमा अस्त होता है तो वायुम ही रीन हो जाता है

English

Mahidâsa Aitareya (the son of Itarâ), who knew this, said (addressing a disease): 'Why dost thou afflict me, as I shall not die by it?' He lived a hundred and sixteen years (i.e. 24+44+48). He, too, who knows this lives on to a hundred and sixteen years.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/chhandogya.itx · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।