Chandogya Upanishad
139
अध्याय 139 / 154

Adhyāya 139

प्रपाठक खण्ड 139

2 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ2 श्लोक

अध्याय 139

श्लोक 7.26.1

॥ तस्य ह वा एतस्यैवं पश्यत एवं मन्वानस्यैवं विजानत आत्मतः प्राण आत्मत आशात्मतः स्मर आत्मत आकाश आत्मतस्तेज आत्मत आप आत्मत आविर्भावतिरोभावावात्मतोऽन्नमात्मतो बलमात्मतो विज्ञानमात्मतो ध्यानमात्मतश्चित्तमात्मतः संकल्प आत्मतो मन आत्मतो वागात्मतो नामात्मतो मन्त्रा आत्मतः कर्माण्यात्मत एवेदँसर्वमिति

|| tasya ha vā etasyaivaṃ paśyata evaṃ manvānasyaivaṃ vijānata ātmataḥ prāṇa ātmata āśātmataḥ smara ātmata ākāśa ātmatasteja ātmata āpa ātmata āvirbhāvatirobhāvāvātmato'nnamātmato balamātmato vijñānamātmato dhyānamātmataścittamātmataḥ saṃkalpa ātmato mana ātmato vāgātmato nāmātmato mantrā ātmataḥ karmāṇyātmata evedam̐sarvamiti

हिन्दी अर्थ

एवसन्तेवासिभिभोदितः-- रिष्योद्रारा इस प्रश्नार भ्ररन एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिन्कामाः समाहिता एष आला- पहतपाप्मा विजरो विषर्युर्विंशोको विजिघत्सोऽपिपाक्ः उसे कहना चादिए इस ( देह ) की जरावस्थासे यह ८ आकाञ्चाल्य ब्रह ) जीणं नहीं होता । इसके वधसे उसका नाश नहीं होता । यह ॒त्रहमुर सय है; इसमे सम्पूणं कामना सम्यक्‌ ख आचाय ब्रुयात्तन्मतिमप- उस आाचायंको उनकी शूल्ब- विषयिणी बुद्धिकी निवृत्ति करते हुए इख प्रकार कहना चहिये ।

English

'To him who sees, perceives, and understands this , the spirit (prâna) springs from the Self, hope springs from the Self, memory springs from the Self; so do ether, fire, water, appearance and disappearance , food, power, understanding, reflection, consideration, will, Mind, speech, names, sacred hymns, and sacrifices--aye, all this springs from the Self.

अध्याय 139

श्लोक 7.26.2

तदेष श्लोको न पश्यो मृत्युं पश्यति न रोगं नोत दुःखताँ सर्वँ ह पश्यः पश्यति सर्वमाप्नोति सर्वश इति स एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा सप्तधा नवधा चैव पुनश्चैकादशः स्मृतः शतं च दश चैकश्च सहस्राणि च विँशतिराहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षस्तस्मै मृदितकषायाय तमसस्पारं दर्शयति भगवान्सनत्कुमारस्तँ स्कन्द इत्याचक्षते तँ स्कन्द इत्याचक्षते

tadeṣa śloko na paśyo mṛtyuṃ paśyati na rogaṃ nota duḥkhatām̐ sarvam̐ ha paśyaḥ paśyati sarvamāpnoti sarvaśa iti sa ekadhā bhavati tridhā bhavati pañcadhā saptadhā navadhā caiva punaścaikādaśaḥ smṛtaḥ śataṃ ca daśa caikaśca sahasrāṇi ca vim̐śatirāhāraśuddhau sattvaśuddhau dhruvā smṛtiḥ smṛtilambhe sarvagranthīnāṃ vipramokṣastasmai mṛditakaṣāyāya tamasaspāraṃ darśayati bhagavānsanatkumārastam̐ skanda ityācakṣate tam̐ skanda ityācakṣate

हिन्दी अर्थ

नविलप्रकारभिष्डे नन ------------ जिस प्रार्‌ जिखके व्‌ शं चिन-वणनाढी गौ है दको जिग कत दण्ड १ हाद्करमाच्याथ ८१९ जिस प्रकार यहो करमते पराप्त किया हमा रोक क्षेण हो नाता है उक्ष परार परलोके पुण्योपार्जित रोक क्षीण हो नाता है । जो रोग इस रोके भातमाको भौर इन स्य कामनाओं बिना जाने हौ पररो-

English

'There is this verse, "He who sees this, does not see death, nor illness, nor pain; he who sees this, sees everything, and obtains everything everywhere. '"He is one (before creation), he becomes three (fire, water, earth), he becomes five, he becomes seven, he becomes nine; then again he is called the eleventh, and hundred and ten and one thousand and twenty ." 'When the intellectual aliment has been purified, the whole nature becomes purified. When the whole nature has been purified, the memory becomes firm. And when the memory (of the Highest Self) remains firm, then all the ties (which bind us to a belief in anything but the Self) are loosened. 'The venerable Sanatkumâra showed to Nârada, after his faults had been rubbed out, the other side of darkness. They call Sanatkumâra Skanda, yea, Skanda they call him.'

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/chhandogya.itx · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।